Samenvattig Beeldende kunst in West-Europa ca. 1300-1500
1. Van ‘Maniera Greca’ tot ‘Internationale stijl’
1.1. Pre 1300 MIDDELEEUWEN/ GTOIEK
MIDDEN 12E EEUW
Hoe geeft men realisme weer in westerse kunst en waarom?
Chartres,
Kathedraal Notre-Dame
- We voelen de vorm van de steen. W-façade, middenportaal, rechts
- Rigiditeit: een voelbare stijfheid of starheid, in combinatie sokkelbeelden
Figuren uit Oud Testament
met uitrekking. 1145-55
- Lijken een ondersteunende functie te hebben zonder het
suggereren van menselijke anatomie.
- Er is een eenheid tussen de beelden, weinig tot geen
onderscheid of verschil.
- Geen contact met de toeschouwer.
EIND 12E EEUW
- Vanaf nu wordt de werkelijkheid geobserveerd.
- De figuur begint los te komen van het vlak.
- Beeld onderneemt een poging tot contact met de
toeschouwer (uitgetrokken arm)
- Een subtiele suggestie van menselijke anatomie.
- ‘Muldenstil’: anatomie weergeven door middel van Nicolas van Verdun, Driekoningenschrijn, Keulen, Dom,
drapeerweergave. vanaf 1181. Detail Profeet Naum
- Wordt meermaals door Nicolaas van Verdun toegepast.
Nicolaas van Verdun, Klosterneuburg-altaarstuk,
Klosterneuburg, Stiftsmuseum, 1181. Detail Kruisiging
- Ca. 13e eeuw verschuift de term ‘Muldenstil’ en wordt de VROEG & MIDDEN 13E EEUW
weergave ervan vele overtuigender.
- Personages zien er niet langer louter hetzelfde uit, er ontstaat Straatsburg,
Kathedraal,
een onderscheid in gezichtsuitdrukkingen. Z-transept,
- Typerend voor de Duitse kunst is het kijken naar de expressie linker portaal,
tympanon: Dood
van figuren.
van de Maagd,
- Typerend voor de Franse kunst is het leggen van de nadruk ca. 1230
op elegantie.
In Staatsburg (een gebied tussenin) worden beide toegepast.
- Kunstenaars zijn nog steeds grotendeels anoniem.
- Op de sokkelbeelden herkennen we zowel een nieuwe Straatsburg, Kathedraal,
Z-transept,
houding als plooival.
sokkelbeelden:
- Er wordt een poging ondernomen tot proportie + aanzet tot Ecclesia en Synagoge
contrapost (1 steunbeen + 1 rustbeen = S-curve) ca. 1230
- Anatomie wordt toegepast om de nadruk te leggen op
elegantie.
Deze elementen zullen in de 14e eeuw leiden tot de
‘heupwiegende madonna’s’
1
,Visitatie: Reims, Kathedraal,
W-façade, Centraal
- Gebruik van foutieve anatomie, deze studie zal zich pas portaal, rechter
opkomen tijdens de renaissance. sokkelbeelden
Annunciatie (L)
- Maria wordt idealistisch en antiquiserend afgebeeld (= zoals
ca. 1245-55
antieke sculpturen, refereren naar de oudheid) en Visitatie (R)
- Elizabeth wordt waarheidsgetrouw afgebeeld met heel ca. 1230-33
realistische kenmerken (= verisme)
- Geen invloed van de zwaartekracht.
Annunciatie: “l’ange au sourire” Reims,
- Nadruk op plooival van zware stof. Kathedraal,
W-façade, Linker portaal (ca.
- Beelden hebben volume en worden 3D. 1245)
- Lijken stevig te staan onder invloed van de zwaartekracht
- Menselijke gevoelens worden getoond, geïnspireerd door de
werkelijkheid.
Kunstenaars zoals Villard de Honnecourt reisden tussen kathedralen.
- Schetsen hadden hierbij mogelijks een educatieve functie.
- Gebruik van antropomorf = menselijk vormgeven.
Villard de Honnecourt, schetsboek, Parijs, Bibliothèque
Nationale de France, ca. 1220-35
EIND 13E EEUW
- Psalter: een boek dat gebruikt wordt binnen het christelijk
Psalter van St. Louis
geloof, opgenomen in de bijbel. Populair type handschrift dat
Parijs, Bibliothèque Nationale
ook toegepast werd tijdens het leren lezen. de France,
- Figuratie werd toegepast in een onbepaalde ruimte. 1252-1270
- De gouden achtergrond heeft tegelijkertijd een onbestemd
en tijdloos karakter.
- Alle figuren hebben dezelfde grijns en kenmerken.
- De kledij wordt niet-overtuigend en vlak weergeven, weinig
tot geen sprake van plooival.
Tegelijkertijd vormt Italië een groot verschil met Frankrijk.
Cimabue (actief Florence,
- We kennen veel vroeger een aantal namen in Italië, waarbij 1272-1302)
Franse kunstenaars nog steeds grotendeels anoniem waren. Tronende Madonna met
- Italiaanse kunst bouwt voort op koninklijke en Byzantijnse Engelen en Profeten,
Florence, Uffizi, ca. 1280-90
kunst.
- ‘Maniera Greca’ = volgen van de Griekse idealen
- Cimabue wordt volgens klassieke literatuur een symbool voor
de vergankelijkheid na de opkomst van Giotto.
- Hodegetria-type = Maria die Christus aanwijst.
- De afgebeelde figuren worden hiërarchisch afgebeeld = hoe
belangrijker, hoe groter.
- Weinig weergave van ruimte.
- Licht wordt weergeven door middel van gouden streepjes.
- Er is nog geen sprake van perspectief.
- Cimambue sluit zich aan bij de iconen-traditie.
2
,1.2. 1300-1350: Italië BEGIN EN MIDDEN 14E EEUW
- Bij Giotto merken we een evolutie bij de ruimte en troon, de
architecturale constructie wordt gebruikt voor het creëren Giotto (Florence, 1267-
1337)
van diepte. Tronende Madonna
- Madonna hangt niet langer boven de troon, zoals bij (Ognissanti Madonna),
Cimambue, maar draagt een gewicht dat steunt op de troon. Florence, Uffizi, ca. 1310
- Beiden weergaven van dit thema maken gebruik van een
hiërarchische weergave.
- De arenkapel werd gesticht door een rijke handelaar. De rijke Giotto, frescodecoratie,
Padua, Arenakapel
burgerij manifesteert zich steeds meer als opdrachtgevers. (Cappella Scrovegni),
- Giotto decoreert de kapel met verhalen uit het leven van 1304-13
Christus.
- Hij deelt de ruimte in op een respectvolle manier met een
geometrisch schema.
Giotto, Laatste Oordeel,
- Op de Westzijde van de kapel zien we dat het model van de Padua, Arenakapel (Cappella
Arenakapel wordt geschonken aan Christus. Scrovegni), 1304-13
- Er wordt gebruik gemaakt van een typisch Laat
Middeleeuwse iconografie.
- Lamentatie = de bewening van Christus.
Giotto, Lamentatie,
- Elke compositie wordt even overzichtelijk gerangschikt als de Padua, Arena kapel,
kapel. 1304-13
- De omstaanders kijken naar Christus, waardoor de
toeschouwer beïnvloed wordt hetzelfde te doen.
Giotto, Dado,
- Dado gebruikt personificatie om abstracte concepten af te Padua, Arena
beelden als figuren, zoals hoop. kapel, 1304-
1313
Giotto, Dood van
- We zien in deze periode voor het eerst figuren vanuit een rug Franciscus, fresco,
aanzicht, als levende blokken die onze aandacht trekken naar Florence, Santa Croce,
Bardikapel,
het centrale onderwerp.
ca. 1320
- Op een relatief korte tijd vindt er een snelle ontwikkeling
plaats in het ontwikkelen van de werkelijkheid.
Giotto, Ontwerp voor de
Campanile
- Giotto wordt benoemd als het hoofd van de bouwwerf van de van de Duomo, Florence
Duomo van Firenze. ca. 1334
- Hij zal een voorstudie voorzien voor de bijhorende toren,
deze zal later echter anders worden uitgewerkt.
3
, Duccio di Buoninsegna
(actief in Siena, ca.
1278-1319)
la Maestà, recto (L) &
verso (R),
- In Siena zal de ‘Maniera Greca’-traditie langer voortduren. Siena, Museo del Opera
del Duomo, 1308-1311
- Dit type van Venetiaanse kunst zal veel lof ontvangen in
Parijs.
- Er is opnieuw aandacht voor groepen van figuren.
- Men had de neiging het volledige vlak op te vullen = er was
een angst voor het lege vlak = Horror vacui
- De kunst in Siena had een heel andere karakteristieke Detail verso: Intrede van
ontwikkeling vergeleken met de kunst uit Frankrijk. Christus in Jeruzalem
- Binnen de ‘Gevangennamen van Christus’ worden er
meerdere taferelen afgebeeld.
- De figuren lijken op een afgrond te staan. Detail verso:
Gevangenname van
- Er is een subtiliteit in kleurgebruik
Christus
- Voor het eerst wordt er een suggestie van beweging gedaan.
- Annunciatie = een uit de Bijbel afkomstige aankondiging van
een engel aan de maagd Maria dat zij de zoon van God zou
baren Detail verso:
- Hier wordt echter de dood van Maria afgebeeld, een Annunciatie
bijzondere iconografie.
- Dit is een Apocrief gegeven = niet door de kerk erkende
verhalen. Deze taferelen worden echter wel vaak afgebeeld
binnen de kunst.
- De afbeelding van de engel is problematisch, wordt hij
afgebeeld voor of binnen de portiek? = we spreken van een
ambiguïteit voor de plaatsing van de figuur =
dubbelzinnigheid.
- De Maagd lijkt te zweven, dit wijst op te weinig kennis van
het perspectief, dat pas rond 1500 wordt ontwikkeld. Simone Martini
(actief in Siena,
1315-44)
Annunciatie,
- Simone Martini benadrukt elegantie door zwarte contouren Florence, Uffizi, 1333
en kaligrafie, deze kenmerken worden normaal toegepast
binnen de hofkunst.
- De figuren hebben ruimte maar dragen geen weinig gewicht.
Simone Martini, Lodewijk
van Toulouse
kroont Robert van Anjou
- Lodewijk van Toulouse werd wel in het teken van de hofkunst als koning van Napels,
gemaakt. Napels, Museo Nazionale
- De nadruk wordt opnieuw gelegd op elegantie en kostbare di Capodimonte, 1317
objecten.
4
1. Van ‘Maniera Greca’ tot ‘Internationale stijl’
1.1. Pre 1300 MIDDELEEUWEN/ GTOIEK
MIDDEN 12E EEUW
Hoe geeft men realisme weer in westerse kunst en waarom?
Chartres,
Kathedraal Notre-Dame
- We voelen de vorm van de steen. W-façade, middenportaal, rechts
- Rigiditeit: een voelbare stijfheid of starheid, in combinatie sokkelbeelden
Figuren uit Oud Testament
met uitrekking. 1145-55
- Lijken een ondersteunende functie te hebben zonder het
suggereren van menselijke anatomie.
- Er is een eenheid tussen de beelden, weinig tot geen
onderscheid of verschil.
- Geen contact met de toeschouwer.
EIND 12E EEUW
- Vanaf nu wordt de werkelijkheid geobserveerd.
- De figuur begint los te komen van het vlak.
- Beeld onderneemt een poging tot contact met de
toeschouwer (uitgetrokken arm)
- Een subtiele suggestie van menselijke anatomie.
- ‘Muldenstil’: anatomie weergeven door middel van Nicolas van Verdun, Driekoningenschrijn, Keulen, Dom,
drapeerweergave. vanaf 1181. Detail Profeet Naum
- Wordt meermaals door Nicolaas van Verdun toegepast.
Nicolaas van Verdun, Klosterneuburg-altaarstuk,
Klosterneuburg, Stiftsmuseum, 1181. Detail Kruisiging
- Ca. 13e eeuw verschuift de term ‘Muldenstil’ en wordt de VROEG & MIDDEN 13E EEUW
weergave ervan vele overtuigender.
- Personages zien er niet langer louter hetzelfde uit, er ontstaat Straatsburg,
Kathedraal,
een onderscheid in gezichtsuitdrukkingen. Z-transept,
- Typerend voor de Duitse kunst is het kijken naar de expressie linker portaal,
tympanon: Dood
van figuren.
van de Maagd,
- Typerend voor de Franse kunst is het leggen van de nadruk ca. 1230
op elegantie.
In Staatsburg (een gebied tussenin) worden beide toegepast.
- Kunstenaars zijn nog steeds grotendeels anoniem.
- Op de sokkelbeelden herkennen we zowel een nieuwe Straatsburg, Kathedraal,
Z-transept,
houding als plooival.
sokkelbeelden:
- Er wordt een poging ondernomen tot proportie + aanzet tot Ecclesia en Synagoge
contrapost (1 steunbeen + 1 rustbeen = S-curve) ca. 1230
- Anatomie wordt toegepast om de nadruk te leggen op
elegantie.
Deze elementen zullen in de 14e eeuw leiden tot de
‘heupwiegende madonna’s’
1
,Visitatie: Reims, Kathedraal,
W-façade, Centraal
- Gebruik van foutieve anatomie, deze studie zal zich pas portaal, rechter
opkomen tijdens de renaissance. sokkelbeelden
Annunciatie (L)
- Maria wordt idealistisch en antiquiserend afgebeeld (= zoals
ca. 1245-55
antieke sculpturen, refereren naar de oudheid) en Visitatie (R)
- Elizabeth wordt waarheidsgetrouw afgebeeld met heel ca. 1230-33
realistische kenmerken (= verisme)
- Geen invloed van de zwaartekracht.
Annunciatie: “l’ange au sourire” Reims,
- Nadruk op plooival van zware stof. Kathedraal,
W-façade, Linker portaal (ca.
- Beelden hebben volume en worden 3D. 1245)
- Lijken stevig te staan onder invloed van de zwaartekracht
- Menselijke gevoelens worden getoond, geïnspireerd door de
werkelijkheid.
Kunstenaars zoals Villard de Honnecourt reisden tussen kathedralen.
- Schetsen hadden hierbij mogelijks een educatieve functie.
- Gebruik van antropomorf = menselijk vormgeven.
Villard de Honnecourt, schetsboek, Parijs, Bibliothèque
Nationale de France, ca. 1220-35
EIND 13E EEUW
- Psalter: een boek dat gebruikt wordt binnen het christelijk
Psalter van St. Louis
geloof, opgenomen in de bijbel. Populair type handschrift dat
Parijs, Bibliothèque Nationale
ook toegepast werd tijdens het leren lezen. de France,
- Figuratie werd toegepast in een onbepaalde ruimte. 1252-1270
- De gouden achtergrond heeft tegelijkertijd een onbestemd
en tijdloos karakter.
- Alle figuren hebben dezelfde grijns en kenmerken.
- De kledij wordt niet-overtuigend en vlak weergeven, weinig
tot geen sprake van plooival.
Tegelijkertijd vormt Italië een groot verschil met Frankrijk.
Cimabue (actief Florence,
- We kennen veel vroeger een aantal namen in Italië, waarbij 1272-1302)
Franse kunstenaars nog steeds grotendeels anoniem waren. Tronende Madonna met
- Italiaanse kunst bouwt voort op koninklijke en Byzantijnse Engelen en Profeten,
Florence, Uffizi, ca. 1280-90
kunst.
- ‘Maniera Greca’ = volgen van de Griekse idealen
- Cimabue wordt volgens klassieke literatuur een symbool voor
de vergankelijkheid na de opkomst van Giotto.
- Hodegetria-type = Maria die Christus aanwijst.
- De afgebeelde figuren worden hiërarchisch afgebeeld = hoe
belangrijker, hoe groter.
- Weinig weergave van ruimte.
- Licht wordt weergeven door middel van gouden streepjes.
- Er is nog geen sprake van perspectief.
- Cimambue sluit zich aan bij de iconen-traditie.
2
,1.2. 1300-1350: Italië BEGIN EN MIDDEN 14E EEUW
- Bij Giotto merken we een evolutie bij de ruimte en troon, de
architecturale constructie wordt gebruikt voor het creëren Giotto (Florence, 1267-
1337)
van diepte. Tronende Madonna
- Madonna hangt niet langer boven de troon, zoals bij (Ognissanti Madonna),
Cimambue, maar draagt een gewicht dat steunt op de troon. Florence, Uffizi, ca. 1310
- Beiden weergaven van dit thema maken gebruik van een
hiërarchische weergave.
- De arenkapel werd gesticht door een rijke handelaar. De rijke Giotto, frescodecoratie,
Padua, Arenakapel
burgerij manifesteert zich steeds meer als opdrachtgevers. (Cappella Scrovegni),
- Giotto decoreert de kapel met verhalen uit het leven van 1304-13
Christus.
- Hij deelt de ruimte in op een respectvolle manier met een
geometrisch schema.
Giotto, Laatste Oordeel,
- Op de Westzijde van de kapel zien we dat het model van de Padua, Arenakapel (Cappella
Arenakapel wordt geschonken aan Christus. Scrovegni), 1304-13
- Er wordt gebruik gemaakt van een typisch Laat
Middeleeuwse iconografie.
- Lamentatie = de bewening van Christus.
Giotto, Lamentatie,
- Elke compositie wordt even overzichtelijk gerangschikt als de Padua, Arena kapel,
kapel. 1304-13
- De omstaanders kijken naar Christus, waardoor de
toeschouwer beïnvloed wordt hetzelfde te doen.
Giotto, Dado,
- Dado gebruikt personificatie om abstracte concepten af te Padua, Arena
beelden als figuren, zoals hoop. kapel, 1304-
1313
Giotto, Dood van
- We zien in deze periode voor het eerst figuren vanuit een rug Franciscus, fresco,
aanzicht, als levende blokken die onze aandacht trekken naar Florence, Santa Croce,
Bardikapel,
het centrale onderwerp.
ca. 1320
- Op een relatief korte tijd vindt er een snelle ontwikkeling
plaats in het ontwikkelen van de werkelijkheid.
Giotto, Ontwerp voor de
Campanile
- Giotto wordt benoemd als het hoofd van de bouwwerf van de van de Duomo, Florence
Duomo van Firenze. ca. 1334
- Hij zal een voorstudie voorzien voor de bijhorende toren,
deze zal later echter anders worden uitgewerkt.
3
, Duccio di Buoninsegna
(actief in Siena, ca.
1278-1319)
la Maestà, recto (L) &
verso (R),
- In Siena zal de ‘Maniera Greca’-traditie langer voortduren. Siena, Museo del Opera
del Duomo, 1308-1311
- Dit type van Venetiaanse kunst zal veel lof ontvangen in
Parijs.
- Er is opnieuw aandacht voor groepen van figuren.
- Men had de neiging het volledige vlak op te vullen = er was
een angst voor het lege vlak = Horror vacui
- De kunst in Siena had een heel andere karakteristieke Detail verso: Intrede van
ontwikkeling vergeleken met de kunst uit Frankrijk. Christus in Jeruzalem
- Binnen de ‘Gevangennamen van Christus’ worden er
meerdere taferelen afgebeeld.
- De figuren lijken op een afgrond te staan. Detail verso:
Gevangenname van
- Er is een subtiliteit in kleurgebruik
Christus
- Voor het eerst wordt er een suggestie van beweging gedaan.
- Annunciatie = een uit de Bijbel afkomstige aankondiging van
een engel aan de maagd Maria dat zij de zoon van God zou
baren Detail verso:
- Hier wordt echter de dood van Maria afgebeeld, een Annunciatie
bijzondere iconografie.
- Dit is een Apocrief gegeven = niet door de kerk erkende
verhalen. Deze taferelen worden echter wel vaak afgebeeld
binnen de kunst.
- De afbeelding van de engel is problematisch, wordt hij
afgebeeld voor of binnen de portiek? = we spreken van een
ambiguïteit voor de plaatsing van de figuur =
dubbelzinnigheid.
- De Maagd lijkt te zweven, dit wijst op te weinig kennis van
het perspectief, dat pas rond 1500 wordt ontwikkeld. Simone Martini
(actief in Siena,
1315-44)
Annunciatie,
- Simone Martini benadrukt elegantie door zwarte contouren Florence, Uffizi, 1333
en kaligrafie, deze kenmerken worden normaal toegepast
binnen de hofkunst.
- De figuren hebben ruimte maar dragen geen weinig gewicht.
Simone Martini, Lodewijk
van Toulouse
kroont Robert van Anjou
- Lodewijk van Toulouse werd wel in het teken van de hofkunst als koning van Napels,
gemaakt. Napels, Museo Nazionale
- De nadruk wordt opnieuw gelegd op elegantie en kostbare di Capodimonte, 1317
objecten.
4
