Sociaal werk verkennen
Les 1: Sociaal werk definiëren en
globale definitie sociaal werk
Een boom als metafoor voor sociaal
werk
Sociaal werk is een brede sector die zich voortdurend
ontwikkelt binnen een historische en maatschappelijke
context. In de literatuur wordt dit vaak voorgesteld als
een boom: de gemeenschappelijke stam staat voor
gedeelde historische wortels, een gemeenschappelijke
kern, een globale (internationale) definitie en gedeelde
vaardigheden, kennis en houdingen. De takken en
vertakkingen symboliseren daarentegen de grote
diversiteit binnen het sociaal werk en tonen dat er niet
één vorm van sociaal werk bestaat, maar dat het
voortdurend verandert afhankelijk van verschillende invalshoeken.
De oorsprong van de definitie
Per land is het sociaal werk zeer verschillend op vlak van methoden, wetgeving,
inzet, …. Daardoor is het zeer moeilijk 1 definitie te bepalen. Het is moeilijk om
sociaal werk in die internationale context te vergelijken maar toch is het mogelijk
en nodig om bepaalde wenselijke overeenkomsten te vinden waarnaar wereldwijd
gestreefd kan/ moet worden. Een gemeenschappelijke definitie kan daarbij
helpen. Deze is tot stand gekomen door een bespreking tussen verschillende
organisaties (de Internationale Federatie van sociaal werkers en de Internationale
Associatie van sociaal werk opleidingen).
Definities zijn tijdelijk en tijdsgebonden. De huidige is er sinds 2014 (bespreking
sinds 2008). Deze werd aanvaard tijdens de Algemene vergadering in Australië.
Er zijn nu al opnieuw besprekingen bezig.
De globale definitie SOW
‘Sociaal werk is een beroepspraktijk en een academische discipline die
sociale verandering en ontwikkeling, sociale cohesie, empowerment
en bevrijding van mensen bevordert. Principes van sociale
rechtvaardigheid, mensenrechten, collectieve verantwoordelijkheid
en respect voor diversiteit staan centraal in het sociaal werk.
Onderbouwd door sociaalwerktheorieën, sociale wetenschappen,
menswetenschappen en inheemse kennis, engageert sociaal werk
mensen en structuren om problemen aan te pakken en welzijn te
verbeteren.
Bovenstaande definitie kan naargelang de nationale en/of regionale situatie
gespecificeerd worden.’
,De definitie beschrijft sociaal werk als zowel een academische discipline als een
praktijkgericht beroep (IFSW, 2014). In veel landen, ook in België, is er een
masteropleiding sociaal werk, wat wijst op een academisch vakgebied. Toch blijft
de afbakening van dat vakgebied moeilijk. Het woord ‘professie’ werd bewust niet
behouden, omdat nog niet vaststaat of sociaal werk voldoet aan de criteria van
een echte professie.
In de definitie worden vier belangrijke elementen onderscheiden:
de doelen
de participatieve methodologie
de eigen theoretische basis
de principes.
De doelen
Sociale verandering en ontwikkeling
Ingrijpen in een situatie op niveau van gemeenschap of samenleving waar nood
aan verandering is. Sociaal werk richt zich op het aanvechten en veranderen van
omstandigheden die marginalisering, sociale ongelijkheid, uitsluiting en
onderdrukking veroorzaken of in stand houden. Sociale stabiliteit wordt ook
belangrijk gevonden, zolang die niet gebruikt wordt om groepen of personen te
marginaliseren, uit te sluiten of te onderdrukken. Ontwikkeling betekent hier
positieve verandering die leefomstandigheden en -kansen verbetert.
Sociale cohesie
De sociale samenhang in de samenleving. Sociaal werk wil het netwerk tussen
mensen, groepen en gemeenschappen versterken. Als mensen zich aanvaard en
goed voelen bij elkaar, groeit de betrokkenheid en solidariteit, en krijgen mensen
meer slagkracht en een luidere stem in de samenleving.
Empowerment en bevrijding van mensen
Een zeer centraal concept in sociaal werk. Het moet samen begrepen worden
met liberation. Het wijst op de emancipatorische focus van sociaal werk.
Interventies sluiten idealiter aan bij de eigen acties van mensen; participatie is
daarom een centraal aandachtspunt.
Empowerment op drie niveaus:
Micro niveau - INDIVIDUEEL NIVEAU: dit gaat over de persoon zelf. De
bedoeling is dat iemand meer persoonlijke controle krijgt, kritisch leert kijken
naar zijn of haar omgeving, sterker wordt in het oplossen van problemen en
meer weerbaar wordt. Het gaat dus om zelfbeschikking en om actief kunnen
deelnemen aan de samenleving.
, Meso niveau - NIVEAU VAN EEN ORGANISATIE OF EEN GEMEENSCHAP: dit gaat
over groepen, organisaties of gemeenschappen. Hier draait het om inspraak
en participatie in beslissingen. Iedereen moet een gelijke kans krijgen om mee
te spreken en mee te beslissen.
Macro niveau - NIVEAU VAN EEN SAMENLEVING: dit gaat over de samenleving
in het algemeen. De focus ligt op levenskwaliteit voor iedereen, met ruimte
voor autonomie, samenwerking, transparantie en het aanpakken van
structurele belemmeringen. Het gaat dus om veranderingen op grote schaal.
Deze drie niveaus beïnvloeden elkaar. Alleen een individu versterken heeft weinig
zin als ook de brede context niet empowered wordt.
Emancipatie= loskomen van onderdrukkende verhoudingen en autonoom of
mee kunnen beslissen en beschikken. Belanghebbenden strijden voor hun
rechten in de samenleving. Sociaal werk zet zich in om discriminatie van
kwetsbare groepen te helpen benoemen en bestrijden.
Participatieve methodologie
De doelstellingen van sociaal werk moeten participatief (=mensen actief
meedoen en mee kunnen beslissen in een proces of bij een
besluit.) bereikt worden. In de definitie komt dat naar voren als sociaal werk dat
mensen en structuren engageert om problemen aan te pakken en het welzijn te
verbeteren. In de Engelse versie staat daarbij ‘life challenges’, wat letterlijk
‘levensuitdagingen’ betekent. De vertalers hebben ervoor gekozen om dit niet als
‘uitdagingen’ te vertalen, omdat dat te veel de indruk zou geven dat mensen die
uitdagingen moeten aangaan. Volgens hen past het woord ‘problemen’ beter bij
de kern van sociaal werk, al vertrekt sociaal werk niet altijd van een probleem.
De legitimatie en het mandaat van sociaal werk liggen in het werken op de
breuklijn tussen mensen en hun omgeving. Die omgeving bestaat uit de
vele sociale systemen waarin mensen ingebed zijn, maar ook uit de natuurlijke
en geografische omgeving. Beide hebben een grote invloed op het leven van
mensen.
Eigen theoretische basis
De definitie toont dat sociaal werk zijn eigen theoretische basis heeft
(sociaalwerktheorieën, sociale wetenschappen, menswetenschappen en
inheemse kennis) én dat kennis moet worden opgebouwd in samenwerking met
de mensen met wie gewerkt wordt (co-constructie). Het is belangrijk
om ervaringskennis van individuen en groepen te gebruiken.
Voorbeeld: bij een tienermoeder uit de Romacultuur de culturele
kennis over zwangerschap en ouderschap bevragen en inzetten. Je
moet enige kennis hebben over de visie van de Romacultuur.
Principes
, De doelen van sociaal werk roepen vragen op over de wenselijke richting: welke
opvatting over ‘welzijn verbeteren’ geldt, wat is ‘goed leven’ en
handelingsoriëntaties, en wie beslist over (sociale) verandering en ontwikkeling?
De globale definitie fungeert als een ‘missie’ met normatieve positiebepaling,
namelijk waarden die de invulling van sociaal werk bepalen.
Principes/waarden/fundamentele uitgangspunten:
1. Sociale rechtvaardigheid
2. Mensenrechten
3. Collectieve verantwoordelijkheid
4. Respect voor diversiteit
Sociale rechtvaardigheid
Iedereen heeft onbewust een sterk gevoel over rechtvaardigheid, recht en
onrecht. Het ervaren van onrecht wekt sterke emoties op en zet mensen aan tot
actie om dit te bestrijden. Bijvoorbeeld: mensen doneren meer aan een goed doel
voor één herkenbaar kind dan voor honderd anonieme kinderen, omdat
herkenbaarheid en nabijheid sterker werken dan statistieken.
Het zien of ervaren van onrecht is een belangrijke drijfveer voor actie, mogelijk
ook een motivatie om sociaal werk te studeren. Toch is het moeilijk om tot een
gemeenschappelijke visie te komen over wat onrecht precies is en wat eraan
moet gedaan worden. Niet iedereen ervaart onrecht hetzelfde: het hangt af van
persoonlijke levensgebeurtenissen (bv. fysieke agressie is voor de één zwaar
onrecht, voor een ander normaal), en van de maatschappelijke context (bv.
armoede in Congo verschilt van armoede in België).
Sociale rechtvaardigheid verwijst naar de maatschappelijke component, maar
het begrip wordt vaak gebruikt zonder consensus over de precieze inhoud, vooral
omdat mensen in verschillende situaties geboren worden met ongelijke kansen
op ontplooiing. Filosofen en sociale wetenschappers hebben daarom
uiteenlopende theorieën ontwikkeld, die helpen om je te verhouden tot
denkbeelden, te discussiëren en na te denken.
Mensenrechten
“Mensenrechten zijn fundamentele rechten en vrijheden waarop iedere mens
aanspraak kan maken. Wie je ook bent, waar je ook woont, je hebt deze rechten
omdat je een mens bent. Mensenrechten staan je toe om in waardigheid te leven.
Ze zijn onontbeerlijk voor een volwaardige ontplooiing, voor een menswaardig
bestaan”
Collectieve verantwoordelijkheid
Les 1: Sociaal werk definiëren en
globale definitie sociaal werk
Een boom als metafoor voor sociaal
werk
Sociaal werk is een brede sector die zich voortdurend
ontwikkelt binnen een historische en maatschappelijke
context. In de literatuur wordt dit vaak voorgesteld als
een boom: de gemeenschappelijke stam staat voor
gedeelde historische wortels, een gemeenschappelijke
kern, een globale (internationale) definitie en gedeelde
vaardigheden, kennis en houdingen. De takken en
vertakkingen symboliseren daarentegen de grote
diversiteit binnen het sociaal werk en tonen dat er niet
één vorm van sociaal werk bestaat, maar dat het
voortdurend verandert afhankelijk van verschillende invalshoeken.
De oorsprong van de definitie
Per land is het sociaal werk zeer verschillend op vlak van methoden, wetgeving,
inzet, …. Daardoor is het zeer moeilijk 1 definitie te bepalen. Het is moeilijk om
sociaal werk in die internationale context te vergelijken maar toch is het mogelijk
en nodig om bepaalde wenselijke overeenkomsten te vinden waarnaar wereldwijd
gestreefd kan/ moet worden. Een gemeenschappelijke definitie kan daarbij
helpen. Deze is tot stand gekomen door een bespreking tussen verschillende
organisaties (de Internationale Federatie van sociaal werkers en de Internationale
Associatie van sociaal werk opleidingen).
Definities zijn tijdelijk en tijdsgebonden. De huidige is er sinds 2014 (bespreking
sinds 2008). Deze werd aanvaard tijdens de Algemene vergadering in Australië.
Er zijn nu al opnieuw besprekingen bezig.
De globale definitie SOW
‘Sociaal werk is een beroepspraktijk en een academische discipline die
sociale verandering en ontwikkeling, sociale cohesie, empowerment
en bevrijding van mensen bevordert. Principes van sociale
rechtvaardigheid, mensenrechten, collectieve verantwoordelijkheid
en respect voor diversiteit staan centraal in het sociaal werk.
Onderbouwd door sociaalwerktheorieën, sociale wetenschappen,
menswetenschappen en inheemse kennis, engageert sociaal werk
mensen en structuren om problemen aan te pakken en welzijn te
verbeteren.
Bovenstaande definitie kan naargelang de nationale en/of regionale situatie
gespecificeerd worden.’
,De definitie beschrijft sociaal werk als zowel een academische discipline als een
praktijkgericht beroep (IFSW, 2014). In veel landen, ook in België, is er een
masteropleiding sociaal werk, wat wijst op een academisch vakgebied. Toch blijft
de afbakening van dat vakgebied moeilijk. Het woord ‘professie’ werd bewust niet
behouden, omdat nog niet vaststaat of sociaal werk voldoet aan de criteria van
een echte professie.
In de definitie worden vier belangrijke elementen onderscheiden:
de doelen
de participatieve methodologie
de eigen theoretische basis
de principes.
De doelen
Sociale verandering en ontwikkeling
Ingrijpen in een situatie op niveau van gemeenschap of samenleving waar nood
aan verandering is. Sociaal werk richt zich op het aanvechten en veranderen van
omstandigheden die marginalisering, sociale ongelijkheid, uitsluiting en
onderdrukking veroorzaken of in stand houden. Sociale stabiliteit wordt ook
belangrijk gevonden, zolang die niet gebruikt wordt om groepen of personen te
marginaliseren, uit te sluiten of te onderdrukken. Ontwikkeling betekent hier
positieve verandering die leefomstandigheden en -kansen verbetert.
Sociale cohesie
De sociale samenhang in de samenleving. Sociaal werk wil het netwerk tussen
mensen, groepen en gemeenschappen versterken. Als mensen zich aanvaard en
goed voelen bij elkaar, groeit de betrokkenheid en solidariteit, en krijgen mensen
meer slagkracht en een luidere stem in de samenleving.
Empowerment en bevrijding van mensen
Een zeer centraal concept in sociaal werk. Het moet samen begrepen worden
met liberation. Het wijst op de emancipatorische focus van sociaal werk.
Interventies sluiten idealiter aan bij de eigen acties van mensen; participatie is
daarom een centraal aandachtspunt.
Empowerment op drie niveaus:
Micro niveau - INDIVIDUEEL NIVEAU: dit gaat over de persoon zelf. De
bedoeling is dat iemand meer persoonlijke controle krijgt, kritisch leert kijken
naar zijn of haar omgeving, sterker wordt in het oplossen van problemen en
meer weerbaar wordt. Het gaat dus om zelfbeschikking en om actief kunnen
deelnemen aan de samenleving.
, Meso niveau - NIVEAU VAN EEN ORGANISATIE OF EEN GEMEENSCHAP: dit gaat
over groepen, organisaties of gemeenschappen. Hier draait het om inspraak
en participatie in beslissingen. Iedereen moet een gelijke kans krijgen om mee
te spreken en mee te beslissen.
Macro niveau - NIVEAU VAN EEN SAMENLEVING: dit gaat over de samenleving
in het algemeen. De focus ligt op levenskwaliteit voor iedereen, met ruimte
voor autonomie, samenwerking, transparantie en het aanpakken van
structurele belemmeringen. Het gaat dus om veranderingen op grote schaal.
Deze drie niveaus beïnvloeden elkaar. Alleen een individu versterken heeft weinig
zin als ook de brede context niet empowered wordt.
Emancipatie= loskomen van onderdrukkende verhoudingen en autonoom of
mee kunnen beslissen en beschikken. Belanghebbenden strijden voor hun
rechten in de samenleving. Sociaal werk zet zich in om discriminatie van
kwetsbare groepen te helpen benoemen en bestrijden.
Participatieve methodologie
De doelstellingen van sociaal werk moeten participatief (=mensen actief
meedoen en mee kunnen beslissen in een proces of bij een
besluit.) bereikt worden. In de definitie komt dat naar voren als sociaal werk dat
mensen en structuren engageert om problemen aan te pakken en het welzijn te
verbeteren. In de Engelse versie staat daarbij ‘life challenges’, wat letterlijk
‘levensuitdagingen’ betekent. De vertalers hebben ervoor gekozen om dit niet als
‘uitdagingen’ te vertalen, omdat dat te veel de indruk zou geven dat mensen die
uitdagingen moeten aangaan. Volgens hen past het woord ‘problemen’ beter bij
de kern van sociaal werk, al vertrekt sociaal werk niet altijd van een probleem.
De legitimatie en het mandaat van sociaal werk liggen in het werken op de
breuklijn tussen mensen en hun omgeving. Die omgeving bestaat uit de
vele sociale systemen waarin mensen ingebed zijn, maar ook uit de natuurlijke
en geografische omgeving. Beide hebben een grote invloed op het leven van
mensen.
Eigen theoretische basis
De definitie toont dat sociaal werk zijn eigen theoretische basis heeft
(sociaalwerktheorieën, sociale wetenschappen, menswetenschappen en
inheemse kennis) én dat kennis moet worden opgebouwd in samenwerking met
de mensen met wie gewerkt wordt (co-constructie). Het is belangrijk
om ervaringskennis van individuen en groepen te gebruiken.
Voorbeeld: bij een tienermoeder uit de Romacultuur de culturele
kennis over zwangerschap en ouderschap bevragen en inzetten. Je
moet enige kennis hebben over de visie van de Romacultuur.
Principes
, De doelen van sociaal werk roepen vragen op over de wenselijke richting: welke
opvatting over ‘welzijn verbeteren’ geldt, wat is ‘goed leven’ en
handelingsoriëntaties, en wie beslist over (sociale) verandering en ontwikkeling?
De globale definitie fungeert als een ‘missie’ met normatieve positiebepaling,
namelijk waarden die de invulling van sociaal werk bepalen.
Principes/waarden/fundamentele uitgangspunten:
1. Sociale rechtvaardigheid
2. Mensenrechten
3. Collectieve verantwoordelijkheid
4. Respect voor diversiteit
Sociale rechtvaardigheid
Iedereen heeft onbewust een sterk gevoel over rechtvaardigheid, recht en
onrecht. Het ervaren van onrecht wekt sterke emoties op en zet mensen aan tot
actie om dit te bestrijden. Bijvoorbeeld: mensen doneren meer aan een goed doel
voor één herkenbaar kind dan voor honderd anonieme kinderen, omdat
herkenbaarheid en nabijheid sterker werken dan statistieken.
Het zien of ervaren van onrecht is een belangrijke drijfveer voor actie, mogelijk
ook een motivatie om sociaal werk te studeren. Toch is het moeilijk om tot een
gemeenschappelijke visie te komen over wat onrecht precies is en wat eraan
moet gedaan worden. Niet iedereen ervaart onrecht hetzelfde: het hangt af van
persoonlijke levensgebeurtenissen (bv. fysieke agressie is voor de één zwaar
onrecht, voor een ander normaal), en van de maatschappelijke context (bv.
armoede in Congo verschilt van armoede in België).
Sociale rechtvaardigheid verwijst naar de maatschappelijke component, maar
het begrip wordt vaak gebruikt zonder consensus over de precieze inhoud, vooral
omdat mensen in verschillende situaties geboren worden met ongelijke kansen
op ontplooiing. Filosofen en sociale wetenschappers hebben daarom
uiteenlopende theorieën ontwikkeld, die helpen om je te verhouden tot
denkbeelden, te discussiëren en na te denken.
Mensenrechten
“Mensenrechten zijn fundamentele rechten en vrijheden waarop iedere mens
aanspraak kan maken. Wie je ook bent, waar je ook woont, je hebt deze rechten
omdat je een mens bent. Mensenrechten staan je toe om in waardigheid te leven.
Ze zijn onontbeerlijk voor een volwaardige ontplooiing, voor een menswaardig
bestaan”
Collectieve verantwoordelijkheid
