samenvatting lessen, pwp en boek | Universiteit Gent | 2024/25

H1: Inleidende bedenkingen over criminologie en etiologie
1. Waar houdt de etiologische criminologie zich mee bezig?
- Oorzaken, bundeling van oorzaken van criminaliteit in theorieën = etiologische criminologie
o Etiologie = activiteiten gericht op vinden van oorzakelijke verbanden

- Sutherland
o Historisch belangrijke definitie: 3 componenten
 Sociologische studie van wetgevende proces
 Sociologie van criminaliteit (sociale psychologie van regelovertreder)
 Sociologie van straf en strafsystemen
 Verouderd: beklemtoon sociologische studie (sociologische overheersing criminele etiologie doorheen
20e eeuw!)

- Definitie: Europese Vereniging voor Criminologie (8 deelcomponenten)
o Verklaring van criminaliteit
o Preventie
o Controle op criminaliteit
o Behandeling van criminaliteit
o Meten van criminaliteit
o Opheldering van criminaliteit (detection)
o Strafwetgeving en diens etiologie
o Toepassing strafwet en strafrechtsbedeling, systemen van straftoemeting en -uitvoering

2. Criminaliteit als bewegend doelwit?
- Voorwerp van criminologie is bewegend doelwit (veranderlijkheid vh fenomeen: tijd & ruimte)
o Aanleiding om via onderzoek antisociaal gedrag meer te bestuderen

- Verschillende disciplines: verschillende definities van crimineel gedrag
o Juristen, historici
 Inbreuk tegen juridische regels: context-gebonden!
o Biologen en psychologen
 ‘Antisociaal gedrag’: ruimer dan strafrechtelijke definitie!
 erfelijke, biologische, psychologische achtergronden
o Sociologen en culturele antropologen
 ‘Deviantie’: handelingen die afwijken tegen wat heersend is op bepaalde plaats, tijd
o Evolutionaire biologen, - psychologen, - criminologen: criminaliteit =
 Gevolg altruisme en cooperatiefalen
 Gevolg geëvolueerde modules (bloedwraak, oorlogsvoering,...)
 Gevolg maladaptieve kenmerken (psychopathie)

 Antisociaal gedrag = sociaal schadelijk + niet-adaptief!!

 Adaptieve kenmerken van conformiteit!




- Te enge strafrechtelijke definitie kan problematisch zijn
o Veranderd doorheen tijd en ruimte

, o Als antisociale gedragingen doorheen levensloop wil studeren: minderjarigen

- Doel van onderzoek naar oorzaken van regelovertreding =
o Geven rationele wetenschappelijke verklaring voor overtreden van een regel
 Waarom iemand bereid regels te breken?
o Preventie, maatschappelijke reactie en controle aanpassen

- Studie regelovertredend gedrag = centraal punt: maar wat is het?
o Regel, norm overtreden: bestraft met sanctie
 Die uitdrukking geven aan waarde die belangrijk is voor integratie samenleving
 Niet elke norm is natuurlijke norm!
o Naturalistische fout
 Iets bestaat, dus het is goed
o Moralistische fout
 Hoe iets zou moeten zijn, zo is het

- Criminaliteitspiramide – J. Hagan
o Gedragingen verschillen in ernst en in mate waarin zij als criminaliteit worden gezien
 Verschillende gradaties van normovertreding!!

- Consensusvisie vs conflictvisie
o Regels ontwikkelen zich organisch = consensus
 Consensus tussen diverse sociale groepen in samenleving: collectief bewustzijn
o Regels komen door conflicten = conflict
 Normatieve conflicten tussen sociale groepen
 machtige groepen bepalen wat criminaliteit is op bepaald moment

- Etiologie geïnteresseerd in oorzaken van handelingen die vorm van regelovertreding inhouden
o Hanteren definitie van Per-Olof H. Wikström
 Strafbare handeling:
 Handeling
 Die overtreding inhoudt
 Wettelijke basis
 Maatschappelijke reactie
o Mala in se vs mala prohibita
 In se: universeel
 Prohibita: willekeurig
o Sociale schadelijkheid
 Hoe groter sociale
schade, hoe ernstiger
sociale reactie
 Regelovertreding = ‘blameworthy harms, condemned by public, sanctioned by state’
– R. Agnew
 Poging conflict en consensus – visie te verenigen

- Criminaliteit: sociale constructie vs ontologische categorie
o Sociale constructie MAAR handeling zijn reëel omdat gevolgen reëel zijn

- Mario Bunge: definitie
o Klemtoon op mensenrechten
 “A criminal action may be defines as an action that, either deliberately or out of
negligence, causes harm, violates basic rights, or hinders the discharging of basis duties”

, 3. Grote vraagstukken in de criminologie
- Spreidingsvraagstuk
o Variatie criminaliteit in maatschappij
 Geografische, temporele en sociale spreiding

- Etilogische of ontstaansvraagstuk
o Oorzaken onstaan en voortbestaan van criminaliteit
 Welke factoren dragen bij tot verschillen in crimineel gedrag

- Reactievraagstuk
o Waarom gedragingen als criminaliteit benoemd - etiketteervraagstuk

- Bestrijdingsvraagstuk
o Hoe criminalite it bestrijden en voorkomen (preventie + rehabilitatie)


H2: De vroege etiologische benaderingen in een notendop
1. Inleiding
- Criminologie
o Oorsprong
 Pre-wetenschappelijke kennisvormen die aandacht besteedden aan juridische aspecten
van misdaad en/of -bestrijding
 Diverse scholen doorheen tijd
 Pre-wetenschappelijk: filosofie en religie
 Klassiek: classicisme – kostenbaten analyse
 Positivistisch

2. Het classicisme in de criminologie
- Classicisme
o Reactie op willekeur in strafrecht (tijdens Ancien Regime)
 Wijzen op tekortkomingen in strafrechtssysteem
 Onduidelijk was strafrechtelijke gevolgen zijn van overtredingen

- Cesare di Beccaria
o ‘Over misdaad en straffen’ 1764
 Pleidooi humaan strafrecht: legaliteit, proportionaliteit, subsidiariteit
o Kosten-baten analyse (vrije wil)
 Daders en niet-daders zijn geen aparte categorieën
o Rol strafwet = afschrikking
 Generale en specifieke preventie

- Jeremy Bentham
o Utilitarisme (nutsmaximalisatie)
 Hedonistische calculus
o Criminaliteit is niet geluksbevorderend
 Preventie door afschrikking en consequent optreden
 Strengheid, zwaarte en snelheid straf

- Vrije wil gedachte
o Mensen kiezen om wet te gehoorzamen door kosten-baten analyse

, o Doel strafwetgeving
 Afschrikking, preventie
 Retributie ≠ vergelding
 Retaliatie: oog om oog,..
 Doel straf = net genoeg ongemak toedienen om voordeel misdrijf teniet te doen

 Ingrijpen in omgeving moet tot testbare resultaten leiden: meer of minder criminaliteit in verschillende
jurisdicties ten gevolge van maatregelen die afradend en preventief werken

3. Empirisme al voorloper van vroege etiologische benaderingen
- A. Quetelet
o Criminaliteit als sociale categorie
 Regelmaat, categoriehoedanigheden
o Criminele statistieken
 Correlaties met demografische kenmerken

- Kritiek op empiricisme
o A-theoretisch en blind
 Van alles en nog wat onderzoeken
o Statistische analyse is doel op zich
 Inhoud analyse ondergeschikt aan statistische analysetechniek
o Geen kritische reflectie
o Enkel aandacht voor uiterlijk waarneembare
 Vroege positivisme en empiricisme

4. Kenmerken van vroege positivistische etiologie
- Persoon dader centraal
o Verschuiving daad -> dader
o Onderscheid misdadiger – niet-misdadiger (klassieke dichotomie)
 Etiologisch denken 20e eeuw – deterministisch (positivistische etiologie!)

- Daad = symptoom onderliggende pathologie
o Sociaal verweer (A. Prins)
 Interventie om misdaad te voorkomen

- Diversificatie in vroege positivisme
o Oorzaken opsporen volgens wetenschappelijke methoden
o Determinatie
 Mens volledig bepaald
o Ontwikkeling van
 Biologisch, psychologische en sociologische onderzoekstraditie

5. Het vroege biologische positivisme
- Verschillende scholen
o Italiaanse antropologische
 Lombroso
 Ferri: geen vrije wil
 Garofalo: natuurlijke misdrijven tegen probity (eigendom) en pity (medelijden)
o Franse milieuschool (Lacassagne, Tarde)
o Marxistische (Bonger)
o Amerikaanse en Europese biologische studies