Samenvatting Historische Kritiek
Deel 1: De bron, bouwstof voor
de kennis van het verleden
1 De notie bron
Overblijfselen: archeologie
voorwerpen
Overleveringen: geschiedenis
Mondelinge of geschreven getuigenissen
Combineren
1.1 Bronnen: bewuste creaties?
Wat, hoe en waarom?
Artefact: gebruiksvoorwerp -> historische bron door archeologische blik
1) Met opzet
a. Bijl, titel opschrijven
2) Per ongeluk
a. Brieven zijn enkel voor bestemmelingen, afvalputten
Secundaire depositie: vondst ligt niet meer op oorspronkelijke plaats
Skelet wordt verplaatst van oorspronkelijk graf (primaire inhumatie)
naar nieuw graf (secundaire inhumatie)
Unwitting testimony: bronnen die ontstaan met een bepaalde intentie,
maar voor een historicus een ander functie krijgen
Abraham Zapruder filmt de dood van John F. Kennedy om zijn
camera te testen
Tegenwoordig veel makkelijker: ongewilde of ongeplande beelden zeer
makkelijk mondiaal verspreid
Vormt zelfs een katalysator voor bepaalde (rechts)zaken
Deze evolutie= meer democratie? …
Bronnen: zowel objectief als subjectief relaas
Doel: tijdgenoten OF historici iets voorhouden
Ook subjectieve kijk is nuttig
Vorm+ inhoud + ontstaanscontext !
,1.2 De vormeigenschappen: geschreven en
ongeschreven bronnen
1.2.1Geschreven bronnen
1) Verhalende/ literaire bronnen
2) Diplomatische teksten (officieel en normatief)
3) Teksten uit juridische, fiscale of financiële praktijk
1) Verhalende/ literaire bron en egodocumenten
Kroniek: oud geschiedverhaal + godsdienstige en geleerde en fictieve
verhalen
Inhoud over brengen!
Niet echt gebeurd vertelt ons iets over de cultuur
Verschil fictie >< non-fictie = anachronistisch
Vele teksten bevatten beide
Expliciete boodschap + impliciete boodschap!
Zeer uiteenlopende motieven
Structuralisten: la mort de l’auteur
Bedoeling schrijver van geen belang, het gaat om het discours
Is wel degelijk van belang!
Egodocumenten: een ego verbergt of onthult zich opzettelijk (Jacques
Presser1)
Verhullen en onthullen tegelijkertijd!
Presser: onbetrouwbaar, proces van de individualisering
Inderdaad niet betrouwbaar voor spiegel realiteit wegens
eigenbelang
Dichtung-Wahrheit: de dichterlijke waarheid van de auteur zelf, niet van
de realiteit
Geschiedenis schrijven vanuit zelbeleefde visie: oud
Augustinus2 Confessiones
Guibert van Nogent3: De vita sua
Middeleeuwen: vorsten produceren eigen egodocumenten
!niet wachten op Renaissance voor het individu naar voren wordt
geschoven!
19e eeuw: explosie
Jean-Jacques Rousseau4; Confessions
Goethe: Dichtung und Wahrheit
1
2
3
4
,Gouden tijd voor brief als egodocument
Oppassen voor zelfbedrog! zelfs een niet-uitgegeven dagboek is geen
realistische weergave subjectieve realiteit
+ hebben vaak teleologisering (ergens een doel of richting aan
toekennen) en rationalisatie post factum (irrationele actie achteraf als
rationeel brengen) + functioneel vergeten (selectieve operatie van het
geheugen om een imago te creeëren)
Literair ≠ fictie
Ook fictie kan een historische bron zijn!
2) Diplomatische teksten
Diploma/Oorkondes ≠ diplomatiek (overleg tussen landen)
Rechtssituatie vaststellen of nieuwe creëren
Oorkonde voorzien van zegel= bewijsstuk
Strikte formele eigenschappen (weliswaar wisselend in tijd en ruimte
Bestaat uit 3 delen:
- Protocol
o Naam auteur, oproeping opperwezen, etc.
- Context
- Eschatol
o Validatietekens, getuigen en datering
3) Bronnen uit administratieve praktijk
Uitvoerende macht of beheer van instanties en verenigingen
Verslag uit brengen over administratie
1.2.2Ongeschreven bronnen
1) Materiële voorwerpen
Archeologische sporen
Invasief: opgravingen
Niet-invasief: elektromagnetische inductie, grondradar, etc.
Munten, afbeeldingen (mechanisch of met de hand)
2) Orale tradities
Oudste literaire praktijk
Homeros5; Ilias en Odyssee : opeenvolging verschillende auteurs
Doorgegeven en door elke generatie aangepast
5
, 2 Onderscheid bron en historisch werk
Bron: voorwerp of getuigenis uit het verleden
Historisch werk: resultaat van geschiedkundig onderzoek op die bronnen
Galbert van Brugge6 schrijft een dagboek over moord Karel de Goede:
bron!
- Egodocumenten lastig: subjectieve getuigenis eigen tijd (bron) +
historisch werk schrijven
- Herodotos7 en Thucydides8: schrijven over zelf beleefde
gebeurtenissen en noemen zich historiografen, maar zijn voor ons
een bron
o Deze beperken zich niet tot beschrijven, maar gaan voor het
eerst ook verklaren! Grondleggers wetenschappelijke
geschiedbeoefening
- Eusebius van Caesarea9: (Apologeet: verdediger vroege
Christendom) baseerde zijn verslag op oudere bronnen die al
verloren zijn
Grenslijn bron en historisch werk vervaagt naarmate we verder terug
in de tijd gaan
Kritisch apparaat van groot belang!
Voetnoten vermelden wat uit bronnen komt
Verantwoordelijkheid tekst
Primaire><secundaire informatie
Direct >< indirecte informeren
3 Evolutie van de bronnentypes en hun
complementariteit
3.1 Schrift en alfabet
Prehistorie: monumentale en orale bronnen
Schrifttypes: pictogram -> fonetisch
3300 v.C. eerste schrift in Mesopotamië + eerste grote rijken
Mens werd sedentair en politiek dus behoefte aan documentatie en
organisatie
Historische fase van het mensdom begint hier
Had 3 functies:
6
7
8
9
Deel 1: De bron, bouwstof voor
de kennis van het verleden
1 De notie bron
Overblijfselen: archeologie
voorwerpen
Overleveringen: geschiedenis
Mondelinge of geschreven getuigenissen
Combineren
1.1 Bronnen: bewuste creaties?
Wat, hoe en waarom?
Artefact: gebruiksvoorwerp -> historische bron door archeologische blik
1) Met opzet
a. Bijl, titel opschrijven
2) Per ongeluk
a. Brieven zijn enkel voor bestemmelingen, afvalputten
Secundaire depositie: vondst ligt niet meer op oorspronkelijke plaats
Skelet wordt verplaatst van oorspronkelijk graf (primaire inhumatie)
naar nieuw graf (secundaire inhumatie)
Unwitting testimony: bronnen die ontstaan met een bepaalde intentie,
maar voor een historicus een ander functie krijgen
Abraham Zapruder filmt de dood van John F. Kennedy om zijn
camera te testen
Tegenwoordig veel makkelijker: ongewilde of ongeplande beelden zeer
makkelijk mondiaal verspreid
Vormt zelfs een katalysator voor bepaalde (rechts)zaken
Deze evolutie= meer democratie? …
Bronnen: zowel objectief als subjectief relaas
Doel: tijdgenoten OF historici iets voorhouden
Ook subjectieve kijk is nuttig
Vorm+ inhoud + ontstaanscontext !
,1.2 De vormeigenschappen: geschreven en
ongeschreven bronnen
1.2.1Geschreven bronnen
1) Verhalende/ literaire bronnen
2) Diplomatische teksten (officieel en normatief)
3) Teksten uit juridische, fiscale of financiële praktijk
1) Verhalende/ literaire bron en egodocumenten
Kroniek: oud geschiedverhaal + godsdienstige en geleerde en fictieve
verhalen
Inhoud over brengen!
Niet echt gebeurd vertelt ons iets over de cultuur
Verschil fictie >< non-fictie = anachronistisch
Vele teksten bevatten beide
Expliciete boodschap + impliciete boodschap!
Zeer uiteenlopende motieven
Structuralisten: la mort de l’auteur
Bedoeling schrijver van geen belang, het gaat om het discours
Is wel degelijk van belang!
Egodocumenten: een ego verbergt of onthult zich opzettelijk (Jacques
Presser1)
Verhullen en onthullen tegelijkertijd!
Presser: onbetrouwbaar, proces van de individualisering
Inderdaad niet betrouwbaar voor spiegel realiteit wegens
eigenbelang
Dichtung-Wahrheit: de dichterlijke waarheid van de auteur zelf, niet van
de realiteit
Geschiedenis schrijven vanuit zelbeleefde visie: oud
Augustinus2 Confessiones
Guibert van Nogent3: De vita sua
Middeleeuwen: vorsten produceren eigen egodocumenten
!niet wachten op Renaissance voor het individu naar voren wordt
geschoven!
19e eeuw: explosie
Jean-Jacques Rousseau4; Confessions
Goethe: Dichtung und Wahrheit
1
2
3
4
,Gouden tijd voor brief als egodocument
Oppassen voor zelfbedrog! zelfs een niet-uitgegeven dagboek is geen
realistische weergave subjectieve realiteit
+ hebben vaak teleologisering (ergens een doel of richting aan
toekennen) en rationalisatie post factum (irrationele actie achteraf als
rationeel brengen) + functioneel vergeten (selectieve operatie van het
geheugen om een imago te creeëren)
Literair ≠ fictie
Ook fictie kan een historische bron zijn!
2) Diplomatische teksten
Diploma/Oorkondes ≠ diplomatiek (overleg tussen landen)
Rechtssituatie vaststellen of nieuwe creëren
Oorkonde voorzien van zegel= bewijsstuk
Strikte formele eigenschappen (weliswaar wisselend in tijd en ruimte
Bestaat uit 3 delen:
- Protocol
o Naam auteur, oproeping opperwezen, etc.
- Context
- Eschatol
o Validatietekens, getuigen en datering
3) Bronnen uit administratieve praktijk
Uitvoerende macht of beheer van instanties en verenigingen
Verslag uit brengen over administratie
1.2.2Ongeschreven bronnen
1) Materiële voorwerpen
Archeologische sporen
Invasief: opgravingen
Niet-invasief: elektromagnetische inductie, grondradar, etc.
Munten, afbeeldingen (mechanisch of met de hand)
2) Orale tradities
Oudste literaire praktijk
Homeros5; Ilias en Odyssee : opeenvolging verschillende auteurs
Doorgegeven en door elke generatie aangepast
5
, 2 Onderscheid bron en historisch werk
Bron: voorwerp of getuigenis uit het verleden
Historisch werk: resultaat van geschiedkundig onderzoek op die bronnen
Galbert van Brugge6 schrijft een dagboek over moord Karel de Goede:
bron!
- Egodocumenten lastig: subjectieve getuigenis eigen tijd (bron) +
historisch werk schrijven
- Herodotos7 en Thucydides8: schrijven over zelf beleefde
gebeurtenissen en noemen zich historiografen, maar zijn voor ons
een bron
o Deze beperken zich niet tot beschrijven, maar gaan voor het
eerst ook verklaren! Grondleggers wetenschappelijke
geschiedbeoefening
- Eusebius van Caesarea9: (Apologeet: verdediger vroege
Christendom) baseerde zijn verslag op oudere bronnen die al
verloren zijn
Grenslijn bron en historisch werk vervaagt naarmate we verder terug
in de tijd gaan
Kritisch apparaat van groot belang!
Voetnoten vermelden wat uit bronnen komt
Verantwoordelijkheid tekst
Primaire><secundaire informatie
Direct >< indirecte informeren
3 Evolutie van de bronnentypes en hun
complementariteit
3.1 Schrift en alfabet
Prehistorie: monumentale en orale bronnen
Schrifttypes: pictogram -> fonetisch
3300 v.C. eerste schrift in Mesopotamië + eerste grote rijken
Mens werd sedentair en politiek dus behoefte aan documentatie en
organisatie
Historische fase van het mensdom begint hier
Had 3 functies:
6
7
8
9
