Samenvatting DEEL 2. STAATSRECHT

Deel 2: staatsrecht

Het staatsrecht - grondwettelijk of constitutioneel recht

 bevat de fundamentele regels (beginselen) van het publiekrecht.
 Onderdeel van het publiek recht

 In het staatsrecht worden de inrichting en de werking van de
verschillende staatsmachten behandeld, alsook de fundamentele rechten
en vrijheden van de burgers.

Staatsrecht bepaalt hoe de staat werkt en wat de basisrechten van
burgers zijn.

Het is terug te vinden

 Voor een groot deel in de grondwet
 Internationale wetgeving
 Bijzondere wetten
 Gewone wetten
 Algemene rechtsbeginselen en gewoonterecht

2 De basiskenmerken van de Belgische staat

2.1 België is een democratie

2.1.1 Democratie versus autocratie/oligarchie

In een democratie worden de burgers “door zichzelf” bestuurd. Zij nemen
deel aan de machtsuitoefening.

Een autocratie of dictatuur: wanneer een ongelimiteerde macht in
handen is van 1 alleenheerser

Oligarchie: Is de macht in handen van een kleine groep mensen,

2.1.2 De democratie in België is indirect (=representatief) en
parlementair

In België

 nemen de burgers niet rechtstreeks deel aan de machtuitoefening
 maar via vertegenwoordigers die door de burgers worden verkozen

 Deze indirecte vertegenwoordiging wordt ook representatieve (of
indirecte) democratie genoemd.

Niet alle Belgische gezaghebbers worden verkozen.

 Ministers worden niet verkozen

,  De leden van de federale regering: federale ministers en
staatssecretarissen worden niet verkozen door burgers maar
benoemd door de koning.

Zij moeten echter wel verantwoording afleggen aan de
volksvertegenwoordiging (die wel verkozen is) en hebben hun
vertrouwen nodig om te kunnen (blijven) regeren.

Begin van de regeerperiode

Bij de start van een nieuwe regering:

 De regering stelt een regeerakkoord op
→ Dit document bevat haar plannen en beleidsdoelstellingen
voor de komende regeerperiode.

 De regering moet deze plannen toelichten aan de Kamer van
Volksvertegenwoordigers.

 Die toelichting heet de regeringsverklaring.

Na de regeringsverklaring:

 De Kamer van Volksvertegenwoordigers houdt een
vertrouwensstemming.
 De Kamer stemt dus over het vertrouwen in de regering.
 Zonder vertrouwen kan de regering niet verder besturen.
➡️ Dit toont dat de regering afhankelijk is van het parlement.
3️⃣ Jaarlijkse beleidsverklaring
Niet alleen bij de start:
 Elk jaar legt de regering een beleidsverklaring af.
 Dit wordt ook de “State of the Union” genoemd.
 Ook hierbij kan een gelijkaardige parlementaire controle
plaatsvinden.
4️⃣ Parlementaire democratie
In België:
 Enkel de volksvertegenwoordigers worden rechtstreeks verkozen.
 De regering wordt niet rechtstreeks door het volk verkozen.
 De regering moet het vertrouwen van het parlement krijgen en
behouden.
👉 Daarom spreken we van een parlementaire democratie.
2.1.3 Verkiezingen in België
Wat de verkiezingen betreft gelden in België de volgende
principes:

1️⃣ Frequentie van verkiezingen
🔹 Om de 5 jaar

,  Federaal niveau
 Deelstatelijk niveau (gemeenschappen en gewesten)
 Europees niveau
🔹 Om de 6 jaar
 Provinciaal niveau
 Gemeentelijk niveau


2️⃣ Minimumleeftijd om te stemmen
 Algemene regel: minimum 18 jaar
 Uitzondering:
o Voor de Europese verkiezingen is de minimumleeftijd vanaf
2024: 16 jaar

3️⃣ Opkomstplicht (verplicht gaan stemmen?)
✅ Wél opkomstplicht voor:
 Federale verkiezingen
 Regionale verkiezingen (gemeenschappen en gewesten)
 Europese verkiezingen
❌ Geen opkomstplicht (vanaf 2024) voor:
 Lokale verkiezingen
o Gemeenteraden
o Provincieraden
o Districtsraden (Antwerpen)
4️⃣ Aanstelling van de burgemeester (wijziging vanaf 2024)
🔹 Vroeger:
 Burgemeester werd voorgedragen door de verkozen
gemeenteraadsleden.
🔹 Vanaf 2024:
 Burgemeester wordt “quasi-rechtstreeks” verkozen.
🔹 Concreet:
 De kandidaat met de meeste voorkeurstemmen
 Van de grootste partij
 Binnen de meerderheidscoalitie
→ wordt burgemeester.

5️⃣ Vorming van de meerderheidscoalitie (nieuw vanaf 2024)
 De lijsttrekker van de grootste partij
 Krijgt 2 weken exclusief recht
 Om een coalitie te vormen
🎯 Doel van deze hervorming:
 Politieke afspraakjes achter de schermen beperken
 Geheime voorakkoorden tegengaan
 Voorkomen dat de grootste partij buitenspel wordt gezet

, 6️⃣ Nationaliteitsvereiste
🔹 Algemene regel:
 Men moet de Belgische nationaliteit hebben om te stemmen.
🔹 Uitzonderingen:
 Voor gemeenteraadsverkiezingen
 Voor Europese verkiezingen


7️⃣ Stemmen bij volmacht
Wie een geldige reden heeft om niet zelf te stemmen, kan stemmen bij
volmacht.
🔹 Wat betekent dat?
 Iemand anders brengt in jouw plaats een stem uit.
🔹 Geldige redenen:
 Medische redenen
 Verblijf in het buitenland
 Beroepsredenen
 Studieredenen
 …
⚠️ De reden moet bewezen worden met een attest/bewijs.
Bijvoorbeeld: studenten kunnen een attest krijgen van hun
onderwijsinstelling.
2.1.4 Hoe meet men het democratisch gehalte van een land?
1️⃣ Volstaan verkiezingen om van een democratie te spreken?
❌ Neen.
 Verkiezingen zijn een noodzakelijke voorwaarde
 Maar geen voldoende voorwaarde voor een echte
(representatieve) democratie.
 Voorbeelden tonen dat verkiezingen alleen niet volstaan:
o Noord-Korea noemt zich officieel “Democratische
Volksrepubliek”.
o Hitler kwam via verkiezingen aan de macht.
→ Toch beschouwen wij die regimes niet als echte
democratieën.
Volgens het Westerse liberale denken moet méér aanwezig zijn dan
alleen verkiezingen.

Criteria om het democratisch gehalte te beoordelen

A. De organisatie en uitvoering van verkiezingen
1. Vrij en geheim
 Kiezers moeten vrij hun keuze kunnen maken.
 Stemmen moet geheim zijn.