focus cursus:
- Focus op ‘theopolitics’: invloed van de religies op internationale politieke kwesties
- Religies? Focus op monotheïstische godsdiensten (vooral christendom en islam, in hun complexiteit)
- Geografisch? Focus op Europa, Midden-Oosten en Afrika
COLLEGE I: SECULARISATIE, DESECULARISATIE, HERSECULARISATIE, GLOBALISERING
1) Secularisatiethese: rol van religie neemt af in moderne, geïndividualiseerde samenlevingen
met een liberale democratie, naarmate de levensstandaard toeneemt en naarmate een
seculier-wetenschappelijk discours aan belang wint, en de emancipatie van individuen en
groepen groeit.
Belang van godsdienst neemt af op twee gebieden:
Maatschappelijk: scheiding van kerk en staat -> religieuze instituten minder vat op
sociale leven
Individueel niveau: individualisering van zingeving maakt geïnstitutionaliseerde
religie minder relevant -> vele mensen hanteren eigen filosofie en zingeving
Belangrijke godsdienstsociologen: Max Weber, Durkheim, Peter Berger
1989: einde tweedeling communistische blok en westerse wereld -> “godsdienst leek
maatschappelijk randverschijnsel”
Communistische wereld: geen godsdienstvrijheid
Westerse wereld: beweging van secularisatie en crisis van het godsgeloof meer
een meer mensen twijfelen of er al dan niet een god bestaat
2) Verfijning van secularisatiedebat
1. Harvey Cox, Religie in de stad van de mens: zeker in stedelijke contexten is religie nog steeds
belangrijk
2. Jose Casanova: Public religions in the Modern World: hierin onderscheidt hij 3 vormen van
secularisering
Scheiden van politieke en religieuze sfeer
Verminderen van belang van (geïnstitutionaliseerde) religie
Privatisering van religie (= problematisch) – het idee dat godsdienst geen plek heeft
in maatschappij, maar enkel achter gesloten deuren.
3. Charles Taylor: A secular Age: verfijning van debat over seculiere samenleving
Seculiere staat belangrijk om het samenleven van verschillende godsdiensten
mogelijk te maken -> bevorderen van wederzijds respect/gewetensvrijheid
Middel: scheiding tussen kerk en staat -> niet het doel!
,Verschillen tussen verschillende soorten secularisme en staten die zichzelf seculier noemen
1) Republikeinse model (Frankrijk): legt nadruk op middelen en dus op de neutraliteit van de Staat en
de overheid (laicité) legt nadruk op middel en verliest doelstelling uit het oog
2) Liberale model (Angelsaksisch): nadruk op doelstelling, met pragmatische omgang met de
middelen
=> In praktijk: continuüm – onderling verschillen
=> Belgisch model: unieke invulling door ‘verzuiling’ (verkaveling van de staat volgens ideologisch-
levensbeschouwelijke breuklijnen)
4. “Believing without belonging” – Grace Davie stelt vast dat geloof in bepaalde zaken in Europa
niet even hard/snel vermindert als de band met kerken en godsdiensten (tegenwoordig ook:
belonging without believing)
Vraag: is dit een tijdelijk verschijnsel?
5. Grace Davie: idee van “Vicarious religion”: band van vele mensen met institutionele kerk
wordt losser, maar betekent niet dat meerderheid tegen de kerk is -> een kleine minderheid
stelt religieuze handelingen in naam van een grotere groep. Die groep rekent erop dat
kerkelijke diensten toegankelijk blijven als “public service” -> bv: huwelijken, begrafenissen
Enkel mogelijk in landen waarbij kerk een maatschappelijke service vervult (niet
overal van zelfsprekend: in VS heel andere band tussen kerk en gelovigen – veel
sterkere band)
Paradigmawissel met einde van Koude Oorlog
- Gilles Kepel – “La revanche de Dieu”
- John Micklethwait and Adrian Wooldrigde, God is Back
- 1978 – Iraanse revolutie en verkiezing Johannes Paulus in Polen
- In Westerse cultuur oogt het plaatje complex
- Onder sociologen hernieuwde waardering voor religie: rol godsdienst door niet-gelovige
wetenschappers
Hangt naar sacraliteit/spiritualiteit is terug (emotioneel, privé) samen met
wantrouwen voor geïnstitutionaliseerde godsdienst
3) Desecularisatie
Term geintroduceerd door Peter Berger - The Desecularization of the World (examenvraag!!)
Hij weidt de desecularisatie aan twee zaken:
1. ten eerste is er een West-Europese uitzondering ten opzichte van de rest van
de wereld waar religie aan een revival bezig was (bv: in VS heb je een deel
met secularisering naar West-Europees model, maar ook een deel met een
revitalisering van christelijk geloof)
2. De academische bias (confirmation bias): wetenschappers
,Jurgen Habermas: evolutie
Van marxistische godsdienstcriticus (controle, aliënatie, …) tot positieve attitude tov
sociale rol van religie
Gesprekken met kardinaal Ratzinger, Benedictus XVI
Religieuze argumentatie mag in het publieke debat – best zo rationeel mogelijk
verwoorden
4) Recent trend: hersecularisering
Gebaseerd op Value Survey en de vraag “speelt god een belangrijke rol in uw leven” ->
religie lijkt weer aan belang te verliezen
- Lijkt het grootst in VS
- Ronald Inglehart in Giving up on God -> The Global Decline of Religion in VS zou vooral
gevolg zijn van schaamteloos gebruik en misbruik van religie in politiek debat
>< uitzonderingen: Enkel India en orthodoxe Oost-Europese landen: Bulgarije, Moldavië, Rusland
5) Globalisering
Globalisering -> wereldwijde vrijhandel als praktijk en ideologie, door de opkomst van wereldwijde
communicatiemogelijkheden en door toegenomen mogelijkheden om je over de hele wereld te
verplaatsen
Verlies van vertrouwde kaders = ontworteling -> godsdiensten moesten zichzelf in
nieuwe context herpositioneren
Samuel Huntington: ‘Clash of Civilizations’ 1994 -> Amerikaanse politieke wetenschapper
Wereld valt uiteen in een aantal grote beschavingen: donkerblauw (Westerse wereld -
christendom), groene (islamitische), oranje (Hindu), Lichtblauw om een beschaving te
hebben heb je een leidende godsdienst nodig + leidende mogendheden binnen iedere
beschaving
Kritiek op Huntington:
Over simplificatie. Beschavingen zijn geen geüniformeerde blokken -> er zijn veel interne
verschillen
Conflicten in 21e eeuw zijn vaker binnen beschavingen dan tussen beschavingen – bv: Yemen,
Band tussen cultuurgebied en godsdienst steeds losser – komt door secularisatie +
globalisering = alles leidt tot deterritorialisering van de godsdienst
Weinig oog voor uniformiseringsprocessen
Godsdiensten versus globalisering
Globalisering dwingt culturen/godsdiensten om zich te herpositioneren en hun identiteit heruit te
vinden -> kan ook leiden tot uitwisseling, dialoog en begrip
Fenomenen van globalisering internet & migratie => leidt tot fenomeen van superdiversiteit (op
cultureel, taalkundig, religieus en levensbeschouwelijk vlak)
, In internationale religies -> terugkeer van religie: in geopolitiek naast economisch en militair aspect
nu ook godsdienst als belangrijke rol (zie opkomst islamitisch radicalisme, invloed orthodoxie in
Rusland, opkomst boeddhistisch radicalisme)
LES 2: RELIGIE EN POLITIEK: DENKMODELLEN
Drie verschillende vormen van secularisatie (Casanova): verschillende invulling van secularisatie
1. Differentiatie – scheiding tussen kerk en staat
2. Algemene achteruitgang van politieke invloed(/maatschappelijke invloed) van religie
3. Privatisering van de religie – nochtans: politieke rol -> problematisch omdat elke religieuze
instelling een maatschappelijke inbrenging nodig hebben: een perfect neutrale samenleving
kan niet
Drie niveaus van politieke actie:
1. Deelnemen aan de staatsmacht (rechtstreeks)
2. Inmenging in politieke machtsstrijd (politieke maatschappij)
3. Civil society (maatschappelijk middenveld) -> hoe de katholieke kerk zijn stempel heeft gezet
op de samenleving
Verhouding geloof en politiek -> vormt een continuüm met twee uitersten:
- Het totaal samenvallen van religie en politiek (rechts)
- Scheiding van religie en politiek (links)
Scheiding van politiek en religie
1) Augustinus (kerkvaders) -> hij maakte onderscheid tussen ‘civitas dei’ (goddelijke
samenleving) en ‘civitas terrena’ (aardse samenleving)
Benedictus XVI: ‘Deus caritas est’: kerk zorgt voor caritas (naastenliefde), staat voor
rechtvaardigheid
Hauerwas en Milbank (Amerikaanse theologen): Kerk louter ‘contrastgemeenschap’?
de kerk kan volgens hen enkel een maatschappelijke betekenis vormen door een
contrastgemeenschap te zijn tov de omliggende omgeving (door zich af te scheiden
van de rest)
‘Societas perfecta’ (volmaakte maatschappij) of ‘dialoog’ (tussen geloof en politie,
maatschappij en kerk – hedendaagse vorm)
2) Tweerijkenleer (protestantisme)
Luther: zwei Regimente (een soort geestelijk en wereldlijk register) waarin ook christelijke
machthebbers volgens hem moesten denken -> wanneer ze aan de machtsuitvoering deden
moesten ze niet de religieuze criteria volgen, maar machtsuitvoering criteria stemde hij in
met het neerslaan boerenopstand/Wederdopers (het verhinderen van sociale chaos)
Het zeer sterk scheiden van de twee heeft ook geleid tot drama’s Nazi-Duitsland:
Reichskirche: gehoorzaamheid aan staat – absolute privatisering geloof
Liberale politieke filosofie: democratische processen worden gereduceerd tot procedures en
niet tot harde niet reduceerbare waarden -> als kerkelijke mensen willen deelnemen aan het
- Focus op ‘theopolitics’: invloed van de religies op internationale politieke kwesties
- Religies? Focus op monotheïstische godsdiensten (vooral christendom en islam, in hun complexiteit)
- Geografisch? Focus op Europa, Midden-Oosten en Afrika
COLLEGE I: SECULARISATIE, DESECULARISATIE, HERSECULARISATIE, GLOBALISERING
1) Secularisatiethese: rol van religie neemt af in moderne, geïndividualiseerde samenlevingen
met een liberale democratie, naarmate de levensstandaard toeneemt en naarmate een
seculier-wetenschappelijk discours aan belang wint, en de emancipatie van individuen en
groepen groeit.
Belang van godsdienst neemt af op twee gebieden:
Maatschappelijk: scheiding van kerk en staat -> religieuze instituten minder vat op
sociale leven
Individueel niveau: individualisering van zingeving maakt geïnstitutionaliseerde
religie minder relevant -> vele mensen hanteren eigen filosofie en zingeving
Belangrijke godsdienstsociologen: Max Weber, Durkheim, Peter Berger
1989: einde tweedeling communistische blok en westerse wereld -> “godsdienst leek
maatschappelijk randverschijnsel”
Communistische wereld: geen godsdienstvrijheid
Westerse wereld: beweging van secularisatie en crisis van het godsgeloof meer
een meer mensen twijfelen of er al dan niet een god bestaat
2) Verfijning van secularisatiedebat
1. Harvey Cox, Religie in de stad van de mens: zeker in stedelijke contexten is religie nog steeds
belangrijk
2. Jose Casanova: Public religions in the Modern World: hierin onderscheidt hij 3 vormen van
secularisering
Scheiden van politieke en religieuze sfeer
Verminderen van belang van (geïnstitutionaliseerde) religie
Privatisering van religie (= problematisch) – het idee dat godsdienst geen plek heeft
in maatschappij, maar enkel achter gesloten deuren.
3. Charles Taylor: A secular Age: verfijning van debat over seculiere samenleving
Seculiere staat belangrijk om het samenleven van verschillende godsdiensten
mogelijk te maken -> bevorderen van wederzijds respect/gewetensvrijheid
Middel: scheiding tussen kerk en staat -> niet het doel!
,Verschillen tussen verschillende soorten secularisme en staten die zichzelf seculier noemen
1) Republikeinse model (Frankrijk): legt nadruk op middelen en dus op de neutraliteit van de Staat en
de overheid (laicité) legt nadruk op middel en verliest doelstelling uit het oog
2) Liberale model (Angelsaksisch): nadruk op doelstelling, met pragmatische omgang met de
middelen
=> In praktijk: continuüm – onderling verschillen
=> Belgisch model: unieke invulling door ‘verzuiling’ (verkaveling van de staat volgens ideologisch-
levensbeschouwelijke breuklijnen)
4. “Believing without belonging” – Grace Davie stelt vast dat geloof in bepaalde zaken in Europa
niet even hard/snel vermindert als de band met kerken en godsdiensten (tegenwoordig ook:
belonging without believing)
Vraag: is dit een tijdelijk verschijnsel?
5. Grace Davie: idee van “Vicarious religion”: band van vele mensen met institutionele kerk
wordt losser, maar betekent niet dat meerderheid tegen de kerk is -> een kleine minderheid
stelt religieuze handelingen in naam van een grotere groep. Die groep rekent erop dat
kerkelijke diensten toegankelijk blijven als “public service” -> bv: huwelijken, begrafenissen
Enkel mogelijk in landen waarbij kerk een maatschappelijke service vervult (niet
overal van zelfsprekend: in VS heel andere band tussen kerk en gelovigen – veel
sterkere band)
Paradigmawissel met einde van Koude Oorlog
- Gilles Kepel – “La revanche de Dieu”
- John Micklethwait and Adrian Wooldrigde, God is Back
- 1978 – Iraanse revolutie en verkiezing Johannes Paulus in Polen
- In Westerse cultuur oogt het plaatje complex
- Onder sociologen hernieuwde waardering voor religie: rol godsdienst door niet-gelovige
wetenschappers
Hangt naar sacraliteit/spiritualiteit is terug (emotioneel, privé) samen met
wantrouwen voor geïnstitutionaliseerde godsdienst
3) Desecularisatie
Term geintroduceerd door Peter Berger - The Desecularization of the World (examenvraag!!)
Hij weidt de desecularisatie aan twee zaken:
1. ten eerste is er een West-Europese uitzondering ten opzichte van de rest van
de wereld waar religie aan een revival bezig was (bv: in VS heb je een deel
met secularisering naar West-Europees model, maar ook een deel met een
revitalisering van christelijk geloof)
2. De academische bias (confirmation bias): wetenschappers
,Jurgen Habermas: evolutie
Van marxistische godsdienstcriticus (controle, aliënatie, …) tot positieve attitude tov
sociale rol van religie
Gesprekken met kardinaal Ratzinger, Benedictus XVI
Religieuze argumentatie mag in het publieke debat – best zo rationeel mogelijk
verwoorden
4) Recent trend: hersecularisering
Gebaseerd op Value Survey en de vraag “speelt god een belangrijke rol in uw leven” ->
religie lijkt weer aan belang te verliezen
- Lijkt het grootst in VS
- Ronald Inglehart in Giving up on God -> The Global Decline of Religion in VS zou vooral
gevolg zijn van schaamteloos gebruik en misbruik van religie in politiek debat
>< uitzonderingen: Enkel India en orthodoxe Oost-Europese landen: Bulgarije, Moldavië, Rusland
5) Globalisering
Globalisering -> wereldwijde vrijhandel als praktijk en ideologie, door de opkomst van wereldwijde
communicatiemogelijkheden en door toegenomen mogelijkheden om je over de hele wereld te
verplaatsen
Verlies van vertrouwde kaders = ontworteling -> godsdiensten moesten zichzelf in
nieuwe context herpositioneren
Samuel Huntington: ‘Clash of Civilizations’ 1994 -> Amerikaanse politieke wetenschapper
Wereld valt uiteen in een aantal grote beschavingen: donkerblauw (Westerse wereld -
christendom), groene (islamitische), oranje (Hindu), Lichtblauw om een beschaving te
hebben heb je een leidende godsdienst nodig + leidende mogendheden binnen iedere
beschaving
Kritiek op Huntington:
Over simplificatie. Beschavingen zijn geen geüniformeerde blokken -> er zijn veel interne
verschillen
Conflicten in 21e eeuw zijn vaker binnen beschavingen dan tussen beschavingen – bv: Yemen,
Band tussen cultuurgebied en godsdienst steeds losser – komt door secularisatie +
globalisering = alles leidt tot deterritorialisering van de godsdienst
Weinig oog voor uniformiseringsprocessen
Godsdiensten versus globalisering
Globalisering dwingt culturen/godsdiensten om zich te herpositioneren en hun identiteit heruit te
vinden -> kan ook leiden tot uitwisseling, dialoog en begrip
Fenomenen van globalisering internet & migratie => leidt tot fenomeen van superdiversiteit (op
cultureel, taalkundig, religieus en levensbeschouwelijk vlak)
, In internationale religies -> terugkeer van religie: in geopolitiek naast economisch en militair aspect
nu ook godsdienst als belangrijke rol (zie opkomst islamitisch radicalisme, invloed orthodoxie in
Rusland, opkomst boeddhistisch radicalisme)
LES 2: RELIGIE EN POLITIEK: DENKMODELLEN
Drie verschillende vormen van secularisatie (Casanova): verschillende invulling van secularisatie
1. Differentiatie – scheiding tussen kerk en staat
2. Algemene achteruitgang van politieke invloed(/maatschappelijke invloed) van religie
3. Privatisering van de religie – nochtans: politieke rol -> problematisch omdat elke religieuze
instelling een maatschappelijke inbrenging nodig hebben: een perfect neutrale samenleving
kan niet
Drie niveaus van politieke actie:
1. Deelnemen aan de staatsmacht (rechtstreeks)
2. Inmenging in politieke machtsstrijd (politieke maatschappij)
3. Civil society (maatschappelijk middenveld) -> hoe de katholieke kerk zijn stempel heeft gezet
op de samenleving
Verhouding geloof en politiek -> vormt een continuüm met twee uitersten:
- Het totaal samenvallen van religie en politiek (rechts)
- Scheiding van religie en politiek (links)
Scheiding van politiek en religie
1) Augustinus (kerkvaders) -> hij maakte onderscheid tussen ‘civitas dei’ (goddelijke
samenleving) en ‘civitas terrena’ (aardse samenleving)
Benedictus XVI: ‘Deus caritas est’: kerk zorgt voor caritas (naastenliefde), staat voor
rechtvaardigheid
Hauerwas en Milbank (Amerikaanse theologen): Kerk louter ‘contrastgemeenschap’?
de kerk kan volgens hen enkel een maatschappelijke betekenis vormen door een
contrastgemeenschap te zijn tov de omliggende omgeving (door zich af te scheiden
van de rest)
‘Societas perfecta’ (volmaakte maatschappij) of ‘dialoog’ (tussen geloof en politie,
maatschappij en kerk – hedendaagse vorm)
2) Tweerijkenleer (protestantisme)
Luther: zwei Regimente (een soort geestelijk en wereldlijk register) waarin ook christelijke
machthebbers volgens hem moesten denken -> wanneer ze aan de machtsuitvoering deden
moesten ze niet de religieuze criteria volgen, maar machtsuitvoering criteria stemde hij in
met het neerslaan boerenopstand/Wederdopers (het verhinderen van sociale chaos)
Het zeer sterk scheiden van de twee heeft ook geleid tot drama’s Nazi-Duitsland:
Reichskirche: gehoorzaamheid aan staat – absolute privatisering geloof
Liberale politieke filosofie: democratische processen worden gereduceerd tot procedures en
niet tot harde niet reduceerbare waarden -> als kerkelijke mensen willen deelnemen aan het
