Lisa Van Damme
Inleiding politiek en recht
H1: Kenmerken van de Belgische staat
Het ontstaan van België
1815 – 1830 :
- Deel van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
- Willem 1 was staatshoofd hiervan
- Hierdoor veel kritiek bij katholieken en Liberalen (waren geen andere politieke
stromingen)
- Katholieken -> niet eens met Willem 1 met bv. benoemen van bisschoppen
- De liberalen (grotendeels Franstalig) verzetten hun tegen verplicht Nederlands gebruiken
in administratie en scholen
Augustus 1830 :
- Opvoering in Brussel van de opera ‘De Stomme van Portici’ (verheerlijking van de
vrijheidsstrijd tussen Napolitanen tegen de Spanjaarden)
- Hierdoor kwamen rellen
Paar maanden later -> uitgegroeid tot echte revolutie ‘de Belgische Omwenteling’
Revolutionairen namen de macht over en vormde voorlopige Belgische regering = het
Voorlopig Bewind
4 oktober 1830 :
- Onafhankelijkheid van België
- Parlement te verkiezen om een grondwet op te stellen
10 november 1831 :
- Het Nationaal Congres (het parlement) werd geïnstalleerd
7 februari 1831:
- De Belgische Grondwet werd afgekondigd
De grondwet
= regels die de werking van het land bepalen.
= bepaalt het bestuur van de staat (hoe instellingen georganiseerd zijn en hoe burgers zich tot
die instellingen verhouden)
➔ wie bevoegd is om wetten te maken, uit te voeren en toe te passen
➔ basisrechten van de burger
= legt de hoofdlijnen van de staatsstructuur vast in rechtsregels (verdere uitwerking gebeurt in
soorten wetten en uitvoeringsbesluiten)
Rechtsregels = normen die juridisch afdwingbaar zijn, normen die iedereen moet naleven
(rechter controleert dit)
De grondwet is een geheel van fundamentele rechtsregels die:
• de werking en de organisatie van de instelling bepalen
• de verhouding bepalen tussen de instelling en de burger
• de verhouding bepalen tussen de instelling en onderling
Grondwet kan gewijzigd worden en aangepast naar de maatschappelijke evolutie
1831
leden van Nationaal Congres moesten fundamentele keuzes maken bv. :
1
,Lisa Van Damme
• koning of president
• hoe Belgisch volk vertegenwoordigd ging worden
• de leiding van het land concreet zou georganiseerd worden
vandaag
de belangrijkste keuzes die het nationaal congres maakte zijn de kenmerken van het Belgische
staats:
• scheiding der machten
• een monarchie
• representatieve en parlementaire democratie
• een rechtstaat
De scheiding der machten
Order in de samenleving ontstaat pas wanneer personen of instellingen de bevoegdheid krijgen
om regels op te leggen die iedereen moet volgen.
Toewijzing van macht :
• alle macht gaat naar een persoon of instelling
• alle macht kan verdeeld worden tussen verschillende personen of instellingen
Franse filosoof Montesquieu
‘iedereen die macht heeft is geneigd om die te misbruiken’
Hij verdeelde macht in 3 instanties:
MACHT INSTELLING BEVOEGDHEID
Wetgevende macht Het parlement en de koning • Het maken van wetten
• het controleren van de
uitvoerende macht
Uitvoerende macht De koning en de regering • het land leiden
• de wetten uitvoeren
Rechterlijke macht De hoven en de rechtbanken Uitspraken bij geschillen,
rechtszaken
Nationaal congres koos hiervoor maar staat niet letterlijk in de grondwet.
België is een monarchie
Republiek: hoofd is een president - Word gekozen
Monarchie: een koning - Gaat over vader/moeder naar zoon/dochter (erfopvolging volgens
eerstgeboorterecht)
➔ Sinds 2 juni 1991 mag erfopvolging volgens eerstgeboorterecht ook een vrouwelijke
nakomeling zijn.
Koning heeft een beperkt persoonlijke macht en specifiek statuut :
• Onschendbaar (geen proces)
• Onverantwoordelijk (verantwoording voor ondertekende akten gaat naar minister,
verantwoording voor openbare handelingen gaat naar de regering)
• Heeft traditioneel een politieke invloed:
bevoegd om te luisteren, te adviseren en regering aan te sporen
België is een representatieve en parlementaire democratie
Democratie = bestuurssysteem waarin het volk invloed heeft op besluiten, vaak via
verkiezingen.
Democratie (Grieks), démos = volk, kratein = reageert : het volk reageert
2
,Lisa Van Damme
Representatieve democratie = systeem waarin burgers gekozen vertegenwoordigers aanwijzen
om besluiten te nemen namens hen.
Parlementaire democratie = vorm van representatieve democratie waarbij de regering
verantwoording verschuldigd is aan het parlement, dat ook de wetgevende macht heeft.
1831 eerste verkiezingen:
• burgers die bepaalde cijns (belastingen) betaalden hadden alleen stemrecht (het
cijnskiesstelsel)
• alleen rijkere Belgen
1893 het algemene meervoudige stemrecht:
• gekomen na bloedige staking
• elke man had een stem
• bepaalde cijns of bepaald diploma had 2 of meer stemmen
• 25 jaar of ouder
• Geen vrouwen
• opkomstplicht
▪ Alle stemgerichte Belgen moeten zich aan te melden bij het stemlokaal (blanco
of ongeldig stemmen kan ook)
▪ Vreemdelingen die stemrecht hebben zijn ook verplicht zich aan te melden als ze
zich registreren als kiezer
1919 het algemeen enkelvoudige stemrecht:
• Elke man een stem
• 21 jaar of ouder
• Geen vrouwen
1948
• het stemrecht voor vrouwen
28 juli 1981
• Elke burger (man en vrouw)
• 18 jaar of ouder
• Belgische nationaliteit
11december 1998 Vreemdelingen
• krijgen het stemrecht bij verkiezingen van Europees parlement +
gemeenteraadsverziekingen
• geen stemrecht bij het Vlaams of federale parlement
2002
• politieke partijen moeten evenveel vrouwen als mannen op hun kandidatenlijsten
opnemen ( op een eenheid na)
• eerste 2 plaatsen op kandidatenlijsten moeten verschillen van geslacht
19 maart 2004
• niet europese vreemdelingen die vijf jaar lang ononderbroken in België verblijven op hun
hoofdverblijfplaats mogen stemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen
Politieke partijen
= vereniging van mensen met ongeveer dezelfde ideeën en opvattingen over allerlei thema’s in
de samenleving:
• op welke manier moet de economie worden georganiseerd?
• Hoe moet de overheid de zorg voor de mensen organiseren?
• Welke taken moet de overheid opnemen en welke niet?
• Hoe moet het taalgebruik in ons meertalig land georganiseerd worden?
• Wat moet de overheid doen om ons milieu te beschermen?
• Hoe moeten we omgaan met verschillen in onze samenleving?
Doel: via verkiezingen macht veroveren zodat de partij haar programma kan realiseren.
3
, Lisa Van Damme
Groter de partij -> grotere kans om programma te kunnen realiseren
De ideologieën
= geheel van opvattingen, een manier om over de samenleving na te denken.
Bevat 3 elementen:
1. een analyse van de samenleving nu (welke problemen stellen zich vast?)
2. een ideaal einddoel (idealistische samenleving)
3. een stappenplan (welke veranderingen er moeten toegepast worden)
links of rechts
Links of progressief = bestaande samenleving veranderen
Rechts of conservatief = bestaande samenleving willen behouden
Termen ontstonden in de Franse revolutie op 1 oktober 1791, alle verkozenen zaten samen, de
groep die een radicale verandering wilde zat links, diegene die het ancien regime van de Franse
koning verdedigden zaten rechts.
De breuklijnen
= thema’s waarbij Politieke partijen verschillen hun standpunten tegenover elkaar liggen.
• De organisaties van de economie
Ene kant (economische liberalisme) : ondernemers zo vrij mogelijk om te ondernemen,
overheid moet zo min mogelijk belasten zodat ze niet geremd worden op hun activiteiten
wat zou zorgen voor het beste resultaat.
Andere kant (economische socialisme): ondernemers regels en wetten opleggen en
taken voor gaan opleggen voor belang van de samenleving (de lonen, uren,…). Hierbij
word er meer gekeken naar de gehele samenleving en de werknemer zelf.
• De ethische breuklijn (moraal, wat goed en fout is)
Ene kant (conservatieve visie): keuzes maken op basis van algemene waarden in de
samenleving ( bv. drugsgebruik, ‘je moet rekening houden met anderen’)
Andere kant (liberale visie): individuele keuze van elke persoon, zelf bepalen wat je met
je lichaam doet (bv. roken, ‘ik heb het recht om te bepalen wat ik met mijn lichaam doe’)
• De communautaire breuklijn (tweetalig land)
Verschillende vragen: waar ligt de grens tussen de talen?, wat betekent die?, moet je je
aanpassen aan een grens?, ben je als burger vrij om een taal te spreken?, …
Recentere maatschappelijke ontwikkelingen passen niet in deze ‘oude’ breuklijnen :
• Duurzame visie op leefmilieu en economische groei (het milieu, het klimaat, hoe we
met grondstoffen omgaan en andere landen beïnvloeden)
• Thema van de immigratie (grenzen relatief open stellen, diversiteit, andere cultuur,
andere godsdienst)
Partijen en zijn organisaties
kenmerken van politieke partijen:
• baseren zich op gemeenschappelijke mens- en maatschappijvisie
• streven naar deelname aan de macht door mee te doen aan verkiezingen en veel
politieke mandaten te veroveren
• ledenorganisaties (kunt maar lid zijn van 1 partij)
De partijen voorgesteld
Belgische politieke landschap is gevarieerd, dit zijn de partijen die verkozenen zijn in het Vlaams
parlement:
CD&V (Christen - democratisch en Vlaams)
• zorgzaamheid en solidariteit
4
Inleiding politiek en recht
H1: Kenmerken van de Belgische staat
Het ontstaan van België
1815 – 1830 :
- Deel van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
- Willem 1 was staatshoofd hiervan
- Hierdoor veel kritiek bij katholieken en Liberalen (waren geen andere politieke
stromingen)
- Katholieken -> niet eens met Willem 1 met bv. benoemen van bisschoppen
- De liberalen (grotendeels Franstalig) verzetten hun tegen verplicht Nederlands gebruiken
in administratie en scholen
Augustus 1830 :
- Opvoering in Brussel van de opera ‘De Stomme van Portici’ (verheerlijking van de
vrijheidsstrijd tussen Napolitanen tegen de Spanjaarden)
- Hierdoor kwamen rellen
Paar maanden later -> uitgegroeid tot echte revolutie ‘de Belgische Omwenteling’
Revolutionairen namen de macht over en vormde voorlopige Belgische regering = het
Voorlopig Bewind
4 oktober 1830 :
- Onafhankelijkheid van België
- Parlement te verkiezen om een grondwet op te stellen
10 november 1831 :
- Het Nationaal Congres (het parlement) werd geïnstalleerd
7 februari 1831:
- De Belgische Grondwet werd afgekondigd
De grondwet
= regels die de werking van het land bepalen.
= bepaalt het bestuur van de staat (hoe instellingen georganiseerd zijn en hoe burgers zich tot
die instellingen verhouden)
➔ wie bevoegd is om wetten te maken, uit te voeren en toe te passen
➔ basisrechten van de burger
= legt de hoofdlijnen van de staatsstructuur vast in rechtsregels (verdere uitwerking gebeurt in
soorten wetten en uitvoeringsbesluiten)
Rechtsregels = normen die juridisch afdwingbaar zijn, normen die iedereen moet naleven
(rechter controleert dit)
De grondwet is een geheel van fundamentele rechtsregels die:
• de werking en de organisatie van de instelling bepalen
• de verhouding bepalen tussen de instelling en de burger
• de verhouding bepalen tussen de instelling en onderling
Grondwet kan gewijzigd worden en aangepast naar de maatschappelijke evolutie
1831
leden van Nationaal Congres moesten fundamentele keuzes maken bv. :
1
,Lisa Van Damme
• koning of president
• hoe Belgisch volk vertegenwoordigd ging worden
• de leiding van het land concreet zou georganiseerd worden
vandaag
de belangrijkste keuzes die het nationaal congres maakte zijn de kenmerken van het Belgische
staats:
• scheiding der machten
• een monarchie
• representatieve en parlementaire democratie
• een rechtstaat
De scheiding der machten
Order in de samenleving ontstaat pas wanneer personen of instellingen de bevoegdheid krijgen
om regels op te leggen die iedereen moet volgen.
Toewijzing van macht :
• alle macht gaat naar een persoon of instelling
• alle macht kan verdeeld worden tussen verschillende personen of instellingen
Franse filosoof Montesquieu
‘iedereen die macht heeft is geneigd om die te misbruiken’
Hij verdeelde macht in 3 instanties:
MACHT INSTELLING BEVOEGDHEID
Wetgevende macht Het parlement en de koning • Het maken van wetten
• het controleren van de
uitvoerende macht
Uitvoerende macht De koning en de regering • het land leiden
• de wetten uitvoeren
Rechterlijke macht De hoven en de rechtbanken Uitspraken bij geschillen,
rechtszaken
Nationaal congres koos hiervoor maar staat niet letterlijk in de grondwet.
België is een monarchie
Republiek: hoofd is een president - Word gekozen
Monarchie: een koning - Gaat over vader/moeder naar zoon/dochter (erfopvolging volgens
eerstgeboorterecht)
➔ Sinds 2 juni 1991 mag erfopvolging volgens eerstgeboorterecht ook een vrouwelijke
nakomeling zijn.
Koning heeft een beperkt persoonlijke macht en specifiek statuut :
• Onschendbaar (geen proces)
• Onverantwoordelijk (verantwoording voor ondertekende akten gaat naar minister,
verantwoording voor openbare handelingen gaat naar de regering)
• Heeft traditioneel een politieke invloed:
bevoegd om te luisteren, te adviseren en regering aan te sporen
België is een representatieve en parlementaire democratie
Democratie = bestuurssysteem waarin het volk invloed heeft op besluiten, vaak via
verkiezingen.
Democratie (Grieks), démos = volk, kratein = reageert : het volk reageert
2
,Lisa Van Damme
Representatieve democratie = systeem waarin burgers gekozen vertegenwoordigers aanwijzen
om besluiten te nemen namens hen.
Parlementaire democratie = vorm van representatieve democratie waarbij de regering
verantwoording verschuldigd is aan het parlement, dat ook de wetgevende macht heeft.
1831 eerste verkiezingen:
• burgers die bepaalde cijns (belastingen) betaalden hadden alleen stemrecht (het
cijnskiesstelsel)
• alleen rijkere Belgen
1893 het algemene meervoudige stemrecht:
• gekomen na bloedige staking
• elke man had een stem
• bepaalde cijns of bepaald diploma had 2 of meer stemmen
• 25 jaar of ouder
• Geen vrouwen
• opkomstplicht
▪ Alle stemgerichte Belgen moeten zich aan te melden bij het stemlokaal (blanco
of ongeldig stemmen kan ook)
▪ Vreemdelingen die stemrecht hebben zijn ook verplicht zich aan te melden als ze
zich registreren als kiezer
1919 het algemeen enkelvoudige stemrecht:
• Elke man een stem
• 21 jaar of ouder
• Geen vrouwen
1948
• het stemrecht voor vrouwen
28 juli 1981
• Elke burger (man en vrouw)
• 18 jaar of ouder
• Belgische nationaliteit
11december 1998 Vreemdelingen
• krijgen het stemrecht bij verkiezingen van Europees parlement +
gemeenteraadsverziekingen
• geen stemrecht bij het Vlaams of federale parlement
2002
• politieke partijen moeten evenveel vrouwen als mannen op hun kandidatenlijsten
opnemen ( op een eenheid na)
• eerste 2 plaatsen op kandidatenlijsten moeten verschillen van geslacht
19 maart 2004
• niet europese vreemdelingen die vijf jaar lang ononderbroken in België verblijven op hun
hoofdverblijfplaats mogen stemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen
Politieke partijen
= vereniging van mensen met ongeveer dezelfde ideeën en opvattingen over allerlei thema’s in
de samenleving:
• op welke manier moet de economie worden georganiseerd?
• Hoe moet de overheid de zorg voor de mensen organiseren?
• Welke taken moet de overheid opnemen en welke niet?
• Hoe moet het taalgebruik in ons meertalig land georganiseerd worden?
• Wat moet de overheid doen om ons milieu te beschermen?
• Hoe moeten we omgaan met verschillen in onze samenleving?
Doel: via verkiezingen macht veroveren zodat de partij haar programma kan realiseren.
3
, Lisa Van Damme
Groter de partij -> grotere kans om programma te kunnen realiseren
De ideologieën
= geheel van opvattingen, een manier om over de samenleving na te denken.
Bevat 3 elementen:
1. een analyse van de samenleving nu (welke problemen stellen zich vast?)
2. een ideaal einddoel (idealistische samenleving)
3. een stappenplan (welke veranderingen er moeten toegepast worden)
links of rechts
Links of progressief = bestaande samenleving veranderen
Rechts of conservatief = bestaande samenleving willen behouden
Termen ontstonden in de Franse revolutie op 1 oktober 1791, alle verkozenen zaten samen, de
groep die een radicale verandering wilde zat links, diegene die het ancien regime van de Franse
koning verdedigden zaten rechts.
De breuklijnen
= thema’s waarbij Politieke partijen verschillen hun standpunten tegenover elkaar liggen.
• De organisaties van de economie
Ene kant (economische liberalisme) : ondernemers zo vrij mogelijk om te ondernemen,
overheid moet zo min mogelijk belasten zodat ze niet geremd worden op hun activiteiten
wat zou zorgen voor het beste resultaat.
Andere kant (economische socialisme): ondernemers regels en wetten opleggen en
taken voor gaan opleggen voor belang van de samenleving (de lonen, uren,…). Hierbij
word er meer gekeken naar de gehele samenleving en de werknemer zelf.
• De ethische breuklijn (moraal, wat goed en fout is)
Ene kant (conservatieve visie): keuzes maken op basis van algemene waarden in de
samenleving ( bv. drugsgebruik, ‘je moet rekening houden met anderen’)
Andere kant (liberale visie): individuele keuze van elke persoon, zelf bepalen wat je met
je lichaam doet (bv. roken, ‘ik heb het recht om te bepalen wat ik met mijn lichaam doe’)
• De communautaire breuklijn (tweetalig land)
Verschillende vragen: waar ligt de grens tussen de talen?, wat betekent die?, moet je je
aanpassen aan een grens?, ben je als burger vrij om een taal te spreken?, …
Recentere maatschappelijke ontwikkelingen passen niet in deze ‘oude’ breuklijnen :
• Duurzame visie op leefmilieu en economische groei (het milieu, het klimaat, hoe we
met grondstoffen omgaan en andere landen beïnvloeden)
• Thema van de immigratie (grenzen relatief open stellen, diversiteit, andere cultuur,
andere godsdienst)
Partijen en zijn organisaties
kenmerken van politieke partijen:
• baseren zich op gemeenschappelijke mens- en maatschappijvisie
• streven naar deelname aan de macht door mee te doen aan verkiezingen en veel
politieke mandaten te veroveren
• ledenorganisaties (kunt maar lid zijn van 1 partij)
De partijen voorgesteld
Belgische politieke landschap is gevarieerd, dit zijn de partijen die verkozenen zijn in het Vlaams
parlement:
CD&V (Christen - democratisch en Vlaams)
• zorgzaamheid en solidariteit
4
