Neurobiologische achtergronden van
opvoeding en ontwikkeling
Inhoudsopgave
Week 1: Neuro-basics, evolutie en het sociale brein ....................................................................................... 4
Kennisclip 1: H2 Het zenuwstelsel ...................................................................................................................... 4
Het autonome zenuwstelsel.......................................................................................................................... 4
Het centrale zenuwstelsel: anatomie van de hersenen ................................................................................ 5
De hersenen .................................................................................................................................................. 5
Neuronen ...................................................................................................................................................... 6
Witte VS grijze stof in de hersenen ............................................................................................................... 7
Hormonen en neuropeptiden ....................................................................................................................... 7
Kennisclip 2: H3 Evolutie inleiding – deel 1 ........................................................................................................ 8
Emotie en motivatie ...................................................................................................................................... 9
Kennisclip 3: Evolutie deel 2 ............................................................................................................................. 10
Evolutie van de mens .................................................................................................................................. 10
Social intelligence hypothese (sociale intelligentie hypothese) .................................................................. 11
Sociale intelligentie en ons brein ................................................................................................................ 12
Kennisclip 4: Evolutie deel 3 ............................................................................................................................. 14
Het verschil tussen sociaal leren en imitatie ............................................................................................... 14
Vragencollege donderdag 5 februari............................................................................................................. 16
Week 2: Neurobiologische methoden........................................................................................................... 17
Kennisclip 1: Introductie – Methodes van neurobiologie ................................................................................. 17
Kennisclip 2: Eigenschappen van neuromethodes............................................................................................ 18
Kennisclip 3: MRI .............................................................................................................................................. 21
Kennisclip 4: Elektrofysiologische maten en hersenstimulatie ......................................................................... 22
Kennisclip 5: Hormonen en genetica ................................................................................................................ 24
Week 3: Stress.............................................................................................................................................. 28
Artikel: Annual Research Review: Early adversity, the hypothalamic–pituitary–adrenocortical axis, and child
psychopathology .............................................................................................................................................. 28
Kennisclip 1: Introductie – Wat is stress? ......................................................................................................... 32
Kennisclip 2: De fysiologische stress respons ................................................................................................... 33
Kennisclip 3: Stress, het brein en het lichaam .................................................................................................. 36
Stress en het brein ...................................................................................................................................... 36
Effecten van stress op het lichaam.............................................................................................................. 36
Kennisclip 4: Stress meten ................................................................................................................................ 37
Meten activiteit stress systemen ................................................................................................................ 37
Kennisclip 5: Early life stress............................................................................................................................. 39
Vragencollege donderdag 19 februari ........................................................................................................... 42
1
,Week 4: Emotie en motivatie ....................................................................................................................... 44
Kennisclip 1: Introductie ................................................................................................................................... 44
Kennisclip 2: Historische context ...................................................................................................................... 44
Kennisclip 3: Emoties in het brein..................................................................................................................... 47
Kennisclip 4: Motivatie en andere cognitieve processen .................................................................................. 49
Motivatie ..................................................................................................................................................... 49
Andere cognitieve processen ...................................................................................................................... 51
Kennisclip 5: Afsluiting ..................................................................................................................................... 52
Vragencollege donderdag 26 februari ........................................................................................................... 53
Week 5: Gezichtsherkenning ........................................................................................................................ 54
Kennisclip 1: Introductie, overzicht en algemene visuele verwerking .............................................................. 54
Neurale basis: Visuele verwerking .............................................................................................................. 55
Kennisclip 2: 2 kerngebieden in de hersenen voor gezichtsverwerking: Occipital face area (OFA) en Fusiform
face area (FFA) ................................................................................................................................................. 56
Gezichtsprocessen: kernsysteem en uitgebreide systemen ....................................................................... 57
Occipital Face Area (OFA) vs Fusiform Face Area (FFA)............................................................................... 58
Tegenstrijdige verklaring voor de Fusiform Face Area (FFA) ....................................................................... 60
Kennisclip 3: Het derde kerngebied voor gezichtsverwerking: de superieure temporale sulcus (STS) ............. 61
Kennisclip 4: Lichaamsperceptie en het afleiden van persoonlijkheidskenmerken uit gezichten ..................... 66
Het waarnemen van lichamen .................................................................................................................... 66
Het afleiden van eigenschappen uit gezichten............................................................................................ 67
Samenvatting van dit college ...................................................................................................................... 70
Vragencollege donderdag 5 maart ................................................................................................................ 71
Week 6: Empathie en altruïsme .................................................................................................................... 72
Kennisclip 1: Empathie ..................................................................................................................................... 72
Wat is empathie? ........................................................................................................................................ 72
Kennisclip 2: Modellen van empathie .............................................................................................................. 75
Kennisclip 3: Neurale basis van empathie ........................................................................................................ 78
Empathie en Theory of Mind (ToM): cognitieve aspect van empathie ....................................................... 79
Het affectieve aspect van empathie............................................................................................................ 80
Kennisclip 4: Autisme en empathie .................................................................................................................. 80
Kennisclip 5: Altruïsme ..................................................................................................................................... 82
Evolutionaire verklaringen .......................................................................................................................... 82
Vragencollege donderdag 12 maart .............................................................................................................. 85
Week 7: Relaties .......................................................................................................................................... 86
Kennisclip 1: Relaties deel 1 ............................................................................................................................. 86
Kennisclip 2: Relaties deel 2 ............................................................................................................................. 89
Kennisclip 3: Relaties deel 3 ............................................................................................................................. 92
Kennisclip 4: Relaties deel 4 – De prijs van sociale binding .............................................................................. 97
Vragencollege donderdag 19 maart ............................................................................................................ 100
2
,Week 9: Ontwikkeling van het brein ........................................................................................................... 101
Kennisclip 1: Overzicht, hersenontwikkeling en omgevingsinvloeden............................................................ 101
Celgroei ..................................................................................................................................................... 102
Aandoeningen ........................................................................................................................................... 105
Kennisclip 2: Methoden, ontwikkeling van stem- en gezichtsverwerking ...................................................... 107
Methoden van de cognitieve neurowetenschappen voor jonge kinderen/baby’s ................................... 107
Spraakverwerking/taalverwerking ............................................................................................................ 109
Stermverwerking in de hersenen .............................................................................................................. 109
Gezichtsverwerking ................................................................................................................................... 111
Gezichtsverwerking in de hersenen .......................................................................................................... 112
Kennisclip 3: Blikvolging, imitatie, theory of mind ......................................................................................... 113
Week 9: Moraliteit en antisociaal gedrag ................................................................................................... 121
Kennisclip 1 .................................................................................................................................................... 121
Kennisclip 2 .................................................................................................................................................... 124
Kennisclip 3 .................................................................................................................................................... 129
Artikelen week 9 ............................................................................................................................................. 136
Artikel 1 – Brito ......................................................................................................................................... 136
Artikel 2 – Fairchild .................................................................................................................................... 137
Vragencollege donderdag 2 april ................................................................................................................ 139
Begrippen uit het boek ............................................................................................................................... 140
3
, Week 1: Neuro-basics, evolutie en het sociale brein
Kennisclip 1: H2 Het zenuwstelsel
Het zenuwstelsel bestaat uit verschillende bouwstenen:
• Het centraal zenuwstelsel ➜ bestaat uit de hersenen en
ruggenmerg.
• Het periferisch zenuwstelsel ➜ is onder te verdelen in het
autonome zenuwstelsel en het somatische zenuwstelsel.
o Het autonome zenuwstelsel ➜ is op te delen in het
sympathische zenuwstelsel en het parasympatische
zenuwstelsel.
o Het somatische zenuwstelsel ➜ is vooral betrokken
bij aansturen van spieren.
Het autonome zenuwstelsel
Rust en actie zijn kenmerkend voor de verschillende functies van het parasympatische en
sympathische gedeelte van het zenuwstelsel.
Rust ➜ Het parasympatische zenuwstelsel is betrokken bij de rustsituatie in het lichaam, bv. lage
hartslag, spijsvertering, energie opgenomen in het lichaam. Kortom het herstelt het lichaam.
Parasympatisch = parust of pauze, poepen en plassen (ezelsbruggetje om het makkelijk te
onthouden).
Actie ➜ Aan de andere kant hebben het woord actie
(sympathisch zenuwstelsel), in het kader van flight en fight.
Situaties waarbij overleven noodzakelijk is. Het zorgt ervoor dat
de hartslag omhoog gaat, snellere ademhaling, spijsvertering
wordt stopgezet, spieren van energie voorzien. Kortom allemaal
acties die het mogelijk maken om snel te reageren.
Je ziet bij de actie-kant ook veel blauwe lijntjes naar het
ruggenmerg gaan, deze verbindingen zorgen ervoor dat de
signaaloverdracht snel naar de hersenen gaat en dat er snel
gereageerd kan worden. Dit is nodig. Aan de rust-kant zie je
minder blauwe lijntjes. Deze gaan vooral naar de hersenstam en
naar de onderkant van het ruggenmerg.
Sympatisch = stress, snel, survival (ezelsbruggetje om het
makkelijk te onthouden).
Deze twee stelsels staan met elkaar in balans en wisselen elkaar
af. Als je net een stressvolle situatie hebt gehad kan
(sympathisch zenuwstelsel is actief) het hierna weer rustig
afnemen in activiteit. Dan wordt het parasympatische zenuwstelsel weer actief en bouw je reserves
op.
In het midden van de afbeelding zie je het centrale zenuwstelsel: hersenen en ruggenmerg. Dit is het
bekendste gedeelte van het zenuwstelsel en we zullen hier dan ook veel aandacht aan besteden.
4
opvoeding en ontwikkeling
Inhoudsopgave
Week 1: Neuro-basics, evolutie en het sociale brein ....................................................................................... 4
Kennisclip 1: H2 Het zenuwstelsel ...................................................................................................................... 4
Het autonome zenuwstelsel.......................................................................................................................... 4
Het centrale zenuwstelsel: anatomie van de hersenen ................................................................................ 5
De hersenen .................................................................................................................................................. 5
Neuronen ...................................................................................................................................................... 6
Witte VS grijze stof in de hersenen ............................................................................................................... 7
Hormonen en neuropeptiden ....................................................................................................................... 7
Kennisclip 2: H3 Evolutie inleiding – deel 1 ........................................................................................................ 8
Emotie en motivatie ...................................................................................................................................... 9
Kennisclip 3: Evolutie deel 2 ............................................................................................................................. 10
Evolutie van de mens .................................................................................................................................. 10
Social intelligence hypothese (sociale intelligentie hypothese) .................................................................. 11
Sociale intelligentie en ons brein ................................................................................................................ 12
Kennisclip 4: Evolutie deel 3 ............................................................................................................................. 14
Het verschil tussen sociaal leren en imitatie ............................................................................................... 14
Vragencollege donderdag 5 februari............................................................................................................. 16
Week 2: Neurobiologische methoden........................................................................................................... 17
Kennisclip 1: Introductie – Methodes van neurobiologie ................................................................................. 17
Kennisclip 2: Eigenschappen van neuromethodes............................................................................................ 18
Kennisclip 3: MRI .............................................................................................................................................. 21
Kennisclip 4: Elektrofysiologische maten en hersenstimulatie ......................................................................... 22
Kennisclip 5: Hormonen en genetica ................................................................................................................ 24
Week 3: Stress.............................................................................................................................................. 28
Artikel: Annual Research Review: Early adversity, the hypothalamic–pituitary–adrenocortical axis, and child
psychopathology .............................................................................................................................................. 28
Kennisclip 1: Introductie – Wat is stress? ......................................................................................................... 32
Kennisclip 2: De fysiologische stress respons ................................................................................................... 33
Kennisclip 3: Stress, het brein en het lichaam .................................................................................................. 36
Stress en het brein ...................................................................................................................................... 36
Effecten van stress op het lichaam.............................................................................................................. 36
Kennisclip 4: Stress meten ................................................................................................................................ 37
Meten activiteit stress systemen ................................................................................................................ 37
Kennisclip 5: Early life stress............................................................................................................................. 39
Vragencollege donderdag 19 februari ........................................................................................................... 42
1
,Week 4: Emotie en motivatie ....................................................................................................................... 44
Kennisclip 1: Introductie ................................................................................................................................... 44
Kennisclip 2: Historische context ...................................................................................................................... 44
Kennisclip 3: Emoties in het brein..................................................................................................................... 47
Kennisclip 4: Motivatie en andere cognitieve processen .................................................................................. 49
Motivatie ..................................................................................................................................................... 49
Andere cognitieve processen ...................................................................................................................... 51
Kennisclip 5: Afsluiting ..................................................................................................................................... 52
Vragencollege donderdag 26 februari ........................................................................................................... 53
Week 5: Gezichtsherkenning ........................................................................................................................ 54
Kennisclip 1: Introductie, overzicht en algemene visuele verwerking .............................................................. 54
Neurale basis: Visuele verwerking .............................................................................................................. 55
Kennisclip 2: 2 kerngebieden in de hersenen voor gezichtsverwerking: Occipital face area (OFA) en Fusiform
face area (FFA) ................................................................................................................................................. 56
Gezichtsprocessen: kernsysteem en uitgebreide systemen ....................................................................... 57
Occipital Face Area (OFA) vs Fusiform Face Area (FFA)............................................................................... 58
Tegenstrijdige verklaring voor de Fusiform Face Area (FFA) ....................................................................... 60
Kennisclip 3: Het derde kerngebied voor gezichtsverwerking: de superieure temporale sulcus (STS) ............. 61
Kennisclip 4: Lichaamsperceptie en het afleiden van persoonlijkheidskenmerken uit gezichten ..................... 66
Het waarnemen van lichamen .................................................................................................................... 66
Het afleiden van eigenschappen uit gezichten............................................................................................ 67
Samenvatting van dit college ...................................................................................................................... 70
Vragencollege donderdag 5 maart ................................................................................................................ 71
Week 6: Empathie en altruïsme .................................................................................................................... 72
Kennisclip 1: Empathie ..................................................................................................................................... 72
Wat is empathie? ........................................................................................................................................ 72
Kennisclip 2: Modellen van empathie .............................................................................................................. 75
Kennisclip 3: Neurale basis van empathie ........................................................................................................ 78
Empathie en Theory of Mind (ToM): cognitieve aspect van empathie ....................................................... 79
Het affectieve aspect van empathie............................................................................................................ 80
Kennisclip 4: Autisme en empathie .................................................................................................................. 80
Kennisclip 5: Altruïsme ..................................................................................................................................... 82
Evolutionaire verklaringen .......................................................................................................................... 82
Vragencollege donderdag 12 maart .............................................................................................................. 85
Week 7: Relaties .......................................................................................................................................... 86
Kennisclip 1: Relaties deel 1 ............................................................................................................................. 86
Kennisclip 2: Relaties deel 2 ............................................................................................................................. 89
Kennisclip 3: Relaties deel 3 ............................................................................................................................. 92
Kennisclip 4: Relaties deel 4 – De prijs van sociale binding .............................................................................. 97
Vragencollege donderdag 19 maart ............................................................................................................ 100
2
,Week 9: Ontwikkeling van het brein ........................................................................................................... 101
Kennisclip 1: Overzicht, hersenontwikkeling en omgevingsinvloeden............................................................ 101
Celgroei ..................................................................................................................................................... 102
Aandoeningen ........................................................................................................................................... 105
Kennisclip 2: Methoden, ontwikkeling van stem- en gezichtsverwerking ...................................................... 107
Methoden van de cognitieve neurowetenschappen voor jonge kinderen/baby’s ................................... 107
Spraakverwerking/taalverwerking ............................................................................................................ 109
Stermverwerking in de hersenen .............................................................................................................. 109
Gezichtsverwerking ................................................................................................................................... 111
Gezichtsverwerking in de hersenen .......................................................................................................... 112
Kennisclip 3: Blikvolging, imitatie, theory of mind ......................................................................................... 113
Week 9: Moraliteit en antisociaal gedrag ................................................................................................... 121
Kennisclip 1 .................................................................................................................................................... 121
Kennisclip 2 .................................................................................................................................................... 124
Kennisclip 3 .................................................................................................................................................... 129
Artikelen week 9 ............................................................................................................................................. 136
Artikel 1 – Brito ......................................................................................................................................... 136
Artikel 2 – Fairchild .................................................................................................................................... 137
Vragencollege donderdag 2 april ................................................................................................................ 139
Begrippen uit het boek ............................................................................................................................... 140
3
, Week 1: Neuro-basics, evolutie en het sociale brein
Kennisclip 1: H2 Het zenuwstelsel
Het zenuwstelsel bestaat uit verschillende bouwstenen:
• Het centraal zenuwstelsel ➜ bestaat uit de hersenen en
ruggenmerg.
• Het periferisch zenuwstelsel ➜ is onder te verdelen in het
autonome zenuwstelsel en het somatische zenuwstelsel.
o Het autonome zenuwstelsel ➜ is op te delen in het
sympathische zenuwstelsel en het parasympatische
zenuwstelsel.
o Het somatische zenuwstelsel ➜ is vooral betrokken
bij aansturen van spieren.
Het autonome zenuwstelsel
Rust en actie zijn kenmerkend voor de verschillende functies van het parasympatische en
sympathische gedeelte van het zenuwstelsel.
Rust ➜ Het parasympatische zenuwstelsel is betrokken bij de rustsituatie in het lichaam, bv. lage
hartslag, spijsvertering, energie opgenomen in het lichaam. Kortom het herstelt het lichaam.
Parasympatisch = parust of pauze, poepen en plassen (ezelsbruggetje om het makkelijk te
onthouden).
Actie ➜ Aan de andere kant hebben het woord actie
(sympathisch zenuwstelsel), in het kader van flight en fight.
Situaties waarbij overleven noodzakelijk is. Het zorgt ervoor dat
de hartslag omhoog gaat, snellere ademhaling, spijsvertering
wordt stopgezet, spieren van energie voorzien. Kortom allemaal
acties die het mogelijk maken om snel te reageren.
Je ziet bij de actie-kant ook veel blauwe lijntjes naar het
ruggenmerg gaan, deze verbindingen zorgen ervoor dat de
signaaloverdracht snel naar de hersenen gaat en dat er snel
gereageerd kan worden. Dit is nodig. Aan de rust-kant zie je
minder blauwe lijntjes. Deze gaan vooral naar de hersenstam en
naar de onderkant van het ruggenmerg.
Sympatisch = stress, snel, survival (ezelsbruggetje om het
makkelijk te onthouden).
Deze twee stelsels staan met elkaar in balans en wisselen elkaar
af. Als je net een stressvolle situatie hebt gehad kan
(sympathisch zenuwstelsel is actief) het hierna weer rustig
afnemen in activiteit. Dan wordt het parasympatische zenuwstelsel weer actief en bouw je reserves
op.
In het midden van de afbeelding zie je het centrale zenuwstelsel: hersenen en ruggenmerg. Dit is het
bekendste gedeelte van het zenuwstelsel en we zullen hier dan ook veel aandacht aan besteden.
4
