Les 7: gastcollege - Het gevangeniswezen
vroeger en nu (P. Drossens)
GESCHIEDENIS VAN HET GEVANGENISWEZEN
- Vrijheidsberoving als straf is een relatief recent fenomeen.
- Voorheen werd de gevangenis vooral gebruikt voor voorlopige hechtenis, niet als
echte straflocatie.
- Ancien régime (vóór 1795): de gevangenis diende om personen vast te houden
tijdens het onderzoek in afwachting van:
• Geld-, lijf- of doodstraf
• Onterende straffen, zoals de schandpaal
• Verbanning
- Verschillende soorten straffen
o De pijnbank (je wordt uitgerokken + water in de keel)
o Onthoofding met een zwaard
1
, o Opgehangen
o Brandstapel
- Straffen vandaag dient om mensen te corrigeren, vroeger was dit voor vergelding
• Onder invloed van Verlichting kwam midden 18de eeuw overal in Europa kritiek op
het bestaande strafrecht, met name op:
▪ Willekeur van de rechter(s)
▪ Gruwelijke onderzoeksmethodes (bv. foltering)
▪ Wrede lijf- en doodstraffen (brandmerking, verminking, radbraken,
verdrinking, verbranding, ophanging…)
• Streven naar nieuw strafrecht, gebaseerd op principes van:
▪ Men begint na te denken over een nieuw strafrecht met nieuwe principes
• Legaliteit (misdrijven moeten op voorhand in de wet zijn
vastgelegd)
• Gelijkheid (iedereen is gelijk voor de wet)
• Geen onderscheid van klasse en standen, wat voorheen wel
zo was
• Proportionaliteit (de straffen moeten in verhouding staan tot de
ernst van het misdrijf)
• Cesare Beccaria: Dei delitti e delle pene (1764)
▪ = Verhandeling over de Misdaaden en Straffen (1768)
• Anoniem gepubliceerd, omdat hij dingen schreef dat niet
bespreekbaar waren in die tijd
▪ Trekker van de principes
▪ Geïnspireerd op andere verlichtingsfilosofen
• Jean Jacques Philippe Vilain XIIII : Mémoire sur les moyens de corriger les
malfaiteurs et fainéants à leur propre avantage et de rendre utile à l’état -
Geschrift over de middelen om delinquenten en nietsnutten te verbeteren in hun
eigen voordeel en om hen nuttig te maken voor de staat (1771)
2
, • Ontwerp tot herziening van het strafrechtssysteem omdat Vlaanderen aan
het einde van de achttiende eeuw kampte met een enorme toename van
landloperij, bedelarij en criminaliteit
• Vilain XIIII was gekant tegen straffen van die tijd, zoals verbanning en
brandmerken → stond vijandig over die straffen van die tijd
• “Deze straffen veranderen de misdadiger niet en verbeteren niets. Een bandiet
verlaat (bij verbanning) zijn land maar moet noodzakelijkerwijze zijn middelen van
bestaan vinden daar waar hij zich vestigt: hij leeft er ten nadele van de inwoners.
Men mag evenveel zeggen van diegenen die gebrandmerkt worden. Beiden
worden zelfs gevaarlijker omdat zij minder gekend zijn. Het is dus verkieslijker
deze straffen om te zetten in hechtenis en het is beter deze landlopers te
verplichten in het correctiehuis te leven”
• De enige straf die een veroordeelde kon verbeteren, was de vrijheidsstraf,
verzwaard door dwangarbeid
• Opsluiten in een tuchthuis waar ze te werk worden gesteld
• 2 tuchthuizen opgericht
• Oostenrijkse Nederlanden: tuchthuizen in Gent (1773) en Vilvoorde (1775)
• = Prototype moderne gevangenis: gedetineerden opgesloten volgens
geslacht, leeftijd en gepleegd feit; overdag werken in gemeenschap en ‘s
nachts in afzondering
3
, Franse periode (1795-1815)
• Revolutionaire wetgeving geïntroduceerd
• Bepalen dat een gevangenis daadwerkelijk een straf is
• Doorbraak gevangenisstraf in strafwetgeving
• Frans model gevangeniswezen, dat nauw aansloot bij (nieuwe) gerechtelijke
organisatie
▪ Amigo / politiegevangenis: veroordeelden politierechtbank
- Laagste niveau
▪ Arresthuis: verdachten/beklaagden rechtbank eerste aanleg
▪ Justitiehuis: beschuldigden criminele rechtbank/hof van assisen
- Provincie hoofdplaats
▪ Verbeterhuis: veroordeelden tot straf < 1 jaar
▪ Tuchthuis (Gent en Vilvoorde): veroordeelden tot straf > 1 jaar
- Hoogste niveau
Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815-1830)
• Er verandert niet enorm veel
• De structuren van de gevangenissen blijven, er komen er gwn enkele bij (bv.
familiale zaken)
• Kleine aanpassingen gevangeniswezen:
▪ Provoosthuis: beklaagde en beschuldigde militairen
▪ Huis van bewaring: veroordeelden politierechtbank, evenals passanten,
burgerlijk veroordeelden, gegijzelden wegens schulden
• Net als in Franse periode: gevangenissen ingericht in voormalige kloosters en
abdijen, gebrekkige infrastructuur, overbevolking, geen scheiding van
volwassenen en minderjarigen, promiscuïteit; gemeenschapsregime overdag en
‘s nachts (slaapzalen); drankmisbruik door gedetineerden, slechte
leefomstandigheden
4
vroeger en nu (P. Drossens)
GESCHIEDENIS VAN HET GEVANGENISWEZEN
- Vrijheidsberoving als straf is een relatief recent fenomeen.
- Voorheen werd de gevangenis vooral gebruikt voor voorlopige hechtenis, niet als
echte straflocatie.
- Ancien régime (vóór 1795): de gevangenis diende om personen vast te houden
tijdens het onderzoek in afwachting van:
• Geld-, lijf- of doodstraf
• Onterende straffen, zoals de schandpaal
• Verbanning
- Verschillende soorten straffen
o De pijnbank (je wordt uitgerokken + water in de keel)
o Onthoofding met een zwaard
1
, o Opgehangen
o Brandstapel
- Straffen vandaag dient om mensen te corrigeren, vroeger was dit voor vergelding
• Onder invloed van Verlichting kwam midden 18de eeuw overal in Europa kritiek op
het bestaande strafrecht, met name op:
▪ Willekeur van de rechter(s)
▪ Gruwelijke onderzoeksmethodes (bv. foltering)
▪ Wrede lijf- en doodstraffen (brandmerking, verminking, radbraken,
verdrinking, verbranding, ophanging…)
• Streven naar nieuw strafrecht, gebaseerd op principes van:
▪ Men begint na te denken over een nieuw strafrecht met nieuwe principes
• Legaliteit (misdrijven moeten op voorhand in de wet zijn
vastgelegd)
• Gelijkheid (iedereen is gelijk voor de wet)
• Geen onderscheid van klasse en standen, wat voorheen wel
zo was
• Proportionaliteit (de straffen moeten in verhouding staan tot de
ernst van het misdrijf)
• Cesare Beccaria: Dei delitti e delle pene (1764)
▪ = Verhandeling over de Misdaaden en Straffen (1768)
• Anoniem gepubliceerd, omdat hij dingen schreef dat niet
bespreekbaar waren in die tijd
▪ Trekker van de principes
▪ Geïnspireerd op andere verlichtingsfilosofen
• Jean Jacques Philippe Vilain XIIII : Mémoire sur les moyens de corriger les
malfaiteurs et fainéants à leur propre avantage et de rendre utile à l’état -
Geschrift over de middelen om delinquenten en nietsnutten te verbeteren in hun
eigen voordeel en om hen nuttig te maken voor de staat (1771)
2
, • Ontwerp tot herziening van het strafrechtssysteem omdat Vlaanderen aan
het einde van de achttiende eeuw kampte met een enorme toename van
landloperij, bedelarij en criminaliteit
• Vilain XIIII was gekant tegen straffen van die tijd, zoals verbanning en
brandmerken → stond vijandig over die straffen van die tijd
• “Deze straffen veranderen de misdadiger niet en verbeteren niets. Een bandiet
verlaat (bij verbanning) zijn land maar moet noodzakelijkerwijze zijn middelen van
bestaan vinden daar waar hij zich vestigt: hij leeft er ten nadele van de inwoners.
Men mag evenveel zeggen van diegenen die gebrandmerkt worden. Beiden
worden zelfs gevaarlijker omdat zij minder gekend zijn. Het is dus verkieslijker
deze straffen om te zetten in hechtenis en het is beter deze landlopers te
verplichten in het correctiehuis te leven”
• De enige straf die een veroordeelde kon verbeteren, was de vrijheidsstraf,
verzwaard door dwangarbeid
• Opsluiten in een tuchthuis waar ze te werk worden gesteld
• 2 tuchthuizen opgericht
• Oostenrijkse Nederlanden: tuchthuizen in Gent (1773) en Vilvoorde (1775)
• = Prototype moderne gevangenis: gedetineerden opgesloten volgens
geslacht, leeftijd en gepleegd feit; overdag werken in gemeenschap en ‘s
nachts in afzondering
3
, Franse periode (1795-1815)
• Revolutionaire wetgeving geïntroduceerd
• Bepalen dat een gevangenis daadwerkelijk een straf is
• Doorbraak gevangenisstraf in strafwetgeving
• Frans model gevangeniswezen, dat nauw aansloot bij (nieuwe) gerechtelijke
organisatie
▪ Amigo / politiegevangenis: veroordeelden politierechtbank
- Laagste niveau
▪ Arresthuis: verdachten/beklaagden rechtbank eerste aanleg
▪ Justitiehuis: beschuldigden criminele rechtbank/hof van assisen
- Provincie hoofdplaats
▪ Verbeterhuis: veroordeelden tot straf < 1 jaar
▪ Tuchthuis (Gent en Vilvoorde): veroordeelden tot straf > 1 jaar
- Hoogste niveau
Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815-1830)
• Er verandert niet enorm veel
• De structuren van de gevangenissen blijven, er komen er gwn enkele bij (bv.
familiale zaken)
• Kleine aanpassingen gevangeniswezen:
▪ Provoosthuis: beklaagde en beschuldigde militairen
▪ Huis van bewaring: veroordeelden politierechtbank, evenals passanten,
burgerlijk veroordeelden, gegijzelden wegens schulden
• Net als in Franse periode: gevangenissen ingericht in voormalige kloosters en
abdijen, gebrekkige infrastructuur, overbevolking, geen scheiding van
volwassenen en minderjarigen, promiscuïteit; gemeenschapsregime overdag en
‘s nachts (slaapzalen); drankmisbruik door gedetineerden, slechte
leefomstandigheden
4
