1 Inleiding
1.1 Arbeid en recht
Arbeid = de arbeid die is opgenomen in het economisch verkeer
Zelfstandige arbeid is een (ver)koop van diensten -> behoort tot economisch recht
Arbeid verricht in ondergeschikt verband = onder gezag en voor rekening van een andere
persoon
- Ondergeschiktheid van statutaire aard => ambtenarenrecht
1.2 Arbeidsrecht: toepassingsgebied
Van toepassing op WNs uit de particuliere sector, maar soms ook uit publieke sector
Bv: personen verbonden met de overheid dmv een AOK => contractanten
Verdeling ratione materiae:
Collectief arbeidsrecht: rechtsnormen die de collectieve verhoudingen tussen
georganiseerde WNscollectiviteit en 1 of meer WGs regelen
Bv: vakbondsvrijheid, CAO’s, paritaire comités en bedrijfsorganisatie
Individueel arbeidsrecht: groepeert rechtsregels mbt de individuele arbeidsrelatie
Arbeidsreglementering: geheel van maatregelen, door de overheid genomen, om de
WN te beschermen
Bv: onthaal, tewerkstelling, arbeidstijdregeling, loon, bescherming van jongeren,…
Sociale handhavingsrecht: regelt organisatie van toezicht, publiekrechtelijke
afdwingbaarheid en sanctionering van materiële arbeidsrecht
Toepassing ratione loci: Belgisch arbeidsrecht van toepassing binnen grenzen van het
territorium op allen die er tewerkgesteld zijn, ongeacht hun nationaliteit
- Onaanvaardbare buitenlandse rechtsregel wordt opzijgezet tvv Belgische recht
- Tewerkstelling met grensoverschrijdend karakter: mogelijk dat bepaalde aspecten van
arbeidsverhouding worden geregeld door vreemd recht
Toepassing bij internationale AOK’s: belangrijkste regels in Rome I-verordening
- Van toepassing op wetsconflicten mbt uitvoering van een grensoverschrijdende AOK
- Bepaalt regels die het recht vastleggen dat van toepassing is op internationale AOK’s
- Principe: partijen kunnen gelimiteerd kiezen welk recht van toepassing is op de AOK,
geheel of gedeeltelijk
° art8 lid 1: partijen kiezen zelf toepasselijk recht
° art8 lid 2-4: als partijen niet gekozen hebben, zal AOK beheerst worden door:
1. Recht van land waar, of bij gebreke daarvan, van waaruit de WN ter uitvoering van de
overeenkoms gewoonlijk zijn arbeid verricht, of
2. Als het toepasselijke recht niet kan worden vastgesteld obv het voorgaande, het recht
van land waar zich de vestiging bevindt die WN in dienst heeft genomen
3. Nauwstebandcriterium = indein uit geheel van omstandigheden blijkt dat de
overeenkomst een kennelijk nauwere band heeft met een ander land dan land dat
geviseerd wordt door bovenstaande criteria, is het recht van dat land van toepassing
1
,Regel 3 is niet ondergeschikt aan regel 1 en 2
Art9 lid 1 Rome I: definieert de bepalingen van bijzonder dwingend recht als bepalingen aan
de inachtneming waarvan een land zoveel belang hecht, dat zij moet worden toegepast op
elk geval dat onder de werkingssfeer ervan valt, ongeacht welk recht overeenkomstig de
Verordening van toepassing is op de overeenkomst
- Bij geschil zal de rechter zijn eigen recht toepassen
1.3 Bronnen van arbeidsrecht
3 soorten rechtsbronnen:
Internationale : indeling volgens instellingen in de schoot waarvan zij tot stand
gekomen zijn
Nationale:
- Art23 Gw: recht op arbeid en vrije keuze van beroepsarbeid, recht op billijke
arbeidsvoorwaarden en beloning, recht op info, overleg en collectief onderhandelen
als concretisering van recht van ieder om een menswaardig leven te leiden
- Art27 Gw: verenigingsvrijheid
- Bij ontstentenis van duidelijke wettelijke regeling, heeft rechtspraak een invloed
Eigen rechtsvorming
- Conventioneel recht: binnen individuele en collectieve arbeidsrecht -> WNs en WGs
kunnen de arbeidsverhouding zelf regelen in zoverre de materie niet in strijd is met
een dwingende wettelijke regeling
- Reglementair: hiërarchie van rechtsbronnen in art51 CAO-wet
o 1. de dwingende bepalingen van de wet
o 2. de CAO, algemeen verbindend verklaard,
in de Nationale Arbeidsraad
in een paritair comité
in een paritair subcomité;
o 3. de CAO, niet algemeen verbindend verklaard
in de Nationale Arbeidsraad
in een paritair comité
in een paritair subcomité
buiten een paritair orgaan (= ondernemings-CAO)
o 4. de geschreven individuele arbeidsovereenkomst
o 5. de niet algemeen verbindend verklaarde CAO (als WG niet heeft
ondertekend of aangesloten is bij een gebonden organisatie)
o 6. het arbeidsreglement
o 7. de aanvullende bepalingen van de wet
o 8. de mondelinge individuele arbeidsovereenkomst
9. het gebruik
Een norm mag niet strijdig zijn met deze die hoger in de hiërarchie ligt
Er is geen strijdigheid als de normen niet hetzelfde voorwerp hebben
Ook geen strijdigheid als een norm op regelmatige wijze wordt gewijzigd door een andere
norm
2
, 2 Sociaal handhavingsrecht
2.1 De arbeidsrechten
2.1.1 De bevoegdheid
De arbeidsgerechten zijn bevoegd voor materies die in het Gerechtelijk Wetboek limitatief
worden opgesomd -> meer dan enkel arbeidsgeschillen, ook niet-naleving van wetgeving mbt
sociale zekerheid
Rechter die bevoegd is voor plaats waar onderneming gevestigd is
5 Arbeidshoven: Antwerpen, Bergen, Brussel, Gent en Luik
9 arbeidsrechtbanken:
2.1.2 De inrichting
2.1.2.1 De zetel
Elke arbeidsrechtbank heeft min 2 kamers -> elke kamer houdt zitting met 1
beroepsmagistraat en 2 (leken)rechters in sociale zaken (benoemd door Koning)
- Kandidaten voor (leken)rechter worden via bevoegde minister voorgedragen door de
representatieve organisaties van WNs, WGs of zelfstandigen
- Rechters in sociale zaken moeten min 25j oud zijn, hebben een ambt van 5j en
ontvangen geen wedde maar zitpenningen
- Functie (leken)rechters = feedback geven aan beroepsmagistraat
- Vonnis geveld door 3 magistraten tezamen -> zij staan niet boven de lekenrechters
(maar uitzonderingen)
Arbeidshoven- en rechtbanken kennen een gelijke samenstelling/werking
Bijzitters = raadsheren in sociale zaken
2.1.2.2 Openbaar ministerie
Arbeidsauditoraat, onder leiding van een arbeidsauditeur
Arbeidsauditoraat-generaal bij arbeidshof valt onder bevoegdheid van procureur-generaal
Opdracht: bestuurlijke inlichtingen inwinnen, toepassing van strafwet vorderen, adviezen
geven in mededeelbare en meegedeelde zaken,…
2.1.3 Procesbevoegdheid
Afgevaardigden van representatieve WNorganisaties kunnen hun leden vertegenwoordigen
voor arbeidsrechtbanken (= optreden zoals advocaat, niet met dezelfde prerogatieven
- Soms kunnen zij zelf in rechte optreden, bv bij geschillen ivm CAO-wete en ter
verdediding van rechten die leden putten uit de CAO’s
3
, 2.1.4 Wisselwerking met andere rechtscolleges
Grondwettelijk Hof: bevoegd om wetskrachtige normen te toetsen aan fundamentele
rechten en vrijheden zoals het gelijkheidsbeginsel
Elke rechter kan ook prejudiciële vraag stellen aan Gr. Hof
Nationale rechtsmiddelen uitgeput = EHRM
- Veroordeling van EHRM doet bestreden uitspraak niet teniet, maar heeft grote
morele waarde die vaak leidt tot snelle aanpassing in nationaal recht
Met Belgische staat als tegenpartij
Gaat meestal niet meer over arbeid of sociale zekerheid, maar grondrechten,…
EU-norm in geding? => nationale rechter kan prejudiciële vraag stellen aan HvJ
- Nationale rechter gebonden door die uitspraak
2.1.5 Internationale rechtsmacht of bevoegdheid
Verordening 1215/2012: regelt bevoegdheid van rechter bij internationale AOK
Verordening Brussel Ibis: regelt rechterlijke internationale bevoegdheid voor individuele
verbintenissen uit een internationale AOK
- Universele uitwerking: voor toepasselijkheid van deze Verordening maakt het niet uit
of het recht van een lidstaat of van een derde land wordt aangewezen
2.2 Inspectiediensten
Art1-67 Sociaal Strafwetboek
Algemene directie “Toezicht Sociale Wetten” van FOD WASO bevoegd
- Treedt enkel op wanneer wetgeving niet wordt nageleefd die strafrechtelijke
bepalingen omvat: Loonbeschermingswet, Arbeidswet,…
- Kan via PV naar arbeidsauditoraat worden gestuurd
Opstelling van arrondissementscellen: ter samenwerking van inspectiediensten
Voortgezeten door arbeidsauditeur
Doel: controles stroomlijnen
Er is niet een enkele sociale inspectie, maar meerdere sociale inspectiediensten met elk
eigen specifieke bevoegdheden en gemeenschappelijke bevoegdheden
Dubbele uitbreiding “sociaal inspecteur”: art16, 1° Sociaal Strafwetboek
Art8 Sv: ook gerechtelijke politie mag misdrijven opsporen, de bewijzen ervan verzamelen en
daders overleveren aan rechtbanken voor hun bestraffing => poltitiediensten dus ook
bevoegd voor opsporing van sociale misdrijven
4
1.1 Arbeid en recht
Arbeid = de arbeid die is opgenomen in het economisch verkeer
Zelfstandige arbeid is een (ver)koop van diensten -> behoort tot economisch recht
Arbeid verricht in ondergeschikt verband = onder gezag en voor rekening van een andere
persoon
- Ondergeschiktheid van statutaire aard => ambtenarenrecht
1.2 Arbeidsrecht: toepassingsgebied
Van toepassing op WNs uit de particuliere sector, maar soms ook uit publieke sector
Bv: personen verbonden met de overheid dmv een AOK => contractanten
Verdeling ratione materiae:
Collectief arbeidsrecht: rechtsnormen die de collectieve verhoudingen tussen
georganiseerde WNscollectiviteit en 1 of meer WGs regelen
Bv: vakbondsvrijheid, CAO’s, paritaire comités en bedrijfsorganisatie
Individueel arbeidsrecht: groepeert rechtsregels mbt de individuele arbeidsrelatie
Arbeidsreglementering: geheel van maatregelen, door de overheid genomen, om de
WN te beschermen
Bv: onthaal, tewerkstelling, arbeidstijdregeling, loon, bescherming van jongeren,…
Sociale handhavingsrecht: regelt organisatie van toezicht, publiekrechtelijke
afdwingbaarheid en sanctionering van materiële arbeidsrecht
Toepassing ratione loci: Belgisch arbeidsrecht van toepassing binnen grenzen van het
territorium op allen die er tewerkgesteld zijn, ongeacht hun nationaliteit
- Onaanvaardbare buitenlandse rechtsregel wordt opzijgezet tvv Belgische recht
- Tewerkstelling met grensoverschrijdend karakter: mogelijk dat bepaalde aspecten van
arbeidsverhouding worden geregeld door vreemd recht
Toepassing bij internationale AOK’s: belangrijkste regels in Rome I-verordening
- Van toepassing op wetsconflicten mbt uitvoering van een grensoverschrijdende AOK
- Bepaalt regels die het recht vastleggen dat van toepassing is op internationale AOK’s
- Principe: partijen kunnen gelimiteerd kiezen welk recht van toepassing is op de AOK,
geheel of gedeeltelijk
° art8 lid 1: partijen kiezen zelf toepasselijk recht
° art8 lid 2-4: als partijen niet gekozen hebben, zal AOK beheerst worden door:
1. Recht van land waar, of bij gebreke daarvan, van waaruit de WN ter uitvoering van de
overeenkoms gewoonlijk zijn arbeid verricht, of
2. Als het toepasselijke recht niet kan worden vastgesteld obv het voorgaande, het recht
van land waar zich de vestiging bevindt die WN in dienst heeft genomen
3. Nauwstebandcriterium = indein uit geheel van omstandigheden blijkt dat de
overeenkomst een kennelijk nauwere band heeft met een ander land dan land dat
geviseerd wordt door bovenstaande criteria, is het recht van dat land van toepassing
1
,Regel 3 is niet ondergeschikt aan regel 1 en 2
Art9 lid 1 Rome I: definieert de bepalingen van bijzonder dwingend recht als bepalingen aan
de inachtneming waarvan een land zoveel belang hecht, dat zij moet worden toegepast op
elk geval dat onder de werkingssfeer ervan valt, ongeacht welk recht overeenkomstig de
Verordening van toepassing is op de overeenkomst
- Bij geschil zal de rechter zijn eigen recht toepassen
1.3 Bronnen van arbeidsrecht
3 soorten rechtsbronnen:
Internationale : indeling volgens instellingen in de schoot waarvan zij tot stand
gekomen zijn
Nationale:
- Art23 Gw: recht op arbeid en vrije keuze van beroepsarbeid, recht op billijke
arbeidsvoorwaarden en beloning, recht op info, overleg en collectief onderhandelen
als concretisering van recht van ieder om een menswaardig leven te leiden
- Art27 Gw: verenigingsvrijheid
- Bij ontstentenis van duidelijke wettelijke regeling, heeft rechtspraak een invloed
Eigen rechtsvorming
- Conventioneel recht: binnen individuele en collectieve arbeidsrecht -> WNs en WGs
kunnen de arbeidsverhouding zelf regelen in zoverre de materie niet in strijd is met
een dwingende wettelijke regeling
- Reglementair: hiërarchie van rechtsbronnen in art51 CAO-wet
o 1. de dwingende bepalingen van de wet
o 2. de CAO, algemeen verbindend verklaard,
in de Nationale Arbeidsraad
in een paritair comité
in een paritair subcomité;
o 3. de CAO, niet algemeen verbindend verklaard
in de Nationale Arbeidsraad
in een paritair comité
in een paritair subcomité
buiten een paritair orgaan (= ondernemings-CAO)
o 4. de geschreven individuele arbeidsovereenkomst
o 5. de niet algemeen verbindend verklaarde CAO (als WG niet heeft
ondertekend of aangesloten is bij een gebonden organisatie)
o 6. het arbeidsreglement
o 7. de aanvullende bepalingen van de wet
o 8. de mondelinge individuele arbeidsovereenkomst
9. het gebruik
Een norm mag niet strijdig zijn met deze die hoger in de hiërarchie ligt
Er is geen strijdigheid als de normen niet hetzelfde voorwerp hebben
Ook geen strijdigheid als een norm op regelmatige wijze wordt gewijzigd door een andere
norm
2
, 2 Sociaal handhavingsrecht
2.1 De arbeidsrechten
2.1.1 De bevoegdheid
De arbeidsgerechten zijn bevoegd voor materies die in het Gerechtelijk Wetboek limitatief
worden opgesomd -> meer dan enkel arbeidsgeschillen, ook niet-naleving van wetgeving mbt
sociale zekerheid
Rechter die bevoegd is voor plaats waar onderneming gevestigd is
5 Arbeidshoven: Antwerpen, Bergen, Brussel, Gent en Luik
9 arbeidsrechtbanken:
2.1.2 De inrichting
2.1.2.1 De zetel
Elke arbeidsrechtbank heeft min 2 kamers -> elke kamer houdt zitting met 1
beroepsmagistraat en 2 (leken)rechters in sociale zaken (benoemd door Koning)
- Kandidaten voor (leken)rechter worden via bevoegde minister voorgedragen door de
representatieve organisaties van WNs, WGs of zelfstandigen
- Rechters in sociale zaken moeten min 25j oud zijn, hebben een ambt van 5j en
ontvangen geen wedde maar zitpenningen
- Functie (leken)rechters = feedback geven aan beroepsmagistraat
- Vonnis geveld door 3 magistraten tezamen -> zij staan niet boven de lekenrechters
(maar uitzonderingen)
Arbeidshoven- en rechtbanken kennen een gelijke samenstelling/werking
Bijzitters = raadsheren in sociale zaken
2.1.2.2 Openbaar ministerie
Arbeidsauditoraat, onder leiding van een arbeidsauditeur
Arbeidsauditoraat-generaal bij arbeidshof valt onder bevoegdheid van procureur-generaal
Opdracht: bestuurlijke inlichtingen inwinnen, toepassing van strafwet vorderen, adviezen
geven in mededeelbare en meegedeelde zaken,…
2.1.3 Procesbevoegdheid
Afgevaardigden van representatieve WNorganisaties kunnen hun leden vertegenwoordigen
voor arbeidsrechtbanken (= optreden zoals advocaat, niet met dezelfde prerogatieven
- Soms kunnen zij zelf in rechte optreden, bv bij geschillen ivm CAO-wete en ter
verdediding van rechten die leden putten uit de CAO’s
3
, 2.1.4 Wisselwerking met andere rechtscolleges
Grondwettelijk Hof: bevoegd om wetskrachtige normen te toetsen aan fundamentele
rechten en vrijheden zoals het gelijkheidsbeginsel
Elke rechter kan ook prejudiciële vraag stellen aan Gr. Hof
Nationale rechtsmiddelen uitgeput = EHRM
- Veroordeling van EHRM doet bestreden uitspraak niet teniet, maar heeft grote
morele waarde die vaak leidt tot snelle aanpassing in nationaal recht
Met Belgische staat als tegenpartij
Gaat meestal niet meer over arbeid of sociale zekerheid, maar grondrechten,…
EU-norm in geding? => nationale rechter kan prejudiciële vraag stellen aan HvJ
- Nationale rechter gebonden door die uitspraak
2.1.5 Internationale rechtsmacht of bevoegdheid
Verordening 1215/2012: regelt bevoegdheid van rechter bij internationale AOK
Verordening Brussel Ibis: regelt rechterlijke internationale bevoegdheid voor individuele
verbintenissen uit een internationale AOK
- Universele uitwerking: voor toepasselijkheid van deze Verordening maakt het niet uit
of het recht van een lidstaat of van een derde land wordt aangewezen
2.2 Inspectiediensten
Art1-67 Sociaal Strafwetboek
Algemene directie “Toezicht Sociale Wetten” van FOD WASO bevoegd
- Treedt enkel op wanneer wetgeving niet wordt nageleefd die strafrechtelijke
bepalingen omvat: Loonbeschermingswet, Arbeidswet,…
- Kan via PV naar arbeidsauditoraat worden gestuurd
Opstelling van arrondissementscellen: ter samenwerking van inspectiediensten
Voortgezeten door arbeidsauditeur
Doel: controles stroomlijnen
Er is niet een enkele sociale inspectie, maar meerdere sociale inspectiediensten met elk
eigen specifieke bevoegdheden en gemeenschappelijke bevoegdheden
Dubbele uitbreiding “sociaal inspecteur”: art16, 1° Sociaal Strafwetboek
Art8 Sv: ook gerechtelijke politie mag misdrijven opsporen, de bewijzen ervan verzamelen en
daders overleveren aan rechtbanken voor hun bestraffing => poltitiediensten dus ook
bevoegd voor opsporing van sociale misdrijven
4
