FORENSISCH WELZIJNSWERK
• Forensisch welzijnswerk: ontstaansgeschiedenis en hedendaagse betekenissen
• De organisatie van het werkveld van het forensisch welzijnswerk (autonoom én ingebed)
• Middels of aan de rand van het strafrechtssysteem aan welzijn werken? De relatie tussen
strafrecht en welzijn(swerk) is meer dan een organisatorische kwestie
• Kenmerkende spanningsvelden (bijv. recht - hulp, controle - emancipatie, vrijwillig -
opgelegd)
• Aanbod van forensisch welzijnswerk en forensische geestelijke gezondheidszorg
• Kennismaking met de praktijk: casuïstiek en interventiemethodieken (incl. gastcolleges en
hands on opdrachten)
INTRODUCTIE LES
Teksten bij dit deel:
• Vander Laenen, F., Vander Beken, T. & Bouverne-De Bie, M. (2016). Strafrecht en
welzijnswerk. In Roose, R., Vander Laenen, F., Aertsen, I. & van Garsse, L. (Eds.). Handboek
Forensisch Welzijnswerk. Ontwikkeling, beleid, organisatie & praktijk (pp. 3-25). Gent:
Academia Press. → Leerstof (grondig, begrijpend)
• Roose, R. & Bouverne-De Bie, M. (2008). Forensisch welzijnswerk: meer dan humane
detentie! Panopticon, 2, 1-5. → Kernidee begrijpen, geen (soms gedateerde) details
studeren. Centraal staat de vraag waarom FWW niet louter een organisatorische kwestie is +
wat wordt er bedoeld met ‘kritische functie van FWW’
“FORENSISCH WELZIJNSWERK”
• Welzijnswerk = welzijnsgerichte hulp- en dienstverlening, vorming en begeleiding
• Forensisch = in het kader van het strafrecht
o Bijv.: forensische psychiatrie, forensische geneeskunde, forensische
orthopedagogiek…
o Geassocieerd met wetenschappelijke methoden/ technieken in strafzaken (vb. om
bewijsmateriaal te gaan interpreteren)
• Hulp- en dienstverlening aan mensen die als dader, slachtoffer, na(ast)bestaande*
(on)rechtstreeks worden geconfronteerd met strafrechtelijke interventie(s)
o [*] omschreven als ‘justitiabele’ – iemand die recht zoekt. Vaak gebruikt voor
verdachten/daders
1
,Voor wie (doelgroep)?
• Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
• Hulpverlening aan naastbestaanden
• Mensen in contact met justitie
Door wie?
• Niet enkel specifieke diensten
• Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening
o Hulpverlening: drughulpverlening, GGZ, OCMW, …
o Dienstverlening: VDAB, bibliotheken, sport, …
o Vb. mensen die in gevangenis taallessen geven, mensen die met SO werken,
vrijetijdsactiviteiten → hebben niet als hoofddoel om met strafrechtsbedeling te
gaan werken
• Categoriaal FWW (specifiek voor daders en/of slachtoffers)
o Diensten Justitieel welzijnswerk, Diensten slachtofferhulp, Teams Hulpverlening aan
Seksuele Delinquenten, Psychosociale Diensten binnen de gevangenissen,
Justitiehuizen, Zorgteams, Herstelbemiddelaars, …
o Vb. psychosociale diensten in gevangenis,…
AUTONOOM VS. AAN JUSTITIE GEBONDEN FWW
Autonoom van justitie georganiseerd
• Onafhankelijk van justitie
• Doel: cliënten te ondersteunen en welzijn te verbeteren, ongeacht juridische context
o HV kan zich wel focussen op justitiële taken maar welzijn van persoon staat centraal
o Vb. kijken bij cliënt wat hij nodig heeft voor groei
• Eerste lijnsaanbod voor daders, slachtoffers, hun directe omgeving
• Welzijn van de cliënt staat centraal
• Op vraag van de cliënt, vrijwilligheid → niet opgelegd
• Vaak vanuit Vlaamse gemeenschap gesubsidieerd
• Meeste deelwerkingen maken deel uit van een CAW (niet allemaal: bijvoorbeeld de Rode
Antraciet)
• Voorbeelden: Diensten justitieel welzijnswerk, slachtofferhulp, dader-in-zicht, slachtoffer in
beeld, teams hulpverlening aan seksuele delinquenten
Aan justitie gebonden (ingebed) FWW
• Vormen van HV aan daders, SO, mensen in directe omgeving MAAR hulpverlner werkt
binnen justitiële context
• Zijn nog steeds welzijnswerkers, maar werken rechtstreeks voor strafrechtsbedeling/ justitie
• Welzijnswerk in nauw verband met de uitvoering van strafrechtelijke beslissingen
• Doel: begeleiding mensen in aanraking met de strafrechtsbedeling, re-integratie, voorkomen
recidive
• Hulpverlener werkzaam ‘binnen’ een justitiële setting (bijv. gevangenis) of werkt samen met
juridische instanties
• Voorkomen van recidive staat centraal, niet zo zeer welzijn
2
, o Hebben eerder veiligheidspet op
• Inbedding: niet zo zeer fysiek,
• Voorbeelden: psychosociale dienst gevangenis, justitiehuizen, evt. ook slachtofferbejegenig
door politie
Verschillen op vlak van finaliteit/ doelstelling
Autonoom Aan justitie gebonden
• Uitoefening recht op maatschappelijke • Welzijnswerk onder mandaat; werkt
hulp- en dienstverlening vnl. ifv justitie
• Waarom: menswaardig leven – cf. • Divers: advies – controle – rapportage -
OCMW-wet (1976) … → persoon in kwestie opvolgen en
• ‘Opdrachtgever’: de cliënt = zorgen dat deze niet hervalt
vrijwilligheid • Controleren op persoon en zijn gedrag
• = kwetsbaarheid gerichte interventies
• Individueel (HV, psychologische vormen • Niet altijd vrijwillig
van begeleiding) en structureel, • Opdrachtgever: justitie – BiZa
maatschappelijk (focus op huisvesting, • Beroepsgeheim, maar niet t.o.v.
beleid,..) en preventief perspectief opdrachtgever
• Sociaal beleid i.f.v. voorkomen o Info kan in principe wel
uitsluiting gebruikt worden in adviezen,
• Sociale dimensie problemen zichtbaar rapporten
maken • En toch ook: FWW verzoent finaliteit –
• Beroepsgeheim als hulpverlener werkt aan welzijn individuen en
• En toch: ook welzijnswerk (historisch) groepen
instrumentele inpassing in economische • Illustratief: PSD
en sociale controle – gericht op o ~ Missie DG EPI: ‘waarborgen
normalisering een rechtsconforme, veilige,
o Wat je vertelt zal niet tegen je humane en geïndividualiseerde
worden gebruikt uitvoering van
• Niet gericht omdat persoon feit heeft vrijheidsbenemende straffen en
gepleegd, maar op menswaardig maatregelen met het oog op
bestaan van persoon een optimale terugkeer in de
maatschappij’
• Opvolging en begeleiding in functie van
advies en re-integratie
o Is er geen veiligheidsgevaar?
“FORENSISCH” WELZIJNSWERK: BIJ NADER INZICHT TOCH COMPLEXER DAN ‘F + WW’
• Welzijnwerk kan niet zonder meer ingezet worden om de doelen van de strafrechtsbedeling
te realiseren (verschillende logica’s, principes, finaliteit, opdrachtgever…)
• Het concept ‘forensisch welzijnswerk’ verwijst fundamenteel naar een welzijnsperspectief op
de verhouding tussen hulpverlening en strafrecht → realisatie van het welzijnsperspectief in
alle fasen van de strafrechtsbedeling
• FWW bekleedt een belangrijke kritische functie t.a.v. de strafrechtsbedeling en is meer dan
het opzetten van aanbod voor mensen die met strafrecht te maken krijgen. Stelt
samenlevingsverwachtingen en constructies die gepaard gaan met daderschap en
slachtofferschap in vraag
3
, • Gaat niet puur over een domein/ sector van bepaalde werk
o Niet enkel vanuit organisaorisch maar uit principieel perspectief dat het niet kan/
mag dat WW in schaduw van strafrecht komt te staan
o Relatie tussen WW en SR is niet evident, niet bedoeling dat WW ingezet wordt om
doelstellingen van SR te gaan realiseren
o Specifieke spanningsvelden tussen beide, in termen van finaliteit/ doelstellingen
▪ SR heeft als primaire doelstelling: normconformiteit (mensen laten voldoen
aan conforme norm)
▪ WW heeft als primaire doelstelling; realiseren van menswaardig bestaan/
menswaardig bestaan gaan leiden
• Wat met onwelzijn dat door SR wordt teweeg gebracht?
o We spreken nu over korte straffen, gevangenissen staan op ontploffen,… → gaat niet
enkel over personeel, organiseren van cellen MAAR ook over welzijn en toegang
hebben tot zorg
▪ Concept FWW komt uit discussie die in Vlaanderen is gevoerd, verwijst niet
naar organisatie maar naar welzijnsperspectief op de verhouding tussen
hulprecht en strafrecht
▪ Spanningsveld wordt erkent tussen hulpverlening en strafrecht, maar is
welzijnsperspectief
• Redeneert vanuit bril van welzijn
o Besef voor belang voor welzijn, specifiek voor mensen die te maken krijgen met
justitiële interventies, en ook de heel erg ingrijpende (schadelijke) impact van
interventies
▪ FWW heeft ook kritische functie naar SR
▪ Is niet enkel hulpje, verlengstuk maar heeft ook kritische bril
• → bezorgdheid om verschuiving van een kritische functie ten aanzien van de
strafrechtsbedeling naar de realisatie van een aanbod van hulp en dienstverlening aan
specifieke doelgroepen (daders, slachtoffers…) (zie tekst Roose & Bouverne-De Bie op Canvas
+ volgende lessen over beleidsmatige ontwikkelingen)
o Veel aandacht wordt besteed aan vraag ‘hoe ervaren mensen strafrechtelijke
interventies? Lopen er dingen mis?
o Maar ook kritisch staan tegenover definitie van strafbaar gedrag
▪ Wat als we kijken naar criminaliteit als een veruiterlijking van onvolmaakte
maatschappij
▪ In vraag stellen: wie is dader, hoe kijken we naar definitie?
o Welzijnsperspectief zou groter moeten zijn in FWW
o Gaat niet over bepaald soort van aanbod/ actoren/ methodieken MAAR een
principiele keuze/ benadering die zegt dat recht en welzijn/ hulp los van elkaar
zouden moeten staat en dat WW niet in schaduw van SR mag komen te staan maar
dat ze er kritisch licht op mogen schijnen
o Kritische vragen naar wie is dader, SO,… → centraal staat kritische functie ten
aanzien van strafrechtsbedeling veel meer dan puur helpen opzetten van aanbod
voor justitiabelen (verlengstuk van justitie zijn)
o Forensisch forum: moet maatschappelijk forum zijn voor discussies over verhouding
tussen veiligheid en criminaliteit en welzijn
4
• Forensisch welzijnswerk: ontstaansgeschiedenis en hedendaagse betekenissen
• De organisatie van het werkveld van het forensisch welzijnswerk (autonoom én ingebed)
• Middels of aan de rand van het strafrechtssysteem aan welzijn werken? De relatie tussen
strafrecht en welzijn(swerk) is meer dan een organisatorische kwestie
• Kenmerkende spanningsvelden (bijv. recht - hulp, controle - emancipatie, vrijwillig -
opgelegd)
• Aanbod van forensisch welzijnswerk en forensische geestelijke gezondheidszorg
• Kennismaking met de praktijk: casuïstiek en interventiemethodieken (incl. gastcolleges en
hands on opdrachten)
INTRODUCTIE LES
Teksten bij dit deel:
• Vander Laenen, F., Vander Beken, T. & Bouverne-De Bie, M. (2016). Strafrecht en
welzijnswerk. In Roose, R., Vander Laenen, F., Aertsen, I. & van Garsse, L. (Eds.). Handboek
Forensisch Welzijnswerk. Ontwikkeling, beleid, organisatie & praktijk (pp. 3-25). Gent:
Academia Press. → Leerstof (grondig, begrijpend)
• Roose, R. & Bouverne-De Bie, M. (2008). Forensisch welzijnswerk: meer dan humane
detentie! Panopticon, 2, 1-5. → Kernidee begrijpen, geen (soms gedateerde) details
studeren. Centraal staat de vraag waarom FWW niet louter een organisatorische kwestie is +
wat wordt er bedoeld met ‘kritische functie van FWW’
“FORENSISCH WELZIJNSWERK”
• Welzijnswerk = welzijnsgerichte hulp- en dienstverlening, vorming en begeleiding
• Forensisch = in het kader van het strafrecht
o Bijv.: forensische psychiatrie, forensische geneeskunde, forensische
orthopedagogiek…
o Geassocieerd met wetenschappelijke methoden/ technieken in strafzaken (vb. om
bewijsmateriaal te gaan interpreteren)
• Hulp- en dienstverlening aan mensen die als dader, slachtoffer, na(ast)bestaande*
(on)rechtstreeks worden geconfronteerd met strafrechtelijke interventie(s)
o [*] omschreven als ‘justitiabele’ – iemand die recht zoekt. Vaak gebruikt voor
verdachten/daders
1
,Voor wie (doelgroep)?
• Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
• Hulpverlening aan naastbestaanden
• Mensen in contact met justitie
Door wie?
• Niet enkel specifieke diensten
• Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening
o Hulpverlening: drughulpverlening, GGZ, OCMW, …
o Dienstverlening: VDAB, bibliotheken, sport, …
o Vb. mensen die in gevangenis taallessen geven, mensen die met SO werken,
vrijetijdsactiviteiten → hebben niet als hoofddoel om met strafrechtsbedeling te
gaan werken
• Categoriaal FWW (specifiek voor daders en/of slachtoffers)
o Diensten Justitieel welzijnswerk, Diensten slachtofferhulp, Teams Hulpverlening aan
Seksuele Delinquenten, Psychosociale Diensten binnen de gevangenissen,
Justitiehuizen, Zorgteams, Herstelbemiddelaars, …
o Vb. psychosociale diensten in gevangenis,…
AUTONOOM VS. AAN JUSTITIE GEBONDEN FWW
Autonoom van justitie georganiseerd
• Onafhankelijk van justitie
• Doel: cliënten te ondersteunen en welzijn te verbeteren, ongeacht juridische context
o HV kan zich wel focussen op justitiële taken maar welzijn van persoon staat centraal
o Vb. kijken bij cliënt wat hij nodig heeft voor groei
• Eerste lijnsaanbod voor daders, slachtoffers, hun directe omgeving
• Welzijn van de cliënt staat centraal
• Op vraag van de cliënt, vrijwilligheid → niet opgelegd
• Vaak vanuit Vlaamse gemeenschap gesubsidieerd
• Meeste deelwerkingen maken deel uit van een CAW (niet allemaal: bijvoorbeeld de Rode
Antraciet)
• Voorbeelden: Diensten justitieel welzijnswerk, slachtofferhulp, dader-in-zicht, slachtoffer in
beeld, teams hulpverlening aan seksuele delinquenten
Aan justitie gebonden (ingebed) FWW
• Vormen van HV aan daders, SO, mensen in directe omgeving MAAR hulpverlner werkt
binnen justitiële context
• Zijn nog steeds welzijnswerkers, maar werken rechtstreeks voor strafrechtsbedeling/ justitie
• Welzijnswerk in nauw verband met de uitvoering van strafrechtelijke beslissingen
• Doel: begeleiding mensen in aanraking met de strafrechtsbedeling, re-integratie, voorkomen
recidive
• Hulpverlener werkzaam ‘binnen’ een justitiële setting (bijv. gevangenis) of werkt samen met
juridische instanties
• Voorkomen van recidive staat centraal, niet zo zeer welzijn
2
, o Hebben eerder veiligheidspet op
• Inbedding: niet zo zeer fysiek,
• Voorbeelden: psychosociale dienst gevangenis, justitiehuizen, evt. ook slachtofferbejegenig
door politie
Verschillen op vlak van finaliteit/ doelstelling
Autonoom Aan justitie gebonden
• Uitoefening recht op maatschappelijke • Welzijnswerk onder mandaat; werkt
hulp- en dienstverlening vnl. ifv justitie
• Waarom: menswaardig leven – cf. • Divers: advies – controle – rapportage -
OCMW-wet (1976) … → persoon in kwestie opvolgen en
• ‘Opdrachtgever’: de cliënt = zorgen dat deze niet hervalt
vrijwilligheid • Controleren op persoon en zijn gedrag
• = kwetsbaarheid gerichte interventies
• Individueel (HV, psychologische vormen • Niet altijd vrijwillig
van begeleiding) en structureel, • Opdrachtgever: justitie – BiZa
maatschappelijk (focus op huisvesting, • Beroepsgeheim, maar niet t.o.v.
beleid,..) en preventief perspectief opdrachtgever
• Sociaal beleid i.f.v. voorkomen o Info kan in principe wel
uitsluiting gebruikt worden in adviezen,
• Sociale dimensie problemen zichtbaar rapporten
maken • En toch ook: FWW verzoent finaliteit –
• Beroepsgeheim als hulpverlener werkt aan welzijn individuen en
• En toch: ook welzijnswerk (historisch) groepen
instrumentele inpassing in economische • Illustratief: PSD
en sociale controle – gericht op o ~ Missie DG EPI: ‘waarborgen
normalisering een rechtsconforme, veilige,
o Wat je vertelt zal niet tegen je humane en geïndividualiseerde
worden gebruikt uitvoering van
• Niet gericht omdat persoon feit heeft vrijheidsbenemende straffen en
gepleegd, maar op menswaardig maatregelen met het oog op
bestaan van persoon een optimale terugkeer in de
maatschappij’
• Opvolging en begeleiding in functie van
advies en re-integratie
o Is er geen veiligheidsgevaar?
“FORENSISCH” WELZIJNSWERK: BIJ NADER INZICHT TOCH COMPLEXER DAN ‘F + WW’
• Welzijnwerk kan niet zonder meer ingezet worden om de doelen van de strafrechtsbedeling
te realiseren (verschillende logica’s, principes, finaliteit, opdrachtgever…)
• Het concept ‘forensisch welzijnswerk’ verwijst fundamenteel naar een welzijnsperspectief op
de verhouding tussen hulpverlening en strafrecht → realisatie van het welzijnsperspectief in
alle fasen van de strafrechtsbedeling
• FWW bekleedt een belangrijke kritische functie t.a.v. de strafrechtsbedeling en is meer dan
het opzetten van aanbod voor mensen die met strafrecht te maken krijgen. Stelt
samenlevingsverwachtingen en constructies die gepaard gaan met daderschap en
slachtofferschap in vraag
3
, • Gaat niet puur over een domein/ sector van bepaalde werk
o Niet enkel vanuit organisaorisch maar uit principieel perspectief dat het niet kan/
mag dat WW in schaduw van strafrecht komt te staan
o Relatie tussen WW en SR is niet evident, niet bedoeling dat WW ingezet wordt om
doelstellingen van SR te gaan realiseren
o Specifieke spanningsvelden tussen beide, in termen van finaliteit/ doelstellingen
▪ SR heeft als primaire doelstelling: normconformiteit (mensen laten voldoen
aan conforme norm)
▪ WW heeft als primaire doelstelling; realiseren van menswaardig bestaan/
menswaardig bestaan gaan leiden
• Wat met onwelzijn dat door SR wordt teweeg gebracht?
o We spreken nu over korte straffen, gevangenissen staan op ontploffen,… → gaat niet
enkel over personeel, organiseren van cellen MAAR ook over welzijn en toegang
hebben tot zorg
▪ Concept FWW komt uit discussie die in Vlaanderen is gevoerd, verwijst niet
naar organisatie maar naar welzijnsperspectief op de verhouding tussen
hulprecht en strafrecht
▪ Spanningsveld wordt erkent tussen hulpverlening en strafrecht, maar is
welzijnsperspectief
• Redeneert vanuit bril van welzijn
o Besef voor belang voor welzijn, specifiek voor mensen die te maken krijgen met
justitiële interventies, en ook de heel erg ingrijpende (schadelijke) impact van
interventies
▪ FWW heeft ook kritische functie naar SR
▪ Is niet enkel hulpje, verlengstuk maar heeft ook kritische bril
• → bezorgdheid om verschuiving van een kritische functie ten aanzien van de
strafrechtsbedeling naar de realisatie van een aanbod van hulp en dienstverlening aan
specifieke doelgroepen (daders, slachtoffers…) (zie tekst Roose & Bouverne-De Bie op Canvas
+ volgende lessen over beleidsmatige ontwikkelingen)
o Veel aandacht wordt besteed aan vraag ‘hoe ervaren mensen strafrechtelijke
interventies? Lopen er dingen mis?
o Maar ook kritisch staan tegenover definitie van strafbaar gedrag
▪ Wat als we kijken naar criminaliteit als een veruiterlijking van onvolmaakte
maatschappij
▪ In vraag stellen: wie is dader, hoe kijken we naar definitie?
o Welzijnsperspectief zou groter moeten zijn in FWW
o Gaat niet over bepaald soort van aanbod/ actoren/ methodieken MAAR een
principiele keuze/ benadering die zegt dat recht en welzijn/ hulp los van elkaar
zouden moeten staat en dat WW niet in schaduw van SR mag komen te staan maar
dat ze er kritisch licht op mogen schijnen
o Kritische vragen naar wie is dader, SO,… → centraal staat kritische functie ten
aanzien van strafrechtsbedeling veel meer dan puur helpen opzetten van aanbod
voor justitiabelen (verlengstuk van justitie zijn)
o Forensisch forum: moet maatschappelijk forum zijn voor discussies over verhouding
tussen veiligheid en criminaliteit en welzijn
4
