Samenvatting van het vak 'inleiding tot de filosofie' met casussen (19/20)

Inleiding tot de filosofie




1

,Inhoudsopgave
Thema 1: ETHIEK: over het goede en het juiste ..........................................................................4
1.1. Begrippenkader .......................................................................................................4
1.1.1. Waarden en deugden .......................................................................................4
1.1.2. Normen ...........................................................................................................4
1.1.3. Verschil tussen waarden en normen .................................................................4
1.1.4. Afbakening van de ethiek ..................................................................................4
1.1.5. Moraal en ethiek ...............................................................................................5
1.1.6. Rechtvaardiging ...............................................................................................5
1.1.7. Ethiek: wetenschappelijke discipline ................................................................6
1.2. Het funderingsprobleem ..........................................................................................6
1.2.1. Uit feiten geen normen .....................................................................................6
1.2.2. Geen ultieme fundering ....................................................................................7
1.2.3. Tussen objectivisme en relativisme ...................................................................7
1.2.4. Het probleem van het relativisme......................................................................7
1.3. Vrijheid, authenciteit, geluk ......................................................................................8
1.3.1. Het goede leven ...............................................................................................8
1.3.2. Vrijheid ............................................................................................................8
1.3.3. Authenciteit ................................................................................................... 10
1.3.4. Geluk ............................................................................................................. 11
1.4. Utilitarisme versus ethiek van Kant ......................................................................... 12
1.4.1. Utilitarisme .................................................................................................... 12
1.4.2. De ethiek van Kant .......................................................................................... 14
CASUS 1: Biodiversiteit en klimaat – morele verantwoordelijkheid in het antropoceen ............. 17
1. Antropoceen .............................................................................................................. 17
2. Eva Meijer: ‘Dennen’ in Vuurduin, Aantekeningen bij een wereld die verdwijnt,
Lemniscaat, 2021. ............................................................................................................. 20
3. Bruno Latour: ‘Het lijkt wel alsof we op verschillende planeten leven’ – een denkbeeldig
planetarium in: Het parlement van de dingen. Over Gaia en de representatie van niet-mensen,
Boom, 2021. ...................................................................................................................... 23
Thema 2: sociale en politieke filosofie: ‘de rechtvaardige samenleving’ ................................... 26
1.1. Politieke filosofie ................................................................................................... 26
1.2. Hobbes, Aristoteles en Rousseau ........................................................................... 28
1.2.1. Hobbes .......................................................................................................... 29
1.2.2. Aristoteles ..................................................................................................... 30
1.2.3. Rousseau....................................................................................................... 31


2

, 1.3. Rechtvaardigheid ................................................................................................... 34
1.4. Debat over de verzorgingsstaat ............................................................................... 36
Casus 2: democratie en populisme ........................................................................................ 41
1. Chantal Mouffe, Over het politieke (2008) ................................................................... 43
2. David Van Reybrouck, Tegen verkiezingen (2016) ........................................................ 48
Thema 3: Cultuurfilosofie: ‘identiteit en cultuur’ ..................................................................... 50
1. Het moderne cultuurbegrip ........................................................................................ 50
2. Romantiek ................................................................................................................. 51
3. Mensheidsgeschiedenis ............................................................................................. 53
4. Nationale cultuur ....................................................................................................... 53
5. Geschiedenis als klassenstrijd ................................................................................... 54
6. Moderniteit ................................................................................................................ 55
7. Verklaren en interpreteren.......................................................................................... 59
8. Massacultuur ............................................................................................................ 60
8.1. Een normatieve kwestie...................................................................................... 60
8.2. Massacultuur ..................................................................................................... 61
8.3. Teloorgang van de beschaving (cultuurpessimisme) ............................................ 61
8.4. Terugval in de barbarij ........................................................................................ 62
8.5. Cultuurindustrie (frankfurter schule) ................................................................... 62
8.6. De waarde van de nieuwe media ......................................................................... 63
9. Cultuur, sociale identiteit en leefstijl .......................................................................... 63
10. Postmodernisme en globalisering ........................................................................... 64
CASUS 3: Identiteitspolitiek, antiracisme en dekolonisering .................................................... 65
1. Fukuyama, identiteit, Waardigheid, ressentiment en identiteitspolitiek (2019) .............. 66
2. Gloria Wekker, Witte onschuld. Paradoxen van kolonialisme en ras (2017) .................. 70
Thema 4: wetenschap, technologie en samenleving ............................................................... 72
1. Inleiding .................................................................................................................... 72
2. Het standaardbeeld van wetenschap ......................................................................... 73
2.1. Vier uitgangspunten ........................................................................................... 74
2.2. Standaardbeeld van intern functioneren ............................................................. 75
2.3. Standaardbeeld van extern functioneren ............................................................. 76
3. Sociaal constructivisme ............................................................................................. 78




3

, Thema 1: ETHIEK: over het goede en het juiste
1.1. Begrippenkader
1.1.1. Waarden en deugden
 Waarden: drukken een beoordeling of evaluatie uit, aspecten van het leven die
we belangrijk vinden, algemene morele uitgangspunten
o bv: “Tolerantie is de basis van onze democratie.”
“Alles staat of valt bij eerlijkheid.”
“Gezondheid is een kostbaar goed.”

oSoms verwijst een waarde naar een specifieke karaktereigenschap =
deugden
 Deugden: waardevolle karaktereigenschappen
o Bv: vriendelijkheid, eerlijkheid, bescheidenheid

1.1.2. Normen
 Normen: concrete gedragsbepaling, specifieke regels die ons voorschrijven wat
we moeten of mogen doen, of net niet moeten of mogen doen.
o Drukken een plicht, permissie of verbod uit
▪ Plicht: iets wat we moeten doen
▪ Permissie/toestemming: iets wat we mogen doen
▪ Verbod: iets wat we niet mogen doen
o Bv: “breek nooit je belofte”
“een leugentje om bestwil is toegestaan”
“je moet de waarheid spreken”

1.1.3. Verschil tussen waarden en normen
 Waarden: veiligheid, vrijheid, vriendschap, rechtvaardigheid, integriteit.
 Normen: wees eerlijk, werk af waaraan je begint, wees mild voor de anderen.

 Vergelijk met nieuwjaar voornemens
o Waarden → algemene zaken waar je meer aandacht aan wil besteden,
vb. meer tijd doorbrengen met vrienden, familie.
o Normen → concrete gedragsregels om je leven anders in te richten,
vb. wekelijks gaan sporten, stoppen met roken, elke dag een uur
klassieke muziek beluisteren.

 Bewering dat iets een waarde is geeft aan dat het een fundamentele plaats
inneemt in ons leven
o Welke plaats is niet precies
o Waarden verschillen dus van normen
▪ Normen drukken een concrete gedragsbepaling uit
 Wel een nauwe relatie tussen waarden en normen

1.1.4. Afbakening van de ethiek
 Moreel: wat overeenstemt met de heersende waarden en normen, waarmee we
overeenstemmen, waarvoor we goede redenen kunnen geven waarom ze er zijn
o Bv: voor de zieken zorgen

4