Geschiedenis antieke en middeleeuwse filosofie
Thema 2
De kosmos zit logisch, begrijpelijk in elkaar.
Radicalisering logos: in het Griekse denken wordt zeer vroeg de gedachte ontwikkelt
dat datgene dat niet kan teruggevoerd worden tot een logisch principe eigenlijk niet
kan ontstaan. Alles wat contingent is wordt niet beschouwd als iets dat tot de kosmos
behoort. ‘Het ondenkbare is onmogelijk.’
Heraclitus van Ephese
Physis kryptesthai philei = de natuur houdt ervan zich te verbergen. -> tot de physis
dringen we pas door als we verder kijken dan wat we zien, door te denken.
Eerste stelling -> (de kosmos is) een harmonie der tegengestelden
De orde die er heerst zal vroeg of laat door de spanningsverhouding
destabiliseren. Voortdurende strijd tussen tegengestelden geeft harmonie als
tijdelijk, dynamisch resultaat. Alles wat is, zal ooit ontbinden/verdwijnen, ook al
lijkt het nu stabiel. Niets is in de kosmos voor eeuwig. De toestand zal nooit
resulteren in een situatie van absolute chaos/rust. De tegenstellingen zullen
altijd voor dynamiek zorgen.
• Alles bestaat uit tegenwerkende krachten, alles is krachtsverhouding. (Boog,
lier ... )
• De specifieke identiteit van iets kan maar gedacht worden van de onderliggende
tegenstelling. (Waken en slapen, licht en donker, leven en dood ... -> volgen elkaar
op in tijd/zeewater ... -> verschillend voor verschillende objecten/de weg omhoog =
de weg omlaag)
• ‘Oorlog is de vader van allen en van alles’ -> leidt tot een eeuwige
ontwikkeling/wording en een tijdelijke stabiliteit/orde -> niets behoudt zijn
identiteit
Tweede stelling -> voortdurende beweging en verandering
Fundamentele wet van de kosmos is beweging/wording. Als er een grondwet is
die onveranderlijk is, dan is het de wet dat alles voortdurend verandert. ‘Panta
rhei’ = alles stroomt/beweegt.
Cratylus: niets heeft een vaste identiteit, je kan niet twee keer afdalen in
dezelfde stroom. Op elk moment is de stroom anders, op elk moment is de
kosmos anders. Woorden houden identificaties in en naar waarheid kunnen we
die dus niet gebruiken. Identiteit = iets dat voorlopig is en constant in evolutie
is. Onze zintuigen bedriegen ons, onze taal bedriegt ons. Alles staat los, maar
dit zorgt voor vaste vormen. ‘Laat u niet misleiden door de woorden/zintuigen
die ons namen en dingen doen zien die niet vast zijn.’
Derde stelling -> het vuur is de oerstof
Het vuur is iets dat nooit hetzelfde is, maar ook op zichzelf al een
krachtsverhouding heeft: het geeft en neemt leven, het is leven gevend en
leven vernietigend.
=> ‘Denk na over wat ik schreef: raadselachtig, neem het niet gewoon aan.’
Parmenides
De logos brengt waarheid (aletheia = onverborgenheid) aan het licht. Waarheid vs
mening (doxa). Radicalisering van de logos = denken/woorden die op alles dat is van
toepassing is: het zijn.
Ontologie: Leer die de betekenis achterhaalt van het zijn zelf.
Wat is er te denken over wat het is om te zijn.
Als je van iets zegt dat het is, kan je onmogelijk zeggen dat het niet is. (Contradictie
met Heraclitus)
Het zijnde is eeuwig, want als het tijdelijk zou zijn, zou het ooit niet zijn geweest of
niet meer zijn = contradictie.
,Ontstaan en vergaan is niet mogelijk -> wat wij zien in ons subjectieve standpunt is
een hallucinatie.
Bol = volmaakte figuur, perfect in evenwicht.
Xenophanes
Kritiek op beeld van het goddelijke in mythische verhalen. (Homeros, Hesiodus)
Goddelijkheid is in contradictie met immoraliteit. Als een bepaald wezen
immoreel is, kan het niet goddelijk zijn.
Hoe komt het dat de goden altijd worden voorgesteld als mensen? ‘Naar de
gedaante van de mensen.’
Één God: heeft genoeg aan zichzelf, uniek, zelfstandig.
Het goddelijke is het alles, valt samen met de gehele kosmos.
Zijn en niet-zijn
Parmenides -> zijn en niet-zijn tegelijk kan niet.
Plato -> iets kan niet tegelijkertijd en vanuit hetzelfde perspectief zijn en niet-zijn
Aristoteles -> iets kan niet tegelijkertijd en in hetzelfde opzicht zijn en niet-zijn, maar
wel in een andere tijd, maar via hetzelfde perspectief
Paradoxen van Zeno
Onzin aan de kaart stellen in de stelling die iemand wil verdedigen. Zeno vertrekt van
diegenen die zeggen er is wel beweging. ‘Verandering is onmogelijk, want als het wel
zou bestaan dan ...’
4 paradoxen.
Thema 3
Antropologische wending: vragen over wat het is om mens te zijn.
De Griekse stadstaten
De basis van de Griekse cultuur lag op Kreta bij de Mykeners. Vanaf 8ste eeuw op de
west-kust van klein-Azië: antieke Grieken met verschillende Griekse stadstaten ->
trots volk. De Griekse steden hadden maar één ding gemeenschappelijke = de taal.
(Verschillend politiek systeem)
Barbaar = verwijzing naar de taal van de vreemde volkeren.
Vrijheid voor de Grieken verwijst rechtstreeks naar de polis en het bestuur ervan:
meespreken in de politiek.
Het woord heeft voorrang op alle andere machtsvoorwerpen. Geweld wordt vervangen
door het woord. Overtuigen komt centraal te staan in de stadstaten. Woord wordt niet
gebruikt als een dictaat, op grond van een eigen ontleend gezag (zoals andere
machthebbers bij de Barbaren). De macht van het woord is volledig afhankelijk van de
reactie van het publiek op dat woord.
=> eerste manifestatie van democratie
Vrije (niet van economie afhankelijke) burgers tegenover elkaar: gelijkheid -> een
gelijke toegang hebben tot het woord: evenveel recht hebben om te spreken, op het
moment dat we spreken, is er geen hiërarchie, de moed om vrijuit te spreken. Soms
mochten ook vrouwen meedoen/kregen sommigen subsidies om tijdelijk mee te
draaien in het politiek systeem.
Verbanning is de grootste straf die je kon krijgen -> je wordt uit het domein van
bescherming geduwd. Je bent een object geworden, geen rechten meer; je hebt je
leven niet meer in eigen handen.
Gastvrijheid -> je wordt onder bescherming geplaatst, maar krijgt (nog) niet (meteen)
burgerrechten.
Publiek -> het gemeenschappelijke belang, het domein van het openbare <-> het
geheim, het dictaat, het private belang.
=> een stadstaat kan gemeenschappelijk zijn als alles openbaar wordt
verkondigd
, Agora -> de publieke, politieke ruimte (niet markt = economische = private ruimte)
Ook kennis, macht, religie ... wordt verspreid. Ontwikkeling schrift als manier om
kennis te delen.
Redenaarskunst -> hoe een stelling/mening verdedigen en hoe verkondigen dat die
waar is? (Wetenschapsleer/logica ontwikkelen)
Sofisten
Niet zomaar politici/leraren.
Socrates -> waarheid achterhalen
Sofisten -> hoe kan ik mijn mening als waar verkondigen?
Wie zijn de sofisten? Intellectuelen/leraren die uit het belang van het gesproken woord
afleiden hier valt via redenaarskunst geld mee te verdienen. Hoe kan je ervoor zorgen
dat hetgeen dat jij vertelt voor iedereen aannemelijk is? Ze vertalen hetgeen wat ze
doen in een theorie en dagen de filosofie en de waarheid uit. De filosofen worden
uitgedaagd om een theorie/logica te bedenken. Sofisten zeggen ‘waarheid bestaat
niet’. ‘Van zodra je de publieke ruimte betreedt, is het ieder zijn mening en zij die het
best zijn mening verkondigt, wint.’ Sofisten zijn relativisten, waarheid bestaat niet tot
er genoeg mensen in geloven.
Protagoras -> relativisme: van alle dingen is de mens de maat (vat het standpunt van
sofisten samen); waarheid is altijd datgene wat mensen zeggen dat waar is. Niet de
goden, maar mensen leggen vast wat waar is. En ook: ‘ieder zijn waarheid’. Iedereen
leeft in zijn eigen werkelijkheid en het komt er op aan zijn eigen standpunt te laten
zegenvoeren.
Gorgias -> daagt pre-socratische eliatische filosofie uit. ‘Ik kan met even goede
argumenten het tegengestelde beweren.’
Hippias van Elis -> nomos-physis-debat -> ‘Is er iets te zeggen dat overeen stemt met
de natuur der dingen of is datgene dat we aannemen als waarheid altijd van de orde
van de nomos?’ ‘Het had net zo goed anders kunnen zijn als de tegenpartij een betere
redenaarskunst beschikte.’
=> Sofisten zijn geen echte filosofen, spreken filosofen tegen, alles is
relatief/subjectief.
Socrates is de eerste die in dialoog gaat met de sofisten
Socrates
Is het beeld dat we van Socrates hebben gevormd een betrouwbaar beeld? -> schreef
zelf niet. We weten niet of het beeld dat we krijgen ook historisch overeen komt.
=> tegendraads, ongemakkelijk, zonderling
Beeld van Socrates volgens Plato
Eerdere dialogen van Plato worden gezien als meer betrouwbaar. Socrates laat
geen spaander heel van de stellingen van zijn tegenstanders. De dialogen
eindigen in een impasse. Socrates is de wijste, want hij is de enige die weet dat
hij niet weet.
Dogmatisch denken -> verabsolutering van de eigen positie/van het eigen
denken (<-> kritisch denken)
‘Je kunt pas filosoferen als je bereidt bent te twijfelen aan je fundamentele
zekerheden. Niet om die op te geven, maar wel om er over na te denken.’
Beeld van Socrates volgens Aristophanes
Socrates als lachwekkende figuur in komedies.
Beeld van Socrates volgens Xenophanes
Zonderling
=> Socratisch probleem: alleen second hand-bronnen.
Grondlegger moraal en politieke filosofie: praktische filosofie. Voornamelijk een studie
naar de principes over hoe goed te leven.
Thema 2
De kosmos zit logisch, begrijpelijk in elkaar.
Radicalisering logos: in het Griekse denken wordt zeer vroeg de gedachte ontwikkelt
dat datgene dat niet kan teruggevoerd worden tot een logisch principe eigenlijk niet
kan ontstaan. Alles wat contingent is wordt niet beschouwd als iets dat tot de kosmos
behoort. ‘Het ondenkbare is onmogelijk.’
Heraclitus van Ephese
Physis kryptesthai philei = de natuur houdt ervan zich te verbergen. -> tot de physis
dringen we pas door als we verder kijken dan wat we zien, door te denken.
Eerste stelling -> (de kosmos is) een harmonie der tegengestelden
De orde die er heerst zal vroeg of laat door de spanningsverhouding
destabiliseren. Voortdurende strijd tussen tegengestelden geeft harmonie als
tijdelijk, dynamisch resultaat. Alles wat is, zal ooit ontbinden/verdwijnen, ook al
lijkt het nu stabiel. Niets is in de kosmos voor eeuwig. De toestand zal nooit
resulteren in een situatie van absolute chaos/rust. De tegenstellingen zullen
altijd voor dynamiek zorgen.
• Alles bestaat uit tegenwerkende krachten, alles is krachtsverhouding. (Boog,
lier ... )
• De specifieke identiteit van iets kan maar gedacht worden van de onderliggende
tegenstelling. (Waken en slapen, licht en donker, leven en dood ... -> volgen elkaar
op in tijd/zeewater ... -> verschillend voor verschillende objecten/de weg omhoog =
de weg omlaag)
• ‘Oorlog is de vader van allen en van alles’ -> leidt tot een eeuwige
ontwikkeling/wording en een tijdelijke stabiliteit/orde -> niets behoudt zijn
identiteit
Tweede stelling -> voortdurende beweging en verandering
Fundamentele wet van de kosmos is beweging/wording. Als er een grondwet is
die onveranderlijk is, dan is het de wet dat alles voortdurend verandert. ‘Panta
rhei’ = alles stroomt/beweegt.
Cratylus: niets heeft een vaste identiteit, je kan niet twee keer afdalen in
dezelfde stroom. Op elk moment is de stroom anders, op elk moment is de
kosmos anders. Woorden houden identificaties in en naar waarheid kunnen we
die dus niet gebruiken. Identiteit = iets dat voorlopig is en constant in evolutie
is. Onze zintuigen bedriegen ons, onze taal bedriegt ons. Alles staat los, maar
dit zorgt voor vaste vormen. ‘Laat u niet misleiden door de woorden/zintuigen
die ons namen en dingen doen zien die niet vast zijn.’
Derde stelling -> het vuur is de oerstof
Het vuur is iets dat nooit hetzelfde is, maar ook op zichzelf al een
krachtsverhouding heeft: het geeft en neemt leven, het is leven gevend en
leven vernietigend.
=> ‘Denk na over wat ik schreef: raadselachtig, neem het niet gewoon aan.’
Parmenides
De logos brengt waarheid (aletheia = onverborgenheid) aan het licht. Waarheid vs
mening (doxa). Radicalisering van de logos = denken/woorden die op alles dat is van
toepassing is: het zijn.
Ontologie: Leer die de betekenis achterhaalt van het zijn zelf.
Wat is er te denken over wat het is om te zijn.
Als je van iets zegt dat het is, kan je onmogelijk zeggen dat het niet is. (Contradictie
met Heraclitus)
Het zijnde is eeuwig, want als het tijdelijk zou zijn, zou het ooit niet zijn geweest of
niet meer zijn = contradictie.
,Ontstaan en vergaan is niet mogelijk -> wat wij zien in ons subjectieve standpunt is
een hallucinatie.
Bol = volmaakte figuur, perfect in evenwicht.
Xenophanes
Kritiek op beeld van het goddelijke in mythische verhalen. (Homeros, Hesiodus)
Goddelijkheid is in contradictie met immoraliteit. Als een bepaald wezen
immoreel is, kan het niet goddelijk zijn.
Hoe komt het dat de goden altijd worden voorgesteld als mensen? ‘Naar de
gedaante van de mensen.’
Één God: heeft genoeg aan zichzelf, uniek, zelfstandig.
Het goddelijke is het alles, valt samen met de gehele kosmos.
Zijn en niet-zijn
Parmenides -> zijn en niet-zijn tegelijk kan niet.
Plato -> iets kan niet tegelijkertijd en vanuit hetzelfde perspectief zijn en niet-zijn
Aristoteles -> iets kan niet tegelijkertijd en in hetzelfde opzicht zijn en niet-zijn, maar
wel in een andere tijd, maar via hetzelfde perspectief
Paradoxen van Zeno
Onzin aan de kaart stellen in de stelling die iemand wil verdedigen. Zeno vertrekt van
diegenen die zeggen er is wel beweging. ‘Verandering is onmogelijk, want als het wel
zou bestaan dan ...’
4 paradoxen.
Thema 3
Antropologische wending: vragen over wat het is om mens te zijn.
De Griekse stadstaten
De basis van de Griekse cultuur lag op Kreta bij de Mykeners. Vanaf 8ste eeuw op de
west-kust van klein-Azië: antieke Grieken met verschillende Griekse stadstaten ->
trots volk. De Griekse steden hadden maar één ding gemeenschappelijke = de taal.
(Verschillend politiek systeem)
Barbaar = verwijzing naar de taal van de vreemde volkeren.
Vrijheid voor de Grieken verwijst rechtstreeks naar de polis en het bestuur ervan:
meespreken in de politiek.
Het woord heeft voorrang op alle andere machtsvoorwerpen. Geweld wordt vervangen
door het woord. Overtuigen komt centraal te staan in de stadstaten. Woord wordt niet
gebruikt als een dictaat, op grond van een eigen ontleend gezag (zoals andere
machthebbers bij de Barbaren). De macht van het woord is volledig afhankelijk van de
reactie van het publiek op dat woord.
=> eerste manifestatie van democratie
Vrije (niet van economie afhankelijke) burgers tegenover elkaar: gelijkheid -> een
gelijke toegang hebben tot het woord: evenveel recht hebben om te spreken, op het
moment dat we spreken, is er geen hiërarchie, de moed om vrijuit te spreken. Soms
mochten ook vrouwen meedoen/kregen sommigen subsidies om tijdelijk mee te
draaien in het politiek systeem.
Verbanning is de grootste straf die je kon krijgen -> je wordt uit het domein van
bescherming geduwd. Je bent een object geworden, geen rechten meer; je hebt je
leven niet meer in eigen handen.
Gastvrijheid -> je wordt onder bescherming geplaatst, maar krijgt (nog) niet (meteen)
burgerrechten.
Publiek -> het gemeenschappelijke belang, het domein van het openbare <-> het
geheim, het dictaat, het private belang.
=> een stadstaat kan gemeenschappelijk zijn als alles openbaar wordt
verkondigd
, Agora -> de publieke, politieke ruimte (niet markt = economische = private ruimte)
Ook kennis, macht, religie ... wordt verspreid. Ontwikkeling schrift als manier om
kennis te delen.
Redenaarskunst -> hoe een stelling/mening verdedigen en hoe verkondigen dat die
waar is? (Wetenschapsleer/logica ontwikkelen)
Sofisten
Niet zomaar politici/leraren.
Socrates -> waarheid achterhalen
Sofisten -> hoe kan ik mijn mening als waar verkondigen?
Wie zijn de sofisten? Intellectuelen/leraren die uit het belang van het gesproken woord
afleiden hier valt via redenaarskunst geld mee te verdienen. Hoe kan je ervoor zorgen
dat hetgeen dat jij vertelt voor iedereen aannemelijk is? Ze vertalen hetgeen wat ze
doen in een theorie en dagen de filosofie en de waarheid uit. De filosofen worden
uitgedaagd om een theorie/logica te bedenken. Sofisten zeggen ‘waarheid bestaat
niet’. ‘Van zodra je de publieke ruimte betreedt, is het ieder zijn mening en zij die het
best zijn mening verkondigt, wint.’ Sofisten zijn relativisten, waarheid bestaat niet tot
er genoeg mensen in geloven.
Protagoras -> relativisme: van alle dingen is de mens de maat (vat het standpunt van
sofisten samen); waarheid is altijd datgene wat mensen zeggen dat waar is. Niet de
goden, maar mensen leggen vast wat waar is. En ook: ‘ieder zijn waarheid’. Iedereen
leeft in zijn eigen werkelijkheid en het komt er op aan zijn eigen standpunt te laten
zegenvoeren.
Gorgias -> daagt pre-socratische eliatische filosofie uit. ‘Ik kan met even goede
argumenten het tegengestelde beweren.’
Hippias van Elis -> nomos-physis-debat -> ‘Is er iets te zeggen dat overeen stemt met
de natuur der dingen of is datgene dat we aannemen als waarheid altijd van de orde
van de nomos?’ ‘Het had net zo goed anders kunnen zijn als de tegenpartij een betere
redenaarskunst beschikte.’
=> Sofisten zijn geen echte filosofen, spreken filosofen tegen, alles is
relatief/subjectief.
Socrates is de eerste die in dialoog gaat met de sofisten
Socrates
Is het beeld dat we van Socrates hebben gevormd een betrouwbaar beeld? -> schreef
zelf niet. We weten niet of het beeld dat we krijgen ook historisch overeen komt.
=> tegendraads, ongemakkelijk, zonderling
Beeld van Socrates volgens Plato
Eerdere dialogen van Plato worden gezien als meer betrouwbaar. Socrates laat
geen spaander heel van de stellingen van zijn tegenstanders. De dialogen
eindigen in een impasse. Socrates is de wijste, want hij is de enige die weet dat
hij niet weet.
Dogmatisch denken -> verabsolutering van de eigen positie/van het eigen
denken (<-> kritisch denken)
‘Je kunt pas filosoferen als je bereidt bent te twijfelen aan je fundamentele
zekerheden. Niet om die op te geven, maar wel om er over na te denken.’
Beeld van Socrates volgens Aristophanes
Socrates als lachwekkende figuur in komedies.
Beeld van Socrates volgens Xenophanes
Zonderling
=> Socratisch probleem: alleen second hand-bronnen.
Grondlegger moraal en politieke filosofie: praktische filosofie. Voornamelijk een studie
naar de principes over hoe goed te leven.
