In het eerste deel van het examen (1/3de van de punten) worden in totaal 10 korte vragen gesteld
over begrippen, uitspraken en/of figuren uit de geschiedenis van de antieke en middeleeuwse
filosofie. Op die vragen wordt een beknopt antwoord verwacht:
Examenvragen over begrippen: geef de definitie van het begrip in maximum twee
zinnen, en vermeld de filosoof of de filosofische school of het filosofische tijdvak
waarmee dat begrip verbonden is
Examenvragen over uitspraken: omschrijf in maximum twee zinnen de betekenis van
de uitspraak, en vermeld de filosoof of de filosofische school of het filosofische
tijdvak waarmee die uitspraak verbonden is
Examenvragen over figuren: situeer de figuur in een tijdvak van de antieke of
middeleeuwse wijsbegeerte, en vermeld in maximum twee zinnen de inhoudelijke
kern van zijn filosofische positie
In het tweede deel van het examen (2/3 de van de punten) worden vier inzichtsvragen:
schrijf telkens een heldere, argumentatief opgebouwde tekst
geef eerst de kern van jouw antwoord weer in maximum twee zinnen
licht die kern verder toe: diep verder inhoudelijk uit, reconstrueer de argumentatie,
let op nuance, contextualiseer
Thema 1
Begrippen:
het ‘Griekse wonder’ -> Het verhaal over het ontstaan van de filosofie als een originele
Griekse uitvinding, iets nieuws en onverwachts met als gedachte: “Filosofie is ontstaan in de
antieke Griekse cultuur in de 6de eeuw v.C. Thales van Milete was de eerste filosoof. Zijn
uitspraak ‘Alles is water’ is de eerste filosofische uitspraak.”
Achsenzeit -> De ‘Spiltijd’: een tijd of periode in de wereldgeschiedenis van een soort van
geestelijke omwenteling waarin een bewustzijn of een ‘manier van denken’ tot stand
komen die tot op vandaag nog richtinggevend is voor onze manier van leven. Karl Jaspers
(1883-1969; existentialistisch filosoof; psychiater) gaf deze naam aan de periode waarin een
aantal wereldbeschouwingen ontstonden waarin relatief onafhankelijk van elkaar op
vergelijkbare manieren wordt gedacht over fundamentele religieuze, morele en meer
‘theoretische’ vragen zoals in het Boeddhisme, Confucianisme, Taoïsme, de Joodse religie en
de Griekse filosofie.
Theogonie -> Mythische verklaring van het ontstaan van de goden.
Kosmogonie -> Mythe over de schepping van de kosmos door de demiurg aan de hand van
de ideeënwereld en materie > constructie van de wereldziel (kosmische rationaliteit)
Antropogonie -> Mythische verklaring van het ontstaan van de mens.
Philomuthos -> Liefhebber van de mythe. Volgens Aristoteles bleef een filosoof philomuthos.
Historiê -> De Milesische filosofen definiëerden hun activiteit als iets nieuws: historiê
(navorsing, onderzoek)
Theôria -> Rationeel
Mythe -> De manier van denken en samenleven die aan de Spiltijd vooraf ging. Een verhaal
dat het ontstaan/de genese verklaart door het vertellen van contingente, toevallige
gebeurtenissen die zich in de oertijd afspelen tussen goddelijke of bovenmenselijke wezens.
Het verhaalde gebeuren komt uit de verborgenheid. Ze worden mondeling overgeleverd, en
niet alleen vertellend maar ook handelend (via rituele praktijken) en zo telkens opnieuw
herhaald.
Mythologie -> Elementen van kritiek tegenover de mythe, eerste kritische benadering van de
mythe
, Moira -> (meros = deel) Het Lot. Dit vinden we terug bij Homerus als eenheidsprincipe dat
boven de goden poneert: de God is steeds minder almachtig en kan het fatum slechts
vernemen.
Heimarmenê -> (heimartai = het is toebedeeld, voorbeschikt) Het Lot. Dit vinden we terug bij
Homerus als eenheidsprincipe dat boven de goden poneert: de God is steeds minder
almachtig en kan het fatum slechts vernemen.
Kosmos -> (sieraad; connotatie evenwicht) op zichzelf staande harmonieuze totaliteit
waarvan de ontwikkeling wordt geregeld door een immanente orde. Het vindt zijn
verklaring in zijn eigen ordelijkheid. Kosmos als beginsel dat orde schept.
Physis -> Immanent levengevend principe, een natuur die de werkelijkheid tot ontstaan
brengt en leven geeft. (phyein)
Archê -> (oerstof) Heersend beginsel, oorsprong van alles: hylozoïsme -> levengevende stof
Hylozoïsme -> Levengevende stof, Milesische natuurfilosofie
Apeiron -> Bepaaldheid als resultaat van proces van differentiatie vanuit het
indifferente >> de vier elementen; ontstaan en vergaan als eeuwig proces -> Uit het
apeiron differentiëren zich de fundamentele tegengestelden warm-koud en droog-
vochtig, de vier kwaliteiten die de vier elementen vormen en waaruit de kosmos
ontstaat die uiteindelijk terug in het apeiron opgaat.
Figuren:
Isocrates ->
Diogenes Laërtius ->
Tiedemann en Tennemann ->
Karl Jaspers ->
Homerus ->
Hesiodus ->
Jean-Pierre Vernant -> Gaf drie kenmerken aan Milesische natuurfilosofie: profaan denken
(goddeloos), de immanentie van de kosmische wet, geometrisch denken
Inzichtsvragen:
Is filosofie in oorsprong Grieks en bij uitbreiding Westers?
Nee, filosofie ontstond op verschillende manieren op meerdere plekken. De oorsprong van de
Westerse filosofie is wel Grieks, maar ook deze antieke Griekse filosofen erkenden dat wat zij
filosofie noemden bronnen had buiten de Griekse cultuur (voornamelijk Oosterse).
Het ‘Griekse wonder’-verhaal legt een bepaalde historische en filosofische canon vast en
identificeert op die wijze de filosofie met de Westerse filosofische traditie en met een bepaalde
manier van denken. Die canon is relatief recent ontstaan.
Isocrates (5-4de eeuw v.C.; een van de grote Atheense redenaars) vertelt bijvoorbeeld
over hoe Pythagoras alle filosofie van bij de Egyptenaren naar de Grieken had
gebracht.
Aristoteles duidt Thales van Milete aan als de eerste filosoof; hij bedoelt daarmee in
eerste instantie dat Thales een uitspraak doet en een theorie ontwikkelt die iets
nieuws inluidt (een nieuwe manier van denken en verklaren). Daarnaast blijft hij er,
zoals Plato, van overtuigd dat de vele verhalen die deel zijn gaan uitmaken van de
Griekse cultuur maar goeddeels van elders stammen, voor de filosofie een belangrijke
rol blijven hebben (echte filosofen houden van die verhalen).
, Van Thales zelf wordt overigens door de Grieken erkend dat hij verre reizen maakte en
in contact kwam met verschillende Oosterse denktradities. De verhalen worden
vergriekst, maar hebben een fundamentele niet-Griekse oorsprong.
Diogenes Laërtius, biograaf uit de 3de eeuw n.C. en auteur van een uitvoerige biografie van de
antieke Griekse filosofen, verwerpt zeer nadrukkelijk de gedachte dat filosofie niet oorspronkelijk aan
de Grieken zou toebehoren: filosofie is hun originele bezit; bij hen begint de menselijke beschaving!
Deze nogal krasse uitspraak was echter wellicht voornamelijk ingegeven door zijn kritiek op de
christelijke intellectuelen uit zijn tijd, die ofwel de antieke Griekse filosofie verwierpen als ‘heidens’,
ofwel beweerden dat indien de antieke Griekse filosofen al ware inzichten hadden gehad, ze die
hadden ontleend aan de Joods-Christelijke openbaring.
Augustinus (4-5de eeuw n.C.) sluit in zijn De Civitate Dei niet uit dat wat hij inmiddels beschouwt als
de waarheid of de ware filosofie (het Platonisme, dat volgens hem perfect verzoenbaar is met het
Christendom) onafhankelijk van de Grieken ook al was ontdekt door andere culturen: de Libiërs uit
het Atlasgebergte, de Egyptenaren, de Indiërs, de Perzen, de Chaldeeërs, de Scythen, de Galliërs, en
de Spanjaarden. Augustinus verdedigt op die manier het typische standpunt van de christelijke
intellectueel: niet alleen Grieken, maar ook anderen kunnen de waarheid kennen – christenen
kunnen met andere woorden erkennen dat ook andere volkeren al op het spoor kwamen van de ene
ware filosofie (het Christendom).
de de
In de tweede helft van de 17 eeuw en in 18 eeuw n.C. ontstond in het kielzog van de rapporten
van (koloniale) ontdekkingsreizigers en christelijke missionarissen (opnieuw) interesse voor niet-
Westerse filosofische tradities. Leibniz, Wolff, Voltaire: Chinese filosofie en Confucius. Ook anderen
affirmeren een soort van pluralisme in hun visie op de geschiedenis van de filosofie zoals Denis
Diderot (Native Americans) en Joanne Ernesto Schubert.
de de
Pas in de overgang van de 18 naar de 19 eeuw wordt in de geschiedschrijving van de filosofie
(voornamelijk in kringen van speculatieve filosofen) definitief het ‘canonieke’ verhaal over het
ontstaan van de filosofie verteld door onderandere Tiedemann en Tennemann en Hegel.
Bespreek de belangrijkste kenmerken van de mythische verklaring van de werkelijkheid.
Verklaren = vertellen over het ontstaan / de genese. Het oorspronkelijke (oertijd, in den
beginne) is het oorzakelijke (oerzaak = oorzaak), het begin is het beginsel: theo-gonie,
kosmo-gonie, antropo-gonie
Wat wordt in mythische verhalen ter verklaring of verheldering ingeroepen? Dramatische
gebeurtenissen / ingrijpende gebeurtenissen tussen ‘dramatis personae’: contingente,
toevallige gebeurtenissen, gebeurtenissen die niets intrinsiek noodzakelijks hebben,
en zich afspelen in een oertijd, ‘in den beginne’, tussen goddelijke of bovenmenselijke
wezens (sacrale gebeurtenissen), waarvan de handelingen en reacties op elkaar een
scheppend of stichtend karakter hebben
Mythische verhalen zijn geen vrijblijvende verklaringen; ze kenmerken schriftloze
culturen waarin zij maar blijven bestaan omdat ze mondeling worden overgeleverd, en
niet alleen vertellend maar ook handelend (via rituele praktijken) telkens opnieuw
worden herhaald; op die manier wordt het ‘ontstaan’ ook telkens opnieuw voltrokken
en doorgegeven, en wordt men er deelachtig aan
Bespreek die elementen uit de werken van Homerus en Hesiodus die wijzen op een evolutie naar een
meer rationele wereldbeschouwing.
over begrippen, uitspraken en/of figuren uit de geschiedenis van de antieke en middeleeuwse
filosofie. Op die vragen wordt een beknopt antwoord verwacht:
Examenvragen over begrippen: geef de definitie van het begrip in maximum twee
zinnen, en vermeld de filosoof of de filosofische school of het filosofische tijdvak
waarmee dat begrip verbonden is
Examenvragen over uitspraken: omschrijf in maximum twee zinnen de betekenis van
de uitspraak, en vermeld de filosoof of de filosofische school of het filosofische
tijdvak waarmee die uitspraak verbonden is
Examenvragen over figuren: situeer de figuur in een tijdvak van de antieke of
middeleeuwse wijsbegeerte, en vermeld in maximum twee zinnen de inhoudelijke
kern van zijn filosofische positie
In het tweede deel van het examen (2/3 de van de punten) worden vier inzichtsvragen:
schrijf telkens een heldere, argumentatief opgebouwde tekst
geef eerst de kern van jouw antwoord weer in maximum twee zinnen
licht die kern verder toe: diep verder inhoudelijk uit, reconstrueer de argumentatie,
let op nuance, contextualiseer
Thema 1
Begrippen:
het ‘Griekse wonder’ -> Het verhaal over het ontstaan van de filosofie als een originele
Griekse uitvinding, iets nieuws en onverwachts met als gedachte: “Filosofie is ontstaan in de
antieke Griekse cultuur in de 6de eeuw v.C. Thales van Milete was de eerste filosoof. Zijn
uitspraak ‘Alles is water’ is de eerste filosofische uitspraak.”
Achsenzeit -> De ‘Spiltijd’: een tijd of periode in de wereldgeschiedenis van een soort van
geestelijke omwenteling waarin een bewustzijn of een ‘manier van denken’ tot stand
komen die tot op vandaag nog richtinggevend is voor onze manier van leven. Karl Jaspers
(1883-1969; existentialistisch filosoof; psychiater) gaf deze naam aan de periode waarin een
aantal wereldbeschouwingen ontstonden waarin relatief onafhankelijk van elkaar op
vergelijkbare manieren wordt gedacht over fundamentele religieuze, morele en meer
‘theoretische’ vragen zoals in het Boeddhisme, Confucianisme, Taoïsme, de Joodse religie en
de Griekse filosofie.
Theogonie -> Mythische verklaring van het ontstaan van de goden.
Kosmogonie -> Mythe over de schepping van de kosmos door de demiurg aan de hand van
de ideeënwereld en materie > constructie van de wereldziel (kosmische rationaliteit)
Antropogonie -> Mythische verklaring van het ontstaan van de mens.
Philomuthos -> Liefhebber van de mythe. Volgens Aristoteles bleef een filosoof philomuthos.
Historiê -> De Milesische filosofen definiëerden hun activiteit als iets nieuws: historiê
(navorsing, onderzoek)
Theôria -> Rationeel
Mythe -> De manier van denken en samenleven die aan de Spiltijd vooraf ging. Een verhaal
dat het ontstaan/de genese verklaart door het vertellen van contingente, toevallige
gebeurtenissen die zich in de oertijd afspelen tussen goddelijke of bovenmenselijke wezens.
Het verhaalde gebeuren komt uit de verborgenheid. Ze worden mondeling overgeleverd, en
niet alleen vertellend maar ook handelend (via rituele praktijken) en zo telkens opnieuw
herhaald.
Mythologie -> Elementen van kritiek tegenover de mythe, eerste kritische benadering van de
mythe
, Moira -> (meros = deel) Het Lot. Dit vinden we terug bij Homerus als eenheidsprincipe dat
boven de goden poneert: de God is steeds minder almachtig en kan het fatum slechts
vernemen.
Heimarmenê -> (heimartai = het is toebedeeld, voorbeschikt) Het Lot. Dit vinden we terug bij
Homerus als eenheidsprincipe dat boven de goden poneert: de God is steeds minder
almachtig en kan het fatum slechts vernemen.
Kosmos -> (sieraad; connotatie evenwicht) op zichzelf staande harmonieuze totaliteit
waarvan de ontwikkeling wordt geregeld door een immanente orde. Het vindt zijn
verklaring in zijn eigen ordelijkheid. Kosmos als beginsel dat orde schept.
Physis -> Immanent levengevend principe, een natuur die de werkelijkheid tot ontstaan
brengt en leven geeft. (phyein)
Archê -> (oerstof) Heersend beginsel, oorsprong van alles: hylozoïsme -> levengevende stof
Hylozoïsme -> Levengevende stof, Milesische natuurfilosofie
Apeiron -> Bepaaldheid als resultaat van proces van differentiatie vanuit het
indifferente >> de vier elementen; ontstaan en vergaan als eeuwig proces -> Uit het
apeiron differentiëren zich de fundamentele tegengestelden warm-koud en droog-
vochtig, de vier kwaliteiten die de vier elementen vormen en waaruit de kosmos
ontstaat die uiteindelijk terug in het apeiron opgaat.
Figuren:
Isocrates ->
Diogenes Laërtius ->
Tiedemann en Tennemann ->
Karl Jaspers ->
Homerus ->
Hesiodus ->
Jean-Pierre Vernant -> Gaf drie kenmerken aan Milesische natuurfilosofie: profaan denken
(goddeloos), de immanentie van de kosmische wet, geometrisch denken
Inzichtsvragen:
Is filosofie in oorsprong Grieks en bij uitbreiding Westers?
Nee, filosofie ontstond op verschillende manieren op meerdere plekken. De oorsprong van de
Westerse filosofie is wel Grieks, maar ook deze antieke Griekse filosofen erkenden dat wat zij
filosofie noemden bronnen had buiten de Griekse cultuur (voornamelijk Oosterse).
Het ‘Griekse wonder’-verhaal legt een bepaalde historische en filosofische canon vast en
identificeert op die wijze de filosofie met de Westerse filosofische traditie en met een bepaalde
manier van denken. Die canon is relatief recent ontstaan.
Isocrates (5-4de eeuw v.C.; een van de grote Atheense redenaars) vertelt bijvoorbeeld
over hoe Pythagoras alle filosofie van bij de Egyptenaren naar de Grieken had
gebracht.
Aristoteles duidt Thales van Milete aan als de eerste filosoof; hij bedoelt daarmee in
eerste instantie dat Thales een uitspraak doet en een theorie ontwikkelt die iets
nieuws inluidt (een nieuwe manier van denken en verklaren). Daarnaast blijft hij er,
zoals Plato, van overtuigd dat de vele verhalen die deel zijn gaan uitmaken van de
Griekse cultuur maar goeddeels van elders stammen, voor de filosofie een belangrijke
rol blijven hebben (echte filosofen houden van die verhalen).
, Van Thales zelf wordt overigens door de Grieken erkend dat hij verre reizen maakte en
in contact kwam met verschillende Oosterse denktradities. De verhalen worden
vergriekst, maar hebben een fundamentele niet-Griekse oorsprong.
Diogenes Laërtius, biograaf uit de 3de eeuw n.C. en auteur van een uitvoerige biografie van de
antieke Griekse filosofen, verwerpt zeer nadrukkelijk de gedachte dat filosofie niet oorspronkelijk aan
de Grieken zou toebehoren: filosofie is hun originele bezit; bij hen begint de menselijke beschaving!
Deze nogal krasse uitspraak was echter wellicht voornamelijk ingegeven door zijn kritiek op de
christelijke intellectuelen uit zijn tijd, die ofwel de antieke Griekse filosofie verwierpen als ‘heidens’,
ofwel beweerden dat indien de antieke Griekse filosofen al ware inzichten hadden gehad, ze die
hadden ontleend aan de Joods-Christelijke openbaring.
Augustinus (4-5de eeuw n.C.) sluit in zijn De Civitate Dei niet uit dat wat hij inmiddels beschouwt als
de waarheid of de ware filosofie (het Platonisme, dat volgens hem perfect verzoenbaar is met het
Christendom) onafhankelijk van de Grieken ook al was ontdekt door andere culturen: de Libiërs uit
het Atlasgebergte, de Egyptenaren, de Indiërs, de Perzen, de Chaldeeërs, de Scythen, de Galliërs, en
de Spanjaarden. Augustinus verdedigt op die manier het typische standpunt van de christelijke
intellectueel: niet alleen Grieken, maar ook anderen kunnen de waarheid kennen – christenen
kunnen met andere woorden erkennen dat ook andere volkeren al op het spoor kwamen van de ene
ware filosofie (het Christendom).
de de
In de tweede helft van de 17 eeuw en in 18 eeuw n.C. ontstond in het kielzog van de rapporten
van (koloniale) ontdekkingsreizigers en christelijke missionarissen (opnieuw) interesse voor niet-
Westerse filosofische tradities. Leibniz, Wolff, Voltaire: Chinese filosofie en Confucius. Ook anderen
affirmeren een soort van pluralisme in hun visie op de geschiedenis van de filosofie zoals Denis
Diderot (Native Americans) en Joanne Ernesto Schubert.
de de
Pas in de overgang van de 18 naar de 19 eeuw wordt in de geschiedschrijving van de filosofie
(voornamelijk in kringen van speculatieve filosofen) definitief het ‘canonieke’ verhaal over het
ontstaan van de filosofie verteld door onderandere Tiedemann en Tennemann en Hegel.
Bespreek de belangrijkste kenmerken van de mythische verklaring van de werkelijkheid.
Verklaren = vertellen over het ontstaan / de genese. Het oorspronkelijke (oertijd, in den
beginne) is het oorzakelijke (oerzaak = oorzaak), het begin is het beginsel: theo-gonie,
kosmo-gonie, antropo-gonie
Wat wordt in mythische verhalen ter verklaring of verheldering ingeroepen? Dramatische
gebeurtenissen / ingrijpende gebeurtenissen tussen ‘dramatis personae’: contingente,
toevallige gebeurtenissen, gebeurtenissen die niets intrinsiek noodzakelijks hebben,
en zich afspelen in een oertijd, ‘in den beginne’, tussen goddelijke of bovenmenselijke
wezens (sacrale gebeurtenissen), waarvan de handelingen en reacties op elkaar een
scheppend of stichtend karakter hebben
Mythische verhalen zijn geen vrijblijvende verklaringen; ze kenmerken schriftloze
culturen waarin zij maar blijven bestaan omdat ze mondeling worden overgeleverd, en
niet alleen vertellend maar ook handelend (via rituele praktijken) telkens opnieuw
worden herhaald; op die manier wordt het ‘ontstaan’ ook telkens opnieuw voltrokken
en doorgegeven, en wordt men er deelachtig aan
Bespreek die elementen uit de werken van Homerus en Hesiodus die wijzen op een evolutie naar een
meer rationele wereldbeschouwing.
