Cultuurfilosofie
H1 – Het begrip ‘cultuur’..........................................................................................................................................3
De vele betekenissen van cultuur........................................................................................................................3
Cultuur versus natuur..........................................................................................................................................3
Cultuur als ‘cultura’..............................................................................................................................................3
De formele opvatting van cultuur........................................................................................................................4
H2 – Het begrip ‘wereld’..........................................................................................................................................4
Inleiding................................................................................................................................................................4
Lichaam en omgeving..........................................................................................................................................5
In-de-wereld-zijn..................................................................................................................................................6
Globalisering........................................................................................................................................................6
H2+ - Wereld.............................................................................................................................................................7
Cultuur en wereld................................................................................................................................................7
De geglobaliseerde wereld..................................................................................................................................7
Globalisering: van dorp naar netwerk (Heidegger).............................................................................................8
Peter Sloterdijks filosofie van de globalisering in haar context...........................................................................8
Sferen: structuur en inzet....................................................................................................................................8
Sferen II............................................................................................................................................................8
“Tijd van de globe, tijd van het wereldbeeld” (Peter Sloterdijk).........................................................................9
Weerbarstige gesitueerdheid............................................................................................................................10
‘De bubbel barst’: globalisering volgens Sloterdijk............................................................................................11
H3 – Taal.................................................................................................................................................................11
Inleiding..............................................................................................................................................................11
Teken en betekenis............................................................................................................................................12
Inleiding.........................................................................................................................................................12
De tekenleer van Charles Sander Peirce.......................................................................................................13
De specificiteit van de menselijke taal..........................................................................................................13
Gesproken en geschreven taal...........................................................................................................................13
Inleiding.........................................................................................................................................................14
Over het onderscheid tussen spreken en schrijven......................................................................................14
De transformatie van de cultuur...................................................................................................................14
Digitalisering......................................................................................................................................................15
H3+- Taal en digitale cultuur..................................................................................................................................15
Inleiding..............................................................................................................................................................15
Verwerft taal een nieuwe functie door het ontstaan van digitale techniek?....................................................15
Wat is digitalisering?.....................................................................................................................................16
, Twee visies op digitalisering (Barlow/Bucher)..............................................................................................16
Taal en digitale cultuur..................................................................................................................................18
H4 – Techniek.........................................................................................................................................................18
Techniek en cultuur...........................................................................................................................................18
Ellul over traditionele techniek..........................................................................................................................18
Ellul over moderne techniek..............................................................................................................................19
Traditionele vs moderne technieken.................................................................................................................19
Verbeek: Mens en techniek...............................................................................................................................19
Techniek als mediatie........................................................................................................................................20
Technische mediaties.........................................................................................................................................20
Techniek en moraliteit.......................................................................................................................................21
H5 – Gemeenschap................................................................................................................................................22
Inleiding..............................................................................................................................................................22
Een dynamisch perspectief................................................................................................................................22
Het in-gemeenschap-zijn...................................................................................................................................23
De erfenissen van de Verlichting.......................................................................................................................24
“Race et histoire” (1952) van Claude Lévi-Strauss.............................................................................................25
Hedendaags racisme..........................................................................................................................................26
H6 – Waarderen.....................................................................................................................................................26
Inleiding..............................................................................................................................................................26
Een epistemologisch perspectief: een typologie van culturen?........................................................................27
Een ontologisch perspectief: angst als fundamentele dimensie.......................................................................27
Een antropologisch perspectief: ressentiment als drijfveer..............................................................................28
Een kritisch perspectief op de actualiteit: het nihilisme?..................................................................................29
H7 - Het heilige.......................................................................................................................................................31
Inleiding..............................................................................................................................................................31
De fundamentele ambiguïteit van het heilige...................................................................................................31
Max Webers moderniteitsanalyse als desacraliseringsthese............................................................................32
De disparate verschijningswijzen van het heilige in de hedendaagse cultuur..................................................32
H8 - Cultuurfilosofie in de 21ste eeuw...................................................................................................................33
Inleiding..............................................................................................................................................................33
De talige wending (linguistic turn).....................................................................................................................34
De antropologische wending.............................................................................................................................34
De historische wending......................................................................................................................................34
Methodologieën van de cultuurfilosofie...........................................................................................................35
,INLEIDING
Cultuurfilosofie -> resultaat transformatie denken: studie moderniteit, verheldering
drijfkrachten/grondstructuren, actualiteitsanalyse. Betekenisgeving analyse sociaal leven binnen eigen
thematiek. (Hegel: filosofie om eigen tijd te vatten.)
Geen hard wetenschappelijk karakter (bijdrages niet-wetenschappelijke disciplines: kunst, film ...).
H1 – HET BEGRIP ‘CULTUUR’
DE VELE BETEKENISSEN VAN CULTUUR
Het begrip ‘cultuur’ kan worden uitgezegd van zo verschillende objecten als: personen, programma’s,
(kunst)manifestaties, gemeenschappen, instituten, bouwwerken, boeken, landschappen, technieken,
diersoorten, gewassen, processen …
Afbakening en precisering van het begrip ‘cultuur’ aan de hand van de volgende drie onderscheidingen:
Cultuur verwijst door naar de menselijke activiteit (<> biologisch concept, wel nog steeds interactie
natuur)
Een algemeen concept van cultuur (<> beperkt: segment maatschappelijke interacties -> specifieke
instellingen met op overdracht van cultuur gerichte logica = ideële, geestelijke manifestaties): elke
activiteit van de mens (economisch, poëtisch, politiek, religieus ...) -> historisch gegroeide
maatschappelijke ordening, gehele menselijke gemeenschap
Het symbolisch karakter van cultuur (<> individuele handeling): sociaal karakter + objectiviteit ->
vaak met taal verbonden (constitutief: verbanden, afstand natuurlijke omgeving/fysieke
onderworpenheid) + cultuurobjecten worden gekenmerkt door een betekenislaag die individuele
handelen overschrijdt, objectieve/sociale presentie verleent.
CULTUUR VERSUS NATUUR
Een tegenstelling (niet persé nodig) gebaseerd op het onderscheid tussen wat door
conventie/afspraak/kunde tot stand komt en wat op organische wijze wordt voortgebracht, wat door de
mens gemaakt is en wat van nature gegeven is: cf. de tegenstelling tussen nomos en physis bij de sofisten in
de Antieke Oudheid, het onderscheid tussen cultuurobject (interpretatie) en natuurobject (onderworpen aan
causaliteit natuurwetten) bij de Renaissance filosoof G. Vico.
Natuur = door de mens aangetroffen, aan zijn activiteiten voorafgaand, van nature gegeven.
Problemen van deze opvatting:
Deze tegenstelling impliceert een breuk tussen natuur en cultuur.
Het concept ‘gemaakt’ is niet helder en voldoet niet om uit te leggen waarom een object
cultuurrelevant is. Wanneer sprake van ‘maken’? Geringste beweging? Doelgericht? Taal? ->
Natuurlijke zaken zien er soms doelmatig uit, niet alle cultuur is intentioneel.
Het onderscheid tussen gemaakt/gegeven voldoet niet om het verschil tussen natuur en cultuur uit
te leggen.
Deze tegenstelling is niet in staat de dynamische relatie tussen cultuur en natuur te thematiseren.
Cultuur: vanuit natuur, voortdurende transformatie natuur -> verweven: begrafenissen, ziekte,
klimaat … Menselijke impact natuur, natuur die aanzet tot activiteit.
CULTUUR ALS ‘CULTURA’
, Cultura (klassieke opvatting cultuur: term uit de Romeinse tijd afgeleid van ‘colere’) verwijst door naar de
landbouw: cultuur begrepen als ‘cultura’ impliceert een dynamische opvatting van de relatie tussen cultuur en
natuur -> in cultuur brengen van woeste grond, temmen, hoeden, zaaien … = organische
processen/krachten beïnvloeden het handelen
Cultura is etymologisch verwant met ‘cultus’ en verwijst op die manier door naar het wonen, eren, cultiveren,
onderhouden: religie (respecteren/onderhouden/eren godenbeelden in huis), verblijf mens, wonen
in/onderhouden van een wereld, respecteren van gebruiken, eren van goden, zorg dragen voor het
bestaan/de medemens.
De formulering van de Romeinse filosoof Cicero, ‘cultura animi’, brengt cultura in relatie met de
zelfontplooiing van de mens (zorg voor de ziel) en de ontwikkeling van de mensheid.
=> Cultuur begrepen als ‘cultura’ heeft nog niet de algemene, symbolische betekenis van
cultuur zoals die in de cultuurfilosofie wordt gehanteerd. (Taal komt niet ter sprake)
DE FORMELE OPVATTING VAN CULTUUR
Formeel (West-Europees): Cultuur gedacht vanuit de verwerkelijking van de vermogens (rede, ratio,
technische vaardigheden ...) van de mens die hen van andere natuurwezens onderscheidt:
cf. erfenis Duist idealisme (Kant: Vernunft = samenwerking universele vermogens buiten de tijd +
analyse vermogens rede, Hegel: Geist = spiritueel principe waaruit de hele werkelijkheid zich
ontvouwt + vermogens Geist om zelfbewustzijn te realiseren)
Problematisch:
Deze opvatting riskeert terug te vallen in een rigide tegenstelling tussen cultuur en natuur
(zelfstandigheid geesteswetenschappen + specifieke methode: vermogens worden gezien als
gegeven).
Bovendien hanteert ze een statisch begrip van cultuur gedacht vanuit vooraf gegeven ‘vermogens’
(niet verankeren in een vermogen dat op voorhand is gegeven).
Sommige culturen zouden dan ook meer ‘ontwikkelt’ zijn dan anderen.
De correctie van de formele opvatting van cultuur: het begrip ‘vermogen’ kan zelf dynamisch worden gedacht
en onderzocht: vermogens zien als iets dat zich ontwikkelt wanneer het in interactie gaat: mens en omgeving.
-> Uitwisseling: wederzijdse beïnvloeding en transformatie, vermogens worden gevormd, zichtbaar, zonder
plan.
Zo begrepen heeft de formele opvatting van cultuur een drievoudige relevantie voor de cultuurfilosofie:
Ze veralgemeent het concept ‘cultuur’ door het los te maken van de dominantie van het
betekenismodel dat het begrip ‘cultura’ met zijn referentie aan de landbouw gegeven heeft en de
tegenstelling (cultuur- vs natuurwetenschappen).
Ze ligt aan de basis van de afbakening van cultuur (symbolische vormen) als een autonoom domein
van objectiveerbare entiteiten en culturele en betekenisprocessen een zelfstandige dynamiek
verwerven.
Systematische benadering: aandacht voor cultuurfilosofie als zelfstandige discipline, de interactie
met/afhankelijkheid van andere wetenschapsgebieden. (= instabiel?)
H2 – HET BEGRIP ‘WERELD’
INLEIDING
H1 – Het begrip ‘cultuur’..........................................................................................................................................3
De vele betekenissen van cultuur........................................................................................................................3
Cultuur versus natuur..........................................................................................................................................3
Cultuur als ‘cultura’..............................................................................................................................................3
De formele opvatting van cultuur........................................................................................................................4
H2 – Het begrip ‘wereld’..........................................................................................................................................4
Inleiding................................................................................................................................................................4
Lichaam en omgeving..........................................................................................................................................5
In-de-wereld-zijn..................................................................................................................................................6
Globalisering........................................................................................................................................................6
H2+ - Wereld.............................................................................................................................................................7
Cultuur en wereld................................................................................................................................................7
De geglobaliseerde wereld..................................................................................................................................7
Globalisering: van dorp naar netwerk (Heidegger).............................................................................................8
Peter Sloterdijks filosofie van de globalisering in haar context...........................................................................8
Sferen: structuur en inzet....................................................................................................................................8
Sferen II............................................................................................................................................................8
“Tijd van de globe, tijd van het wereldbeeld” (Peter Sloterdijk).........................................................................9
Weerbarstige gesitueerdheid............................................................................................................................10
‘De bubbel barst’: globalisering volgens Sloterdijk............................................................................................11
H3 – Taal.................................................................................................................................................................11
Inleiding..............................................................................................................................................................11
Teken en betekenis............................................................................................................................................12
Inleiding.........................................................................................................................................................12
De tekenleer van Charles Sander Peirce.......................................................................................................13
De specificiteit van de menselijke taal..........................................................................................................13
Gesproken en geschreven taal...........................................................................................................................13
Inleiding.........................................................................................................................................................14
Over het onderscheid tussen spreken en schrijven......................................................................................14
De transformatie van de cultuur...................................................................................................................14
Digitalisering......................................................................................................................................................15
H3+- Taal en digitale cultuur..................................................................................................................................15
Inleiding..............................................................................................................................................................15
Verwerft taal een nieuwe functie door het ontstaan van digitale techniek?....................................................15
Wat is digitalisering?.....................................................................................................................................16
, Twee visies op digitalisering (Barlow/Bucher)..............................................................................................16
Taal en digitale cultuur..................................................................................................................................18
H4 – Techniek.........................................................................................................................................................18
Techniek en cultuur...........................................................................................................................................18
Ellul over traditionele techniek..........................................................................................................................18
Ellul over moderne techniek..............................................................................................................................19
Traditionele vs moderne technieken.................................................................................................................19
Verbeek: Mens en techniek...............................................................................................................................19
Techniek als mediatie........................................................................................................................................20
Technische mediaties.........................................................................................................................................20
Techniek en moraliteit.......................................................................................................................................21
H5 – Gemeenschap................................................................................................................................................22
Inleiding..............................................................................................................................................................22
Een dynamisch perspectief................................................................................................................................22
Het in-gemeenschap-zijn...................................................................................................................................23
De erfenissen van de Verlichting.......................................................................................................................24
“Race et histoire” (1952) van Claude Lévi-Strauss.............................................................................................25
Hedendaags racisme..........................................................................................................................................26
H6 – Waarderen.....................................................................................................................................................26
Inleiding..............................................................................................................................................................26
Een epistemologisch perspectief: een typologie van culturen?........................................................................27
Een ontologisch perspectief: angst als fundamentele dimensie.......................................................................27
Een antropologisch perspectief: ressentiment als drijfveer..............................................................................28
Een kritisch perspectief op de actualiteit: het nihilisme?..................................................................................29
H7 - Het heilige.......................................................................................................................................................31
Inleiding..............................................................................................................................................................31
De fundamentele ambiguïteit van het heilige...................................................................................................31
Max Webers moderniteitsanalyse als desacraliseringsthese............................................................................32
De disparate verschijningswijzen van het heilige in de hedendaagse cultuur..................................................32
H8 - Cultuurfilosofie in de 21ste eeuw...................................................................................................................33
Inleiding..............................................................................................................................................................33
De talige wending (linguistic turn).....................................................................................................................34
De antropologische wending.............................................................................................................................34
De historische wending......................................................................................................................................34
Methodologieën van de cultuurfilosofie...........................................................................................................35
,INLEIDING
Cultuurfilosofie -> resultaat transformatie denken: studie moderniteit, verheldering
drijfkrachten/grondstructuren, actualiteitsanalyse. Betekenisgeving analyse sociaal leven binnen eigen
thematiek. (Hegel: filosofie om eigen tijd te vatten.)
Geen hard wetenschappelijk karakter (bijdrages niet-wetenschappelijke disciplines: kunst, film ...).
H1 – HET BEGRIP ‘CULTUUR’
DE VELE BETEKENISSEN VAN CULTUUR
Het begrip ‘cultuur’ kan worden uitgezegd van zo verschillende objecten als: personen, programma’s,
(kunst)manifestaties, gemeenschappen, instituten, bouwwerken, boeken, landschappen, technieken,
diersoorten, gewassen, processen …
Afbakening en precisering van het begrip ‘cultuur’ aan de hand van de volgende drie onderscheidingen:
Cultuur verwijst door naar de menselijke activiteit (<> biologisch concept, wel nog steeds interactie
natuur)
Een algemeen concept van cultuur (<> beperkt: segment maatschappelijke interacties -> specifieke
instellingen met op overdracht van cultuur gerichte logica = ideële, geestelijke manifestaties): elke
activiteit van de mens (economisch, poëtisch, politiek, religieus ...) -> historisch gegroeide
maatschappelijke ordening, gehele menselijke gemeenschap
Het symbolisch karakter van cultuur (<> individuele handeling): sociaal karakter + objectiviteit ->
vaak met taal verbonden (constitutief: verbanden, afstand natuurlijke omgeving/fysieke
onderworpenheid) + cultuurobjecten worden gekenmerkt door een betekenislaag die individuele
handelen overschrijdt, objectieve/sociale presentie verleent.
CULTUUR VERSUS NATUUR
Een tegenstelling (niet persé nodig) gebaseerd op het onderscheid tussen wat door
conventie/afspraak/kunde tot stand komt en wat op organische wijze wordt voortgebracht, wat door de
mens gemaakt is en wat van nature gegeven is: cf. de tegenstelling tussen nomos en physis bij de sofisten in
de Antieke Oudheid, het onderscheid tussen cultuurobject (interpretatie) en natuurobject (onderworpen aan
causaliteit natuurwetten) bij de Renaissance filosoof G. Vico.
Natuur = door de mens aangetroffen, aan zijn activiteiten voorafgaand, van nature gegeven.
Problemen van deze opvatting:
Deze tegenstelling impliceert een breuk tussen natuur en cultuur.
Het concept ‘gemaakt’ is niet helder en voldoet niet om uit te leggen waarom een object
cultuurrelevant is. Wanneer sprake van ‘maken’? Geringste beweging? Doelgericht? Taal? ->
Natuurlijke zaken zien er soms doelmatig uit, niet alle cultuur is intentioneel.
Het onderscheid tussen gemaakt/gegeven voldoet niet om het verschil tussen natuur en cultuur uit
te leggen.
Deze tegenstelling is niet in staat de dynamische relatie tussen cultuur en natuur te thematiseren.
Cultuur: vanuit natuur, voortdurende transformatie natuur -> verweven: begrafenissen, ziekte,
klimaat … Menselijke impact natuur, natuur die aanzet tot activiteit.
CULTUUR ALS ‘CULTURA’
, Cultura (klassieke opvatting cultuur: term uit de Romeinse tijd afgeleid van ‘colere’) verwijst door naar de
landbouw: cultuur begrepen als ‘cultura’ impliceert een dynamische opvatting van de relatie tussen cultuur en
natuur -> in cultuur brengen van woeste grond, temmen, hoeden, zaaien … = organische
processen/krachten beïnvloeden het handelen
Cultura is etymologisch verwant met ‘cultus’ en verwijst op die manier door naar het wonen, eren, cultiveren,
onderhouden: religie (respecteren/onderhouden/eren godenbeelden in huis), verblijf mens, wonen
in/onderhouden van een wereld, respecteren van gebruiken, eren van goden, zorg dragen voor het
bestaan/de medemens.
De formulering van de Romeinse filosoof Cicero, ‘cultura animi’, brengt cultura in relatie met de
zelfontplooiing van de mens (zorg voor de ziel) en de ontwikkeling van de mensheid.
=> Cultuur begrepen als ‘cultura’ heeft nog niet de algemene, symbolische betekenis van
cultuur zoals die in de cultuurfilosofie wordt gehanteerd. (Taal komt niet ter sprake)
DE FORMELE OPVATTING VAN CULTUUR
Formeel (West-Europees): Cultuur gedacht vanuit de verwerkelijking van de vermogens (rede, ratio,
technische vaardigheden ...) van de mens die hen van andere natuurwezens onderscheidt:
cf. erfenis Duist idealisme (Kant: Vernunft = samenwerking universele vermogens buiten de tijd +
analyse vermogens rede, Hegel: Geist = spiritueel principe waaruit de hele werkelijkheid zich
ontvouwt + vermogens Geist om zelfbewustzijn te realiseren)
Problematisch:
Deze opvatting riskeert terug te vallen in een rigide tegenstelling tussen cultuur en natuur
(zelfstandigheid geesteswetenschappen + specifieke methode: vermogens worden gezien als
gegeven).
Bovendien hanteert ze een statisch begrip van cultuur gedacht vanuit vooraf gegeven ‘vermogens’
(niet verankeren in een vermogen dat op voorhand is gegeven).
Sommige culturen zouden dan ook meer ‘ontwikkelt’ zijn dan anderen.
De correctie van de formele opvatting van cultuur: het begrip ‘vermogen’ kan zelf dynamisch worden gedacht
en onderzocht: vermogens zien als iets dat zich ontwikkelt wanneer het in interactie gaat: mens en omgeving.
-> Uitwisseling: wederzijdse beïnvloeding en transformatie, vermogens worden gevormd, zichtbaar, zonder
plan.
Zo begrepen heeft de formele opvatting van cultuur een drievoudige relevantie voor de cultuurfilosofie:
Ze veralgemeent het concept ‘cultuur’ door het los te maken van de dominantie van het
betekenismodel dat het begrip ‘cultura’ met zijn referentie aan de landbouw gegeven heeft en de
tegenstelling (cultuur- vs natuurwetenschappen).
Ze ligt aan de basis van de afbakening van cultuur (symbolische vormen) als een autonoom domein
van objectiveerbare entiteiten en culturele en betekenisprocessen een zelfstandige dynamiek
verwerven.
Systematische benadering: aandacht voor cultuurfilosofie als zelfstandige discipline, de interactie
met/afhankelijkheid van andere wetenschapsgebieden. (= instabiel?)
H2 – HET BEGRIP ‘WERELD’
INLEIDING
