1
INHOUDSOPGAVE
1. Filosofie als wegwijzer naar een rechtvaardige samenleving ........................................................................................ 4
1.1 Filosofie als levenshouding: De denker en het beroep van de praktijkgerichte orthopedagoog ........... 4
1.2 Symboliek van het naakte en gespierde lichaam .......................................................................................................... 5
1.3 De denker als metafoor voor orthopedagogisch handelen ...................................................................................... 5
1.4 Conclusie: De praktijkgerichte orthopedagoog als denker ...................................................................................... 5
2. Filosofie: Wat en waarom .................................................................................................................................................. 6
2.1 De verwevenheid van filosofie, levensbeschouwing, cultuur en mythe ............................................................. 6
2.2 Mythe ................................................................................................................................................................................................ 6
2.2.1 Conceptuele nieuwsgierigheid ..................................................................................................................................... 6
2.2.2 De kracht van mythen ...................................................................................................................................................... 7
2.2.3 Op zoek naar het oerverhaal van de mens: waarom mythes wereldwijd op elkaar lijken ............... 7
2.2.4 Van mythes naar logos: de geboorte van het filosofisch denken .................................................................. 8
2.3 Filosofie: zoeken naar de ultieme vragen ........................................................................................................................ 8
2.3.1 Thales brak met de mythe .............................................................................................................................................. 9
2.3.2 De filosofie krijgt vorm .................................................................................................................................................... 9
2.3.3 Filosofie is geboren: de kracht van verwondering ........................................................................................... 10
2.3.4 Filosofie wordt volwassen .......................................................................................................................................... 11
2.3.5 Filosofie: van verwondering tot wetenschap ..................................................................................................... 12
2.4 Filosofie als ruimte voor vragen en reflectie ............................................................................................................... 13
2.5 Filosofie is vragen stellen. Maar wat maakt een vraag een filosofische vraag? ........................................... 13
2.5.1 Drie niveaus van vragen: eerste, tweede en derde orde ................................................................................ 15
2.5.2 Inhoudelijk criterium: de vraag behoort tot een filosofisch domein ....................................................... 15
2.5.3 Kortom: checklist! filosofische vragen… ............................................................................................................... 16
2.6 Filosofie in zijn puurste vorm: het OOD......................................................................................................................... 17
3. Twee benaderingen van filosofie: theoretisch en praktisch ........................................................................... 17
3.1 De theoretische filosofie: kennis als product .............................................................................................................. 17
3.2 De praktische filosofie: denken als proces ................................................................................................................... 18
3.3 Theorie en praktijk: geen tegenstelling, maar een spanningsveld .................................................................... 18
3.4 Socratische gespreksvoering .............................................................................................................................................. 19
3.4.1 De socratische grondhouding in de praktijkgerichte orthopedagogie .................................................... 20
3.4.2 De dialectische methode van Socrates................................................................................................................... 20
2.4.3 De fasen van het socratisch gesprek ....................................................................................................................... 21
3.4.4 Wanneer voer je een verdiepend gesprek? ......................................................................................................... 22
3.4.5 het socratisch gesprek als vrije ruimte ................................................................................................................. 23
3.5 Filosoferen met kinderen ..................................................................................................................................................... 23
3.5.1 Waarom filosoferen met kinderen .................................................................................................................. 24
, 2
3.5.2 Waar komt filosoferen met kinderen vandaan .................................................................................................. 25
3.5.3 Hoe filosoferen met kinderen .................................................................................................................................... 25
3.6 Filosofische counseling: een reflectieve praktijk ....................................................................................................... 26
4 Logica en kritisch denken ............................................................................................................................................................. 27
4.1 Logica ............................................................................................................................................................................................ 28
4.2 Kritisch denken ......................................................................................................................................................................... 29
4.3 Kritisch denken als voorwaarde voor ethisch handelen en als intellectuele houding.............................. 30
4.4 Argumenten en conclusie: vooronderstellingen versus redeneringen ........................................................... 30
4.5 De basis van logisch redeneren ......................................................................................................................................... 31
4.5.1 Syllogisme ........................................................................................................................................................................... 31
4.5.3 Conditionele redeneringen (P94 cursus) ............................................................................................................. 33
4.5.3 Drie kernpunten over logica ...................................................................................................................................... 34
4.6 Soorten conclusies ................................................................................................................................................................... 34
4.7 Logica en kritisch denken binnen de orthopedagogiek .......................................................................................... 35
5. Ethiek vroeger en nu ..................................................................................................................................................................... 36
5.1 De oorsprong van denken: tussen angst, verwondering en zorg ....................................................................... 36
5.2 Ethiek: nadenken over het goede handelen ................................................................................................................. 36
5.3 Over ethiek: Het goede bepalen, goed handelen en dat uit vrije wil? ............................................................... 37
5.3.1 Wat is het goede? een zoektocht met Socrates en Euthyphro..................................................................... 37
5.3.2 Socrates en de zoektocht naar het goede: tussen dialoog en moreel absolutisme ............................ 37
5.3.3 Van moreel inzicht naar moreel handelen: waarde, normen en hun betekenis voor de
praktijkgerichte orthopedagoog .......................................................................................................................................... 38
5.3.4 Universalisme versus relativisme: de zoektocht naar morele grondslagen ......................................... 38
5.3.5 Vrije wil en verantwoordelijkheid: drie filosofische benaderingen ......................................................... 39
5.4 Moraal, ethiek, deontologie en beroepsethiek: vier sleutelbegrippen ............................................................. 40
5.5 Ethiek in drie stappen: beschrijven, beoordelen, bevragen ................................................................................. 41
5.6 Waarom is ethiek cruciaal voor de PO? De PO als normatief professional .................................................... 41
5.7 Drie kern uitdagingen van normatieve professionaliteit ....................................................................................... 42
5.8 Ethisch oordelen en handelen: normatieve professionaliteit en het funderingsprobleem .................... 42
5.8.1 Ethisch oordelingsvorming als professionele kerncompetentie ............................................................... 42
5.8.2 De zoektocht naar onderbouwde antwoorden en het funderingsprobleem ........................................ 42
5.8.3 Implicaties voor orthopedagogische professionaliteit ................................................................................... 43
5.9 Filosofische stromingen rond ethiek die vandaag nog steeds relevant zijn .................................................. 43
5.9.1 Confucianisme ....................................................................................................................................................................... 44
5.9.1.1 Een conservatieve hervormer: ethiek als sociale ordening ...................................................................... 44
5.9.1.2 Sociale relaties en morele hiërarchie ....................................................................................................... 45
5.9.1.3 Transformatie door zelfcultivatie ........................................................................................................................ 45
5.9.1.4 Confucianisme als blijvende bron van moreel denken ............................................................................... 45
, 3
5.9.2 Epicurisme .............................................................................................................................................................................. 46
5.9.3 Stoïcisme .................................................................................................................................................................................. 46
5.9.4 Scepticisme ............................................................................................................................................................................. 47
5.9.5 Cynisme .................................................................................................................................................................................... 48
5.9.6 Samengevat ........................................................................................................................................................................ 49
5.9.7 En vrouwen in de vroege filosofie? Het voorbeeld van Hypatia van Alexandrië ..................................... 49
5.10 Ethiek en de professionaliteit in het licht van Hannah Arendt ......................................................................... 51
5.10.1 Hannah Arendt en het fundamentele belang van denken, oordelen en handelen .......................... 51
5.10.2 De banaliteit van het kwaad .................................................................................................................................... 52
5.10.3 De handelende mens ................................................................................................................................................... 52
5.10.4 Professionaliteit in orthopedagogische praktijk ............................................................................................ 52
5.10 Ethiek in de praktijk: ethisch oordelen en handelen: 5 fases ................................................................... 53
5.11.1 Fase 1 morele verontwaardiging .......................................................................................................................... 53
5.11.2 Fase 2: Waardenconflict scherp stellen ............................................................................................................. 54
5.11.3 Fase 3: (achterliggende) waarden benoemen ................................................................................................ 54
5.11.4 Fase 4: waardenafweging door uitzoomen: relativisme ............................................................................ 54
5.11.5 Fase 5: conclusie vanuit algemeen goed: aanvaarden imperfectie ....................................................... 55
5.11.6 Samengevat: de 5 fasen van etisch oordelen en handelen.................................................................... 56
5.11.7 Ethisch oordelen en handelen versus het socratisch gesprek ............................................................ 56
, 4
1. FILOSOFIE ALS WEGWIJZER NAAR EEN RECHTVAARDIGE SAMENLEVING
DE UITDAGING VAN ONZE TIJD
In een wereld vol wantrouwen en verdeeldheid is het noodzakelijk om angst voor de ander los te
laten. We moeten blijven geloven in een rechtvaardige toekomst waarin open dialoog,
empathie en het relativeren van het eigen perspectief centraal staan.
DE ROL VAN FILOSOFIE
Filosofie is geen luxe, maar een noodzakelijk hulpmiddel
Volgens Martha Nussbaum helpt ze ons om ons in anderen in te leven en zo
rechtvaardigheid mogelijk te maken
➔ Ze maakt ons ook bewust van onze taal en aannames, zodat we echt kunnen
luisteren zonder alles te vertalen naar onze eigen denkkaders
BRUGGEN TUSSEN VERSCHILLEN
In een wereld met uiteenlopende overtuigingen en betekenissen fungeert filosofie als brug
• Ze nodigt uit om de ander niet te reduceren tot het bekende, maar de vreemdheid
van de ander serieus te nemen als voorwaarde voor echte ontmoeting
ZELFKENNIS EN HET HART
Het adagium “Ken uzelf” benadrukt dat zelfkennis een levenslange opdracht is. Zoals Paus
Franciscus stelt, blijft de mens ook voor zichzelf deels een mysterie.
• Wanneer het hart uit het denken verdwijnt, verliezen we zowel de ontmoeting met de
ander als met ons eigen verhaal.
FILOSOFIE ALS VERBINDENDE KRACHT
Filosofie vanuit het hart biedt geen kant-en-klare antwoorden, maar schept verbinding. Zin
ontstaat vaak door ontmoetingen die ons opnieuw richting geven en ons aanzetten om samen te
werken aan een rechtvaardigere wereld.
1.1 FILOSOFIE ALS LEVENSHOUDING: DE DENKER EN HET BEROEP VAN DE
PRAKTIJKGERICHTE ORTHOPEDAGOOG
De Denker van Auguste Rodin was oorspronkelijk geen zelfstandig kunstwerk, maar maakte
deel uit van zijn monumentale project La Porte de l’Enfer (De Hellepoort), geïnspireerd door
Dante Alighieri’s Divina Commedia.
Rodin baseerde het ontwerp op de hellepassages uit Dante’s Inferno, vol verdoemden,
demonen en dramatische taferelen.
Bovenaan de poort plaatste hij een centrale figuur die aanvankelijk Dante zelf voorstelde, peinzend
over het lot van de zielen → Rodin beeldde hem echter niet af als middeleeuwse dichter, maar als
een gespierde, naakte man, waardoor de figuur een tijdloze en universele betekenis kreeg als
symbool van de denkende mens.
Door zijn krachtige, geconcentreerde houding groeide hij uit tot een icoon van menselijke
reflectie en werd hij in 1902 uitgewerkt tot het zelfstandige beeld Le Penseur (De Denker).
INHOUDSOPGAVE
1. Filosofie als wegwijzer naar een rechtvaardige samenleving ........................................................................................ 4
1.1 Filosofie als levenshouding: De denker en het beroep van de praktijkgerichte orthopedagoog ........... 4
1.2 Symboliek van het naakte en gespierde lichaam .......................................................................................................... 5
1.3 De denker als metafoor voor orthopedagogisch handelen ...................................................................................... 5
1.4 Conclusie: De praktijkgerichte orthopedagoog als denker ...................................................................................... 5
2. Filosofie: Wat en waarom .................................................................................................................................................. 6
2.1 De verwevenheid van filosofie, levensbeschouwing, cultuur en mythe ............................................................. 6
2.2 Mythe ................................................................................................................................................................................................ 6
2.2.1 Conceptuele nieuwsgierigheid ..................................................................................................................................... 6
2.2.2 De kracht van mythen ...................................................................................................................................................... 7
2.2.3 Op zoek naar het oerverhaal van de mens: waarom mythes wereldwijd op elkaar lijken ............... 7
2.2.4 Van mythes naar logos: de geboorte van het filosofisch denken .................................................................. 8
2.3 Filosofie: zoeken naar de ultieme vragen ........................................................................................................................ 8
2.3.1 Thales brak met de mythe .............................................................................................................................................. 9
2.3.2 De filosofie krijgt vorm .................................................................................................................................................... 9
2.3.3 Filosofie is geboren: de kracht van verwondering ........................................................................................... 10
2.3.4 Filosofie wordt volwassen .......................................................................................................................................... 11
2.3.5 Filosofie: van verwondering tot wetenschap ..................................................................................................... 12
2.4 Filosofie als ruimte voor vragen en reflectie ............................................................................................................... 13
2.5 Filosofie is vragen stellen. Maar wat maakt een vraag een filosofische vraag? ........................................... 13
2.5.1 Drie niveaus van vragen: eerste, tweede en derde orde ................................................................................ 15
2.5.2 Inhoudelijk criterium: de vraag behoort tot een filosofisch domein ....................................................... 15
2.5.3 Kortom: checklist! filosofische vragen… ............................................................................................................... 16
2.6 Filosofie in zijn puurste vorm: het OOD......................................................................................................................... 17
3. Twee benaderingen van filosofie: theoretisch en praktisch ........................................................................... 17
3.1 De theoretische filosofie: kennis als product .............................................................................................................. 17
3.2 De praktische filosofie: denken als proces ................................................................................................................... 18
3.3 Theorie en praktijk: geen tegenstelling, maar een spanningsveld .................................................................... 18
3.4 Socratische gespreksvoering .............................................................................................................................................. 19
3.4.1 De socratische grondhouding in de praktijkgerichte orthopedagogie .................................................... 20
3.4.2 De dialectische methode van Socrates................................................................................................................... 20
2.4.3 De fasen van het socratisch gesprek ....................................................................................................................... 21
3.4.4 Wanneer voer je een verdiepend gesprek? ......................................................................................................... 22
3.4.5 het socratisch gesprek als vrije ruimte ................................................................................................................. 23
3.5 Filosoferen met kinderen ..................................................................................................................................................... 23
3.5.1 Waarom filosoferen met kinderen .................................................................................................................. 24
, 2
3.5.2 Waar komt filosoferen met kinderen vandaan .................................................................................................. 25
3.5.3 Hoe filosoferen met kinderen .................................................................................................................................... 25
3.6 Filosofische counseling: een reflectieve praktijk ....................................................................................................... 26
4 Logica en kritisch denken ............................................................................................................................................................. 27
4.1 Logica ............................................................................................................................................................................................ 28
4.2 Kritisch denken ......................................................................................................................................................................... 29
4.3 Kritisch denken als voorwaarde voor ethisch handelen en als intellectuele houding.............................. 30
4.4 Argumenten en conclusie: vooronderstellingen versus redeneringen ........................................................... 30
4.5 De basis van logisch redeneren ......................................................................................................................................... 31
4.5.1 Syllogisme ........................................................................................................................................................................... 31
4.5.3 Conditionele redeneringen (P94 cursus) ............................................................................................................. 33
4.5.3 Drie kernpunten over logica ...................................................................................................................................... 34
4.6 Soorten conclusies ................................................................................................................................................................... 34
4.7 Logica en kritisch denken binnen de orthopedagogiek .......................................................................................... 35
5. Ethiek vroeger en nu ..................................................................................................................................................................... 36
5.1 De oorsprong van denken: tussen angst, verwondering en zorg ....................................................................... 36
5.2 Ethiek: nadenken over het goede handelen ................................................................................................................. 36
5.3 Over ethiek: Het goede bepalen, goed handelen en dat uit vrije wil? ............................................................... 37
5.3.1 Wat is het goede? een zoektocht met Socrates en Euthyphro..................................................................... 37
5.3.2 Socrates en de zoektocht naar het goede: tussen dialoog en moreel absolutisme ............................ 37
5.3.3 Van moreel inzicht naar moreel handelen: waarde, normen en hun betekenis voor de
praktijkgerichte orthopedagoog .......................................................................................................................................... 38
5.3.4 Universalisme versus relativisme: de zoektocht naar morele grondslagen ......................................... 38
5.3.5 Vrije wil en verantwoordelijkheid: drie filosofische benaderingen ......................................................... 39
5.4 Moraal, ethiek, deontologie en beroepsethiek: vier sleutelbegrippen ............................................................. 40
5.5 Ethiek in drie stappen: beschrijven, beoordelen, bevragen ................................................................................. 41
5.6 Waarom is ethiek cruciaal voor de PO? De PO als normatief professional .................................................... 41
5.7 Drie kern uitdagingen van normatieve professionaliteit ....................................................................................... 42
5.8 Ethisch oordelen en handelen: normatieve professionaliteit en het funderingsprobleem .................... 42
5.8.1 Ethisch oordelingsvorming als professionele kerncompetentie ............................................................... 42
5.8.2 De zoektocht naar onderbouwde antwoorden en het funderingsprobleem ........................................ 42
5.8.3 Implicaties voor orthopedagogische professionaliteit ................................................................................... 43
5.9 Filosofische stromingen rond ethiek die vandaag nog steeds relevant zijn .................................................. 43
5.9.1 Confucianisme ....................................................................................................................................................................... 44
5.9.1.1 Een conservatieve hervormer: ethiek als sociale ordening ...................................................................... 44
5.9.1.2 Sociale relaties en morele hiërarchie ....................................................................................................... 45
5.9.1.3 Transformatie door zelfcultivatie ........................................................................................................................ 45
5.9.1.4 Confucianisme als blijvende bron van moreel denken ............................................................................... 45
, 3
5.9.2 Epicurisme .............................................................................................................................................................................. 46
5.9.3 Stoïcisme .................................................................................................................................................................................. 46
5.9.4 Scepticisme ............................................................................................................................................................................. 47
5.9.5 Cynisme .................................................................................................................................................................................... 48
5.9.6 Samengevat ........................................................................................................................................................................ 49
5.9.7 En vrouwen in de vroege filosofie? Het voorbeeld van Hypatia van Alexandrië ..................................... 49
5.10 Ethiek en de professionaliteit in het licht van Hannah Arendt ......................................................................... 51
5.10.1 Hannah Arendt en het fundamentele belang van denken, oordelen en handelen .......................... 51
5.10.2 De banaliteit van het kwaad .................................................................................................................................... 52
5.10.3 De handelende mens ................................................................................................................................................... 52
5.10.4 Professionaliteit in orthopedagogische praktijk ............................................................................................ 52
5.10 Ethiek in de praktijk: ethisch oordelen en handelen: 5 fases ................................................................... 53
5.11.1 Fase 1 morele verontwaardiging .......................................................................................................................... 53
5.11.2 Fase 2: Waardenconflict scherp stellen ............................................................................................................. 54
5.11.3 Fase 3: (achterliggende) waarden benoemen ................................................................................................ 54
5.11.4 Fase 4: waardenafweging door uitzoomen: relativisme ............................................................................ 54
5.11.5 Fase 5: conclusie vanuit algemeen goed: aanvaarden imperfectie ....................................................... 55
5.11.6 Samengevat: de 5 fasen van etisch oordelen en handelen.................................................................... 56
5.11.7 Ethisch oordelen en handelen versus het socratisch gesprek ............................................................ 56
, 4
1. FILOSOFIE ALS WEGWIJZER NAAR EEN RECHTVAARDIGE SAMENLEVING
DE UITDAGING VAN ONZE TIJD
In een wereld vol wantrouwen en verdeeldheid is het noodzakelijk om angst voor de ander los te
laten. We moeten blijven geloven in een rechtvaardige toekomst waarin open dialoog,
empathie en het relativeren van het eigen perspectief centraal staan.
DE ROL VAN FILOSOFIE
Filosofie is geen luxe, maar een noodzakelijk hulpmiddel
Volgens Martha Nussbaum helpt ze ons om ons in anderen in te leven en zo
rechtvaardigheid mogelijk te maken
➔ Ze maakt ons ook bewust van onze taal en aannames, zodat we echt kunnen
luisteren zonder alles te vertalen naar onze eigen denkkaders
BRUGGEN TUSSEN VERSCHILLEN
In een wereld met uiteenlopende overtuigingen en betekenissen fungeert filosofie als brug
• Ze nodigt uit om de ander niet te reduceren tot het bekende, maar de vreemdheid
van de ander serieus te nemen als voorwaarde voor echte ontmoeting
ZELFKENNIS EN HET HART
Het adagium “Ken uzelf” benadrukt dat zelfkennis een levenslange opdracht is. Zoals Paus
Franciscus stelt, blijft de mens ook voor zichzelf deels een mysterie.
• Wanneer het hart uit het denken verdwijnt, verliezen we zowel de ontmoeting met de
ander als met ons eigen verhaal.
FILOSOFIE ALS VERBINDENDE KRACHT
Filosofie vanuit het hart biedt geen kant-en-klare antwoorden, maar schept verbinding. Zin
ontstaat vaak door ontmoetingen die ons opnieuw richting geven en ons aanzetten om samen te
werken aan een rechtvaardigere wereld.
1.1 FILOSOFIE ALS LEVENSHOUDING: DE DENKER EN HET BEROEP VAN DE
PRAKTIJKGERICHTE ORTHOPEDAGOOG
De Denker van Auguste Rodin was oorspronkelijk geen zelfstandig kunstwerk, maar maakte
deel uit van zijn monumentale project La Porte de l’Enfer (De Hellepoort), geïnspireerd door
Dante Alighieri’s Divina Commedia.
Rodin baseerde het ontwerp op de hellepassages uit Dante’s Inferno, vol verdoemden,
demonen en dramatische taferelen.
Bovenaan de poort plaatste hij een centrale figuur die aanvankelijk Dante zelf voorstelde, peinzend
over het lot van de zielen → Rodin beeldde hem echter niet af als middeleeuwse dichter, maar als
een gespierde, naakte man, waardoor de figuur een tijdloze en universele betekenis kreeg als
symbool van de denkende mens.
Door zijn krachtige, geconcentreerde houding groeide hij uit tot een icoon van menselijke
reflectie en werd hij in 1902 uitgewerkt tot het zelfstandige beeld Le Penseur (De Denker).
