Ontwikkelingspsychologie
Deel 1: emotionele ontwikkeling
Beschrijving van de structuur van de emotionele ontwikkeling
Emotionele ontwikkeling is sterk verbonden aan de sociale ontwikkeling. (=socio-emotionele ontwikkeling)
Emotionele ontwikkeling bestaat uit:
● Evolutie van de eigen emoties
● Inzicht in de emoties van een ander
-> Zijn nodig om tot een gezonde ontwikkeling te komen die een mens toestaat om goed te functioneren in een
omgeving.
Sociale omgeving en biologische bepalingen hebben een sterke invloed op deze 2 factoren.
Evolutie van de eigen emoties, 2 elementen:
● Zelfbewustzijn
● Zelfregulatie
Zelfbewustzijn
De zuigeling
● In het begin is het gevoel voornamelijk opwinding, dit ontstaat door sensomotorische ervaringen die meestal
door lust of onlust gekleurd zijn.
● Na 2 maanden: de gevoelens worden duurzamer en we spreken al van stemmingen die kunnen variëren
tussen opgeruimdheid en neerslachtigheid.
● Na 3 maanden: door een betere ontwikkeling van de zintuigen begint de baby de buitenwereld actiever te
verkennen, wat het affectieve leven meer plezierig maakt.
Hierbij ontstaan drie drijfveren:
o Genotsdrang: lust wordt herhaald, onlust wordt vermeden
o Sensatiedrang: kijken en voelen
o Activiteitsdrang: speldrang, nabootsingdrang
● 6 maanden: bewust van andere mensen → gedifferentieerde gevoelens ervaren zoals blijdschap of angst
● 1 jaar: de baby kan zijn gevoelens duidelijk uitdrukken, bijvoorbeeld door te lachen of te huilen om specifieke
gebeurtenissen.goed bepaalde gevoelens uitdrukken
In de peuterfase ontwikkelt het kind een gevoel van "zelf". Dit leidt tot gedrag zoals koppigheid en het tonen van
affectie. Zelfbewustzijn stelt de peuter in staat te begrijpen dat hij een apart individu is met eigen emoties.
De gevoelens van de peuter zijn directe reacties op gebeurtenissen in zijn omgeving. Dit betekent dat de emoties nog
niet complex zijn, maar eenvoudig en spontaan voortkomen uit interacties met de buitenwereld.
De kleuter
Ontwikkeling van ik-beleven:
● Onderscheid van “ik” en “niet-ik”
● Alle gevoelens worden geconcentreerd op het eigen ik en het egocentrisme wordt een bijzonder kenmerk
van deze periode.
o Kind ziet zichzelf als middelpunt. Zoals hij voelt en denkt, voelen en denken anderen ook
1
,Uitbreiding van sociale contacten en gevoelens:
● Nieuwe situatie met veel nieuwe kinderen kan in het begin bedreigend overkomen, geleidelijk aan zal hij er
vertrouwd mee raken.
● Het woord van de kleuterleidster wordt daarbij als heilig genomen.
○ De juf is (buiten het gezin) de eerste volwassene die een belangrijke rol gaat spelen in het leven. De
kleuterleidster heeft een grote verantwoordelijkhei.
● De kleuter heeft behoefte aan leeftijdsgenoten.
○ Bij gebrek aan speelkameraadjes kan het kind een denkbeeldig vriendje creëren.
● Samenspelen is functioneel bepaald -> beginnend empathisch vermogen.
● Sterk elkaars gedrag beïnvloeden
Prestatiedrang en initiatie name:
● 3-4 jaar: prestatiegericht gedrag = De kleuter toont een groeiende behoefte om te presteren en vergelijkt
eigen resultaten met die van anderen
● Opgavenbewustzijn!! = belangrijk om een onderscheid te leren maken tussen wat ze willen bereiken, en wat
ze zullen bereiken.
o Kan zichzelf nog niet goed inschatten de kleuter heeft hierbij hulp nodig
o Het kind overschat vaak zijn mogelijkheden, wat kan leiden tot
▪ Mislukkingen: Resulteren in gevoelens van teleurstelling en twijfel aan zichzelf
▪ Overcompensatie: De kleuter probeert deze twijfel te maskeren door extra hard zijn best
te doen of nieuwe uitdagingen aan te gaan.
Het lagereschoolkind
Leren hun eigen prestaties te beoordelen waardoor er een nieuwe reeks van gevoelens ontstaat.
Hun zelfwaardegevoel is sterk verbonden met hun prestaties, en wat de buitenwereld daarvan denkt.
○ Positieve of negatieve opmerkingen hebben een diepe impact, waardoor het kind zeer gevoelig wordt voor
feedback.
Vergelijking met andere leidt tot gevoelens over andere Bv: trots of jaloezie
We kunnen bij het lagereschoolkind spreken over een uitbreiding van sociale en morele gevoelens
○ Sociale gevoelens worden complexer, bijvoorbeeld het ontwikkelen van vriendschap, medeleven, en
rechtvaardigheidsgevoel. Er ontstaat een begin van morele gevoelens, zoals besef van goed en fout.
Kinderen kunnen meerdere, soms tegenstrijdige gevoelens tegelijkertijd ervaren (bijvoorbeeld trots op een prestatie
maar jaloers op een betere prestatie van een ander).
Stemmingen wisselen gemakkelijker maar worden ook duurzamer.
○ Gevoelens blijven echter vaak oppervlakkig en bereiken nog weinig emotionele diepgang.
Het is duidelijk dat naast het aangeboren temperament, de sociale wereld een belangrijke functie heeft in de vorming
en het uiten van emoties.
Zelfregulatie
= de strategieën die we gebruiken om onze emoties aan te passen tot een comfortabele intensiteit zodat we onze
doelen kunnen bereiken. De prefrontale hersenschors is belangrijk om je emoties te controleren.
Ontwikkelingsstadia van zelfregulatie:
De baby:
○ Bij baby's is de prefrontale cortex nauwelijks ontwikkeld, waardoor ze hun emoties niet kunnen beheersen.
○ Ze zijn volledig afhankelijk van verzorgers om hun emoties te reguleren, bijvoorbeeld door troost of fysieke
nabijheid.
2
,De kleuter:
○ Eerste stappen in emotiebeheersing:
■ Kleuters leren dat ze emoties kunnen beïnvloeden door hun gedrag te veranderen
Bv: iets anders doen of afleiding zoeken om frustratie of verdriet te verminderen.
○ De rol van taalontwikkeling:
■ De opkomst van taal helpt kleuters hun emoties beter te begrijpen en te uiten, wat een cruciale stap
is in zelfregulatie.
Het lagereschoolkind:
○ Copingstrategieën:
■ Probleemgerichte coping
⟶ Wanneer een situatie als veranderbaar wordt gezien, probeert het kind actief het probleem
aan te pakken Bv: Samenwerken met een vriendje om een ruzie op te lossen.
■ Emotiegerichte coping
⟶ Wanneer een situatie niet kan worden veranderd, kiest het kind ervoor de emoties te
ervaren en ermee om te gaan Bv: Verdriet accepteren wanneer een huisdier overlijdt.
○ Groeiend bewustzijn:
■ Kinderen ontwikkelen een betere controle over impulsen en leren emoties gepast te reguleren
binnen sociale contexten.
De adolescentie:
○ 12 jaar: Synaptische groei in de prefrontale hersenzone
■ Rond deze leeftijd vindt een periode van synaptische groei plaats in de prefrontale hersenzone, die
cruciaal is voor plannen, beslissingen nemen en emotiebeheersing.
■ Complexere regulatiestrategieën beginnen zich te ontwikkelen.
○ 17 jaar: Synaptogenese in de temporale hersenzone
■ Deze groei maakt het mogelijk om complexe gevoelens beter te begrijpen en om te zetten in taal.
■ Jongeren worden beter in reflecteren over emoties, zoals het begrijpen van verdriet of frustratie in
bredere contexten, en dit verbaal te uiten.
Evolutie van het inzicht in emoties van anderen
Temperament
Temperament = de aangeboren tendens om op prikkels te reageren
Hoe hevig die prikkels zijn en hoe hevig daarmee omgegaan wordt is het temperament, en geeft aan hoe hevig we
emoties zullen voelen of erop reageren.
Dit is noodzakelijk om signalen van andere mensen op te vangen.
Social referencing
Baby zoekt steun bij volwassenen. Oorspronkelijk is die puur fysieke nabijheid.
Als de baby de non-verbale signalen van anderen begrijpt, gaat de baby in onzekere situaties steun zoeken door te
kijken naar de ouders of het verzorgings figuur
Social referencing = doelbewust zoeken naar informatie over de gevoelens van anderen om onduidelijke
omstandigheden en gebeurtenissen te begrijpen
Het is nog niet duidelijk of social referencing mogelijk is doordat baby’s dezelfde emotie ervaren als ze een
gezichtsuitdrukking waarnemen (wat zou verwijzen naar een vroege vorm van empathie) of dat hij enkel de nodige
informatie haalt uit de gezichtsuitdrukkingen.
Empathie
Empathie = een emotionele respons die correspondeert met de gevoelens van een ander persoon
Hoffman: Empathic distress = Wanneer je getuige bent van een situatie die voor een ander pijnlijk is …, zal je zelf een
gevoel van onbehagen (= afschuw) ervaren
3
, Baby’s ervaren een vorm van empathic distress als iemand in de buurt negatieve gevoelens uit
Bv: Als ze geconfronteerd worden met een baby die huilt, zullen ze zelf ook gaan huilen
Volgende stap in ontwikkeling: stemmingen
Bv: oma smeert boterhammen om ze te kunnen opeten
Peuter begint beginnende sporen van empathie te vertonen.
Bv: droevige peuter gaan troosten
○ Hiervoor moet de peuter emotionele signalen van een ander kunnen opvangen
○ Het gevoel dat deze signalen hun geeft, motiveert hen om actie te ondernemen en een emotionele
respons te stellen.
Spiegelneuronen
Spiegelneuronen = speciale zenuwcellen verspreid door de hersenen, met een concentratie in de motorische gebieden
van de frontaalkwabben en in de emotionele schakelingen. Ze activeren zowel bij het uitvoeren van een handeling als
bij het observeren van iemand anders die dezelfde handeling uitvoert.
Rizzolatti en zijn team ontdekte dit
○ Tijdens experimenten met apen ontdekten de onderzoekers dat de motorische cellen van de apen actief
werden bij het observeren van een handeling.
Bv: Een onderzoeker pakte rozijnen, en de spiegelneuronen van de apen vuurden alsof ze zelf die
beweging uitvoerden.
○ Deze reactie toonde aan dat de hersenen bewegingen van anderen kunnen "spiegelen" zonder ze zelf
daadwerkelijk uit te voeren.
imitatie en leren: Spiegelneuronen helpen ons gedrag en vaardigheden te leren door imitatie.
Bv: Een kind leert een bepaalde beweging of handeling door een ouder of ander rolmodel te observeren.
Emotionele spiegeling: Omdat spiegelneuronen ook gekoppeld zijn aan emotionele netwerken in de hersenen, maken
ze het mogelijk emoties van anderen te "ervaren."
Bv: Als we iemand verdrietig zien, activeren spiegelneuronen die emoties in onze hersenen, waardoor we
medeleven of empathie voelen.
Tekort in het spiegelsysteem zou kunnen liggen aan bepaalde stoornissen (zoals ASS), maar hier is meer onderzoek
voor nodig.
Theory of mind and role taking
Theory of mind = Het besef dat anderen opvattingen, verlangens en emoties kunnen hebben die verschillen van jezelf.
Deze cognitieve vaardigheid stelt ons in staat om gedrag en gevoelens van anderen te begrijpen en te anticiperen.
Fanatasiespel (rond 2 jarige leeftijd) is een belangrijke stap in de ontwikkeling van de theory of mind
➔ Hierdoor leren ze dat je mensen kan beetnemen met gespeelde emoties. Gedrag is vanaf dan geen
rechtstreekse uiting van wat men echt voelt
Role-taking = Het vermogen om de interne factoren (zoals gedachten, emoties en overtuigingen) te begrijpen die
gedrag bepalen
Dit ontwikkelt zich in verschillende fasen:
1. Egocentrische of ongedifferentieerd perspectief (0-5 jaar)
○ Kinderen zijn zich niet bewust van andere perspectieven en gaan ervan uit dat iedereen de wereld
ziet zoals zij dat doen
■ Kenmerk: egoïstisch denken
2. Informationeel perspectief (6-8 jaar)
○ Kinderen begrijpen dat anderen een ander perspectief kunnen hebben, maar schrijven dit toe aan
een verschil in informatie.
■ Bv: Een ander weet iets niet wat zij wel weten
4
Deel 1: emotionele ontwikkeling
Beschrijving van de structuur van de emotionele ontwikkeling
Emotionele ontwikkeling is sterk verbonden aan de sociale ontwikkeling. (=socio-emotionele ontwikkeling)
Emotionele ontwikkeling bestaat uit:
● Evolutie van de eigen emoties
● Inzicht in de emoties van een ander
-> Zijn nodig om tot een gezonde ontwikkeling te komen die een mens toestaat om goed te functioneren in een
omgeving.
Sociale omgeving en biologische bepalingen hebben een sterke invloed op deze 2 factoren.
Evolutie van de eigen emoties, 2 elementen:
● Zelfbewustzijn
● Zelfregulatie
Zelfbewustzijn
De zuigeling
● In het begin is het gevoel voornamelijk opwinding, dit ontstaat door sensomotorische ervaringen die meestal
door lust of onlust gekleurd zijn.
● Na 2 maanden: de gevoelens worden duurzamer en we spreken al van stemmingen die kunnen variëren
tussen opgeruimdheid en neerslachtigheid.
● Na 3 maanden: door een betere ontwikkeling van de zintuigen begint de baby de buitenwereld actiever te
verkennen, wat het affectieve leven meer plezierig maakt.
Hierbij ontstaan drie drijfveren:
o Genotsdrang: lust wordt herhaald, onlust wordt vermeden
o Sensatiedrang: kijken en voelen
o Activiteitsdrang: speldrang, nabootsingdrang
● 6 maanden: bewust van andere mensen → gedifferentieerde gevoelens ervaren zoals blijdschap of angst
● 1 jaar: de baby kan zijn gevoelens duidelijk uitdrukken, bijvoorbeeld door te lachen of te huilen om specifieke
gebeurtenissen.goed bepaalde gevoelens uitdrukken
In de peuterfase ontwikkelt het kind een gevoel van "zelf". Dit leidt tot gedrag zoals koppigheid en het tonen van
affectie. Zelfbewustzijn stelt de peuter in staat te begrijpen dat hij een apart individu is met eigen emoties.
De gevoelens van de peuter zijn directe reacties op gebeurtenissen in zijn omgeving. Dit betekent dat de emoties nog
niet complex zijn, maar eenvoudig en spontaan voortkomen uit interacties met de buitenwereld.
De kleuter
Ontwikkeling van ik-beleven:
● Onderscheid van “ik” en “niet-ik”
● Alle gevoelens worden geconcentreerd op het eigen ik en het egocentrisme wordt een bijzonder kenmerk
van deze periode.
o Kind ziet zichzelf als middelpunt. Zoals hij voelt en denkt, voelen en denken anderen ook
1
,Uitbreiding van sociale contacten en gevoelens:
● Nieuwe situatie met veel nieuwe kinderen kan in het begin bedreigend overkomen, geleidelijk aan zal hij er
vertrouwd mee raken.
● Het woord van de kleuterleidster wordt daarbij als heilig genomen.
○ De juf is (buiten het gezin) de eerste volwassene die een belangrijke rol gaat spelen in het leven. De
kleuterleidster heeft een grote verantwoordelijkhei.
● De kleuter heeft behoefte aan leeftijdsgenoten.
○ Bij gebrek aan speelkameraadjes kan het kind een denkbeeldig vriendje creëren.
● Samenspelen is functioneel bepaald -> beginnend empathisch vermogen.
● Sterk elkaars gedrag beïnvloeden
Prestatiedrang en initiatie name:
● 3-4 jaar: prestatiegericht gedrag = De kleuter toont een groeiende behoefte om te presteren en vergelijkt
eigen resultaten met die van anderen
● Opgavenbewustzijn!! = belangrijk om een onderscheid te leren maken tussen wat ze willen bereiken, en wat
ze zullen bereiken.
o Kan zichzelf nog niet goed inschatten de kleuter heeft hierbij hulp nodig
o Het kind overschat vaak zijn mogelijkheden, wat kan leiden tot
▪ Mislukkingen: Resulteren in gevoelens van teleurstelling en twijfel aan zichzelf
▪ Overcompensatie: De kleuter probeert deze twijfel te maskeren door extra hard zijn best
te doen of nieuwe uitdagingen aan te gaan.
Het lagereschoolkind
Leren hun eigen prestaties te beoordelen waardoor er een nieuwe reeks van gevoelens ontstaat.
Hun zelfwaardegevoel is sterk verbonden met hun prestaties, en wat de buitenwereld daarvan denkt.
○ Positieve of negatieve opmerkingen hebben een diepe impact, waardoor het kind zeer gevoelig wordt voor
feedback.
Vergelijking met andere leidt tot gevoelens over andere Bv: trots of jaloezie
We kunnen bij het lagereschoolkind spreken over een uitbreiding van sociale en morele gevoelens
○ Sociale gevoelens worden complexer, bijvoorbeeld het ontwikkelen van vriendschap, medeleven, en
rechtvaardigheidsgevoel. Er ontstaat een begin van morele gevoelens, zoals besef van goed en fout.
Kinderen kunnen meerdere, soms tegenstrijdige gevoelens tegelijkertijd ervaren (bijvoorbeeld trots op een prestatie
maar jaloers op een betere prestatie van een ander).
Stemmingen wisselen gemakkelijker maar worden ook duurzamer.
○ Gevoelens blijven echter vaak oppervlakkig en bereiken nog weinig emotionele diepgang.
Het is duidelijk dat naast het aangeboren temperament, de sociale wereld een belangrijke functie heeft in de vorming
en het uiten van emoties.
Zelfregulatie
= de strategieën die we gebruiken om onze emoties aan te passen tot een comfortabele intensiteit zodat we onze
doelen kunnen bereiken. De prefrontale hersenschors is belangrijk om je emoties te controleren.
Ontwikkelingsstadia van zelfregulatie:
De baby:
○ Bij baby's is de prefrontale cortex nauwelijks ontwikkeld, waardoor ze hun emoties niet kunnen beheersen.
○ Ze zijn volledig afhankelijk van verzorgers om hun emoties te reguleren, bijvoorbeeld door troost of fysieke
nabijheid.
2
,De kleuter:
○ Eerste stappen in emotiebeheersing:
■ Kleuters leren dat ze emoties kunnen beïnvloeden door hun gedrag te veranderen
Bv: iets anders doen of afleiding zoeken om frustratie of verdriet te verminderen.
○ De rol van taalontwikkeling:
■ De opkomst van taal helpt kleuters hun emoties beter te begrijpen en te uiten, wat een cruciale stap
is in zelfregulatie.
Het lagereschoolkind:
○ Copingstrategieën:
■ Probleemgerichte coping
⟶ Wanneer een situatie als veranderbaar wordt gezien, probeert het kind actief het probleem
aan te pakken Bv: Samenwerken met een vriendje om een ruzie op te lossen.
■ Emotiegerichte coping
⟶ Wanneer een situatie niet kan worden veranderd, kiest het kind ervoor de emoties te
ervaren en ermee om te gaan Bv: Verdriet accepteren wanneer een huisdier overlijdt.
○ Groeiend bewustzijn:
■ Kinderen ontwikkelen een betere controle over impulsen en leren emoties gepast te reguleren
binnen sociale contexten.
De adolescentie:
○ 12 jaar: Synaptische groei in de prefrontale hersenzone
■ Rond deze leeftijd vindt een periode van synaptische groei plaats in de prefrontale hersenzone, die
cruciaal is voor plannen, beslissingen nemen en emotiebeheersing.
■ Complexere regulatiestrategieën beginnen zich te ontwikkelen.
○ 17 jaar: Synaptogenese in de temporale hersenzone
■ Deze groei maakt het mogelijk om complexe gevoelens beter te begrijpen en om te zetten in taal.
■ Jongeren worden beter in reflecteren over emoties, zoals het begrijpen van verdriet of frustratie in
bredere contexten, en dit verbaal te uiten.
Evolutie van het inzicht in emoties van anderen
Temperament
Temperament = de aangeboren tendens om op prikkels te reageren
Hoe hevig die prikkels zijn en hoe hevig daarmee omgegaan wordt is het temperament, en geeft aan hoe hevig we
emoties zullen voelen of erop reageren.
Dit is noodzakelijk om signalen van andere mensen op te vangen.
Social referencing
Baby zoekt steun bij volwassenen. Oorspronkelijk is die puur fysieke nabijheid.
Als de baby de non-verbale signalen van anderen begrijpt, gaat de baby in onzekere situaties steun zoeken door te
kijken naar de ouders of het verzorgings figuur
Social referencing = doelbewust zoeken naar informatie over de gevoelens van anderen om onduidelijke
omstandigheden en gebeurtenissen te begrijpen
Het is nog niet duidelijk of social referencing mogelijk is doordat baby’s dezelfde emotie ervaren als ze een
gezichtsuitdrukking waarnemen (wat zou verwijzen naar een vroege vorm van empathie) of dat hij enkel de nodige
informatie haalt uit de gezichtsuitdrukkingen.
Empathie
Empathie = een emotionele respons die correspondeert met de gevoelens van een ander persoon
Hoffman: Empathic distress = Wanneer je getuige bent van een situatie die voor een ander pijnlijk is …, zal je zelf een
gevoel van onbehagen (= afschuw) ervaren
3
, Baby’s ervaren een vorm van empathic distress als iemand in de buurt negatieve gevoelens uit
Bv: Als ze geconfronteerd worden met een baby die huilt, zullen ze zelf ook gaan huilen
Volgende stap in ontwikkeling: stemmingen
Bv: oma smeert boterhammen om ze te kunnen opeten
Peuter begint beginnende sporen van empathie te vertonen.
Bv: droevige peuter gaan troosten
○ Hiervoor moet de peuter emotionele signalen van een ander kunnen opvangen
○ Het gevoel dat deze signalen hun geeft, motiveert hen om actie te ondernemen en een emotionele
respons te stellen.
Spiegelneuronen
Spiegelneuronen = speciale zenuwcellen verspreid door de hersenen, met een concentratie in de motorische gebieden
van de frontaalkwabben en in de emotionele schakelingen. Ze activeren zowel bij het uitvoeren van een handeling als
bij het observeren van iemand anders die dezelfde handeling uitvoert.
Rizzolatti en zijn team ontdekte dit
○ Tijdens experimenten met apen ontdekten de onderzoekers dat de motorische cellen van de apen actief
werden bij het observeren van een handeling.
Bv: Een onderzoeker pakte rozijnen, en de spiegelneuronen van de apen vuurden alsof ze zelf die
beweging uitvoerden.
○ Deze reactie toonde aan dat de hersenen bewegingen van anderen kunnen "spiegelen" zonder ze zelf
daadwerkelijk uit te voeren.
imitatie en leren: Spiegelneuronen helpen ons gedrag en vaardigheden te leren door imitatie.
Bv: Een kind leert een bepaalde beweging of handeling door een ouder of ander rolmodel te observeren.
Emotionele spiegeling: Omdat spiegelneuronen ook gekoppeld zijn aan emotionele netwerken in de hersenen, maken
ze het mogelijk emoties van anderen te "ervaren."
Bv: Als we iemand verdrietig zien, activeren spiegelneuronen die emoties in onze hersenen, waardoor we
medeleven of empathie voelen.
Tekort in het spiegelsysteem zou kunnen liggen aan bepaalde stoornissen (zoals ASS), maar hier is meer onderzoek
voor nodig.
Theory of mind and role taking
Theory of mind = Het besef dat anderen opvattingen, verlangens en emoties kunnen hebben die verschillen van jezelf.
Deze cognitieve vaardigheid stelt ons in staat om gedrag en gevoelens van anderen te begrijpen en te anticiperen.
Fanatasiespel (rond 2 jarige leeftijd) is een belangrijke stap in de ontwikkeling van de theory of mind
➔ Hierdoor leren ze dat je mensen kan beetnemen met gespeelde emoties. Gedrag is vanaf dan geen
rechtstreekse uiting van wat men echt voelt
Role-taking = Het vermogen om de interne factoren (zoals gedachten, emoties en overtuigingen) te begrijpen die
gedrag bepalen
Dit ontwikkelt zich in verschillende fasen:
1. Egocentrische of ongedifferentieerd perspectief (0-5 jaar)
○ Kinderen zijn zich niet bewust van andere perspectieven en gaan ervan uit dat iedereen de wereld
ziet zoals zij dat doen
■ Kenmerk: egoïstisch denken
2. Informationeel perspectief (6-8 jaar)
○ Kinderen begrijpen dat anderen een ander perspectief kunnen hebben, maar schrijven dit toe aan
een verschil in informatie.
■ Bv: Een ander weet iets niet wat zij wel weten
4
