7.1 De verlichting
- Rationeel optimisme en ‘verlicht’ denken dat werd toegepast op alle terreinen van de
samenleving: godsdienst, politiek en sociale verhoudingen
Lodewijk de 15e en Lodewijk de 16e hadden net als hun voorganger, Lodewijk de 14e, grote
interesse voor de wetenschap. Frankrijk was dan wel de grootste mogendheid op het
continent, maar op het gebied van handel en koloniën kon het Engeland niet bijbenen. Met
ontdekkingsreizen konden ze hun positie in de Indische en Grote oceaan versterken. Van
verlichtingsfilosofen die kritiek hadden moesten ze echter niks hebben. John Locke en Jean-
Jacques Rousseau vonden dat de sociale en bestuurlijke verhoudingen niet evenwichtig
waren. Ook Montesquieu verwierp in zijn ‘De esprit des lois’ het absolute koningschap. Hij
kwam met de trias politica.
Ancien Regime
Maatschappelijke ordening in de 17e en 18e eeuw heet het Ancien Regime. Europese
landen kenden nog steeds een standenmaatschappij en de adel en geestelijkheid
beschikken over privileges. De 3e stand kreeg meer economische macht en de sociale
verhoudingen kwamen onder druk te staan. De burgerij eiste bestuurlijke invloed.
Kritiek op de standensamenleving
Geïnspireerd door de wetenschappelijke revolutie ging men op een meer wetenschappelijke
wijze nadenken over maatschappelijke verhoudingen. Ze kwamen in hun denken los van het
geloof en van de aanname dat de door God gegeven samenleving ideaal was. Met die
ideeën wilden ze de samenleving verbeteren. In de Verlichting bekritiseerden denkers de
kerk. Schrijver en filosoof Voltaire vond dat geen enkel geloof zich boven een ander mag
stellen. Het ongeschoolde volk is gelovig of bijgelovig. Kerk, staat, geestelijkheid, koning en
adel hielden volgens hem de mensen bewust onwetend om macht over het volk te
handhaven. Rousseau onderzocht de oorsprong van de macht van de koning. Hij
concludeert dat alle macht van het volk afkomstig is en dat alle mensen van nature gelijk
zijn.
Kritiek op het absolute koningschap
Filosoof John Locke maakte duidelijk dat iedereen voor de wet gelijk is en dat dat ook voor
de vorst geldt. In Engeland gold dit al sinds 1688. Voor Franse verlichte denkers gold de
Engelse staatsinrichting als lichtend voorbeeld. Montesquieu concludeerde dat het Engelse
model beter was dan de Franse situatie. Hij bedacht de trias politica: Volk = wetgevende
macht. Koning & ministers = uitvoerende macht. En er is een onafhankelijke rechterlijke
macht. Rousseau werkte ook het idee van volkssoevereiniteit uit. De koning had zijn macht
niet van God gekregen maar van het volk. De wil van de meerderheid is het belangrijkst.
Verspreiding van de verlichte ideeën
Wetenschappers schreven honderden brieven om de nieuwe denkbeelden aan elkaar te
melden. Alle oude en nieuwe kennis werd door Diderot & d’Alembert samengebracht in de
Encyclopedie. De verlichtingsideeën werden ook verspreid door kritische toneelstukken.
, 7.2 Verlicht absolutisme
- Voortbestaan van het Ancien Régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op
eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme).
Frederik de Grote en Voltaire
Koning Frederik van Pruisen was een uitgesproken vertegenwoordiger van het verlicht
absolutisme. Hij sprak met wetenschappers en filosofen en probeerde hun denkbeelden toe
te passen. Wel eiste hij alle macht en bestuurde hij als een alleenheerser. Toen Voltaire
moest vluchten, nodigde de Pruisische koning hem uit aan zijn hof. Voltaire verbleef drie jaar
aan het hof. Na ruzies met akademieleden en om schuldeisers te ontvluchten, vertrok
Voltaire. Frederik en Voltaire vinden beide de gewone mensen te onwetend om ze over
staatszaken mee te laten beslissen. ‘Alles voor het vol, maar niks door het volk.’
Verlichting in de praktijk
Tolerantie naar mensen met een ander geloof was volgens Voltaire en Frederik een groot
goed. Dit idee was tegengesteld aan de politiek van Lodewijks de 14e. Door het opheffen
van het Edict van Nantes moesten de hugenoten het land ontvluchten. Pruisen had 20.000
hugenoten opgenomen. Ze gaven een enorme impuls aan de Pruisische economie. De
schaarse opbrengst van de landbouw en de hongersnoden waren een groot probleem. Hij
liet moerassen droogleggen voor nieuwe landbouwgrond en zorgde er persoonlijk voor dat
de aardappel bekendheid kreeg als volksvoedsel.
Oorlog
Frederik vond zichzelf een model vorst: verlicht, tolerant, besluitvaardig en daadkrachtig. De
oorsprong van zijn weerzin tegen oorlog lag in het gedrag van zijn voorgangers, die er
enorm veel geld aan uit hadden gegeven. De opkomende mogendheden Pruisen en
Oostenrijk streden al langer om de heerschappij in Midden-Europa. Toen er in 1740 een
vrouw op de Oostenrijkse troon kwam eisten verschillende Europese vorsten de
Oostenrijkse troon op. Daardoor brak er een oorlog uit waarbij alle Europese grootmachten
betrokken raakten. Tijdens deze oorlog slaagde Frederik erin de Oostenrijkse provincie
Silezië te veroveren. In de 7-jarige oorlog, een vervolg op de Oostenrijkse successieoorlog,
versloeg Pruisen Oostenrijk opnieuw. Aan het eind van deze periode was Pruisen flink
uitgebreid en gold het als een mogendheid.
- Rationeel optimisme en ‘verlicht’ denken dat werd toegepast op alle terreinen van de
samenleving: godsdienst, politiek en sociale verhoudingen
Lodewijk de 15e en Lodewijk de 16e hadden net als hun voorganger, Lodewijk de 14e, grote
interesse voor de wetenschap. Frankrijk was dan wel de grootste mogendheid op het
continent, maar op het gebied van handel en koloniën kon het Engeland niet bijbenen. Met
ontdekkingsreizen konden ze hun positie in de Indische en Grote oceaan versterken. Van
verlichtingsfilosofen die kritiek hadden moesten ze echter niks hebben. John Locke en Jean-
Jacques Rousseau vonden dat de sociale en bestuurlijke verhoudingen niet evenwichtig
waren. Ook Montesquieu verwierp in zijn ‘De esprit des lois’ het absolute koningschap. Hij
kwam met de trias politica.
Ancien Regime
Maatschappelijke ordening in de 17e en 18e eeuw heet het Ancien Regime. Europese
landen kenden nog steeds een standenmaatschappij en de adel en geestelijkheid
beschikken over privileges. De 3e stand kreeg meer economische macht en de sociale
verhoudingen kwamen onder druk te staan. De burgerij eiste bestuurlijke invloed.
Kritiek op de standensamenleving
Geïnspireerd door de wetenschappelijke revolutie ging men op een meer wetenschappelijke
wijze nadenken over maatschappelijke verhoudingen. Ze kwamen in hun denken los van het
geloof en van de aanname dat de door God gegeven samenleving ideaal was. Met die
ideeën wilden ze de samenleving verbeteren. In de Verlichting bekritiseerden denkers de
kerk. Schrijver en filosoof Voltaire vond dat geen enkel geloof zich boven een ander mag
stellen. Het ongeschoolde volk is gelovig of bijgelovig. Kerk, staat, geestelijkheid, koning en
adel hielden volgens hem de mensen bewust onwetend om macht over het volk te
handhaven. Rousseau onderzocht de oorsprong van de macht van de koning. Hij
concludeert dat alle macht van het volk afkomstig is en dat alle mensen van nature gelijk
zijn.
Kritiek op het absolute koningschap
Filosoof John Locke maakte duidelijk dat iedereen voor de wet gelijk is en dat dat ook voor
de vorst geldt. In Engeland gold dit al sinds 1688. Voor Franse verlichte denkers gold de
Engelse staatsinrichting als lichtend voorbeeld. Montesquieu concludeerde dat het Engelse
model beter was dan de Franse situatie. Hij bedacht de trias politica: Volk = wetgevende
macht. Koning & ministers = uitvoerende macht. En er is een onafhankelijke rechterlijke
macht. Rousseau werkte ook het idee van volkssoevereiniteit uit. De koning had zijn macht
niet van God gekregen maar van het volk. De wil van de meerderheid is het belangrijkst.
Verspreiding van de verlichte ideeën
Wetenschappers schreven honderden brieven om de nieuwe denkbeelden aan elkaar te
melden. Alle oude en nieuwe kennis werd door Diderot & d’Alembert samengebracht in de
Encyclopedie. De verlichtingsideeën werden ook verspreid door kritische toneelstukken.
, 7.2 Verlicht absolutisme
- Voortbestaan van het Ancien Régime met pogingen om het vorstelijk bestuur op
eigentijdse verlichte wijze vorm te geven (verlicht absolutisme).
Frederik de Grote en Voltaire
Koning Frederik van Pruisen was een uitgesproken vertegenwoordiger van het verlicht
absolutisme. Hij sprak met wetenschappers en filosofen en probeerde hun denkbeelden toe
te passen. Wel eiste hij alle macht en bestuurde hij als een alleenheerser. Toen Voltaire
moest vluchten, nodigde de Pruisische koning hem uit aan zijn hof. Voltaire verbleef drie jaar
aan het hof. Na ruzies met akademieleden en om schuldeisers te ontvluchten, vertrok
Voltaire. Frederik en Voltaire vinden beide de gewone mensen te onwetend om ze over
staatszaken mee te laten beslissen. ‘Alles voor het vol, maar niks door het volk.’
Verlichting in de praktijk
Tolerantie naar mensen met een ander geloof was volgens Voltaire en Frederik een groot
goed. Dit idee was tegengesteld aan de politiek van Lodewijks de 14e. Door het opheffen
van het Edict van Nantes moesten de hugenoten het land ontvluchten. Pruisen had 20.000
hugenoten opgenomen. Ze gaven een enorme impuls aan de Pruisische economie. De
schaarse opbrengst van de landbouw en de hongersnoden waren een groot probleem. Hij
liet moerassen droogleggen voor nieuwe landbouwgrond en zorgde er persoonlijk voor dat
de aardappel bekendheid kreeg als volksvoedsel.
Oorlog
Frederik vond zichzelf een model vorst: verlicht, tolerant, besluitvaardig en daadkrachtig. De
oorsprong van zijn weerzin tegen oorlog lag in het gedrag van zijn voorgangers, die er
enorm veel geld aan uit hadden gegeven. De opkomende mogendheden Pruisen en
Oostenrijk streden al langer om de heerschappij in Midden-Europa. Toen er in 1740 een
vrouw op de Oostenrijkse troon kwam eisten verschillende Europese vorsten de
Oostenrijkse troon op. Daardoor brak er een oorlog uit waarbij alle Europese grootmachten
betrokken raakten. Tijdens deze oorlog slaagde Frederik erin de Oostenrijkse provincie
Silezië te veroveren. In de 7-jarige oorlog, een vervolg op de Oostenrijkse successieoorlog,
versloeg Pruisen Oostenrijk opnieuw. Aan het eind van deze periode was Pruisen flink
uitgebreid en gold het als een mogendheid.
