Crisissen, hervorming & vervolging
Geschiedenis
Herhaling
• Ancien Régime: vorst bepaald war criminaliteit is en straffen zijn erop gericht op
het gezag van de koning herstellen, vergelding, publieke en lijfstraffen
• Verlichting-Klassieke Strafrecht: ratio, daad en schuld centraal, sociaal contract,
magna charta, geboorte van de gevangenis → wordt beschouwd als humane straf
(Vilain XIIII, Lieven Bauwens, Edouard Ducpétiaux en hun visie op criminaliteit en
arbeid tijdens detentie)
• Vilain XIIII: dacht dat criminaliteit werd veroorzaakt door landlopers
• Lieven Bauwens: liet de gedetineerde nr de tuchthuizen brengen, met oog
op winstmaximalisatie
• Edouard Ducpétiaux: zag criminaliteit als oorzaak van immoraliteit
• Jermy Bentham: Panopticon
• Positivisme: verlaten ratio en gaan nr gedetermineerde mens → mensen kunnen
er niet aan doen dat ze crimineel gedrag plegen, 3 scholen, sociaal
gevaarlijkheid, dader
• Sociaal Verweer: eclecticisme(samen gaan van verlichting en positivisme), Prins
en zijn invloed op de diverse ministers van justitie (beleid), het gevangeniswezen
onder Vandervelde en Vervaeck(de Belgische Lombrosso met oprichting van
antropologische diensten in detentie, men gaat gedetineerde classificeren) met
arbeid gericht op resocialisatie
• Nieuw Sociaal Verweer: tweesporenbeleid + rechtspositie van verdachten en
beklaagde, hervormingen onder Vermeylen, vangnetten met als principe
subsidiariteit
• Reacties op het Nieuw Sociaal Verweer en bewegingen zoals
abolitionisme(gedaan met het strafrecht), justice model (due process(meer
rechten geven aan de beklaagde)/nothing works(harder worden op criminlaiteit))
en herstelrecht
1
, verlichting positivisme
RETRIBUTIE REHABILITATIE
(STRAFRECHT) (BESCHERMINGSRECHT) HERSTELRECHT
GERICHT OP Misdrijf Persoon van de dader Schade
MIDDEL Leedtoevoeging (Her)opvoeding Herstelverplichting
POSITIE Secundair Secundair Centraal
SLACHTOFFER
Rechtvaardigheid Aangepast gedrag Tevredenheid
EVALUATIECRITERIA betrokkenen
Machtstaat Verzorgingsstaat Responsabiliserende
MAATSCHAPPIJTYPE staat
Crisissen en hervormingen
Crisissen zijn grote problemen maar kunnen ook zorgen voor hervorming
België als federale staat
Vanaf 1970 van een unitaire naar een federale staat met verschillende
bevoegdheidsniveaus
• Federaal
• Gemeenschap (Vlaams, Frans, Duitstalig)
• Gewest (Vlaams, Waals, Brussels Hoofdstedelijk)
Staatshervormingen: welke bevoegdheden heeft justitie?
- Door de staatshervormingen zijn de bevoegdheden inzake justitie verdeeld
tussen het federale niveau en de deelstaten. Dit leidt in de praktijk tot
versnippering: bepaalde materies vallen hoofdzakelijk onder de federale
bevoegdheid, maar bevatten ook onderdelen waarvoor de deelstaten bevoegd
zijn. Hierdoor is de verantwoordelijkheid niet altijd eenduidig verdeeld.
2
,Federaal niveau
• Minister van Justitie
• Koen Geens (2015-2020)
• Partij: CD&V
• Voorbereidend werk voor strafwetboel
• Vincent Van Quickenborne (2020-2024)
• Partij: open VLD
• Paul Van Tigchelt (2023-2025) (gastcollege 3/03)
• Partij: open VLD
• Was de enige die geen nieuwe beleidsverklaring heeft
gemaakt → hij moest verder werken op Van Quickenborne,
want we zaten op lopende zaken → Vincent neemt ontslag,
Paul komt in de plaats
• Annelies Verlinden (2025-)
• Partij: CD&V
• Beleidsverklaringen bv Minister Verlinden:
• Werf 1: toegankelijke en moderne justitie (bv slachtoffers,
Klare Taal)
• We moeten meer aandacht hebben voor het
slachtoffer
• Klare taal: survey: begrijp je de taal van justitie → nee
• Project waarbij je gerechtsbrieven makkelijker
verwoorden, zodat mensen weten wat er in de
brieven staan
• Barometer voor legitimiteit: men willen dat de
burgers vertrouwen hebben in justitie zodat ze
niet het touw in eigen handen gaan nemen
• Werf 2: veiligheid als basis rechtvaardigheid als kompas (bv
nieuwe misdrijven zoals verkeersdoodslag en ontsnapping
uit detentie)
• Nieuwe misdrijven ontstaan
3
, • veiligheid centraal staat en dat via rechtvaardige
regels nieuwe misdrijven, zoals verkeersdoodslag en
ontsnapping uit detentie, strenger worden
aangepakt.
• Criminaliteit verschilt per tijd en plaats
• Abortus is in sommige landen legaal en in
sommige niet
• Werf 3: humaner detentiebeleid (noodwet 2025 tijdelijke
maatregelen, expansionisme, en re-integratie)
• zorgen voor menswaardigere omstandigheden in de
gevangenissen, met tijdelijke noodmaatregelen
(zoals de noodwet van 2025) tegen overbevolking,
uitbreiding van capaciteit (expansionisme) én een
sterke focus op re-integratie van gedetineerden in de
samenleving.
• Strafuitvoering is historisch gegroeid
• Beleid voeren is belangrijk
• In de verlichting was dit niet zo, de rechter
was de la bouche de la loi
• Pas van het positivisme/sociaal verweer was
er beleid en er ontstaan een nieuwe sociaal
verweer met beleid op elke echelons
• Vb. Penitentiair verlof
• Men kan vervolgen, maar doet het niet altijd→
wrm?
• We zitten met overbevolking
• Mensen slapen op de grond
➔ Elke minister verteld hoe die de strafuitvoering gaat uitvoeren en hoe die de
overbevolking gaat aanpakken
2 manieren om beleid te voeren
➔ Expansionisme: ik bouw gevangenissen bij →renoveren → meer gedetineerde
➔ Reductionisme: instroom verminderen en uitstroom vergroten → maatregelen
nemen
o Bv. Met elektronische toezicht
4
Geschiedenis
Herhaling
• Ancien Régime: vorst bepaald war criminaliteit is en straffen zijn erop gericht op
het gezag van de koning herstellen, vergelding, publieke en lijfstraffen
• Verlichting-Klassieke Strafrecht: ratio, daad en schuld centraal, sociaal contract,
magna charta, geboorte van de gevangenis → wordt beschouwd als humane straf
(Vilain XIIII, Lieven Bauwens, Edouard Ducpétiaux en hun visie op criminaliteit en
arbeid tijdens detentie)
• Vilain XIIII: dacht dat criminaliteit werd veroorzaakt door landlopers
• Lieven Bauwens: liet de gedetineerde nr de tuchthuizen brengen, met oog
op winstmaximalisatie
• Edouard Ducpétiaux: zag criminaliteit als oorzaak van immoraliteit
• Jermy Bentham: Panopticon
• Positivisme: verlaten ratio en gaan nr gedetermineerde mens → mensen kunnen
er niet aan doen dat ze crimineel gedrag plegen, 3 scholen, sociaal
gevaarlijkheid, dader
• Sociaal Verweer: eclecticisme(samen gaan van verlichting en positivisme), Prins
en zijn invloed op de diverse ministers van justitie (beleid), het gevangeniswezen
onder Vandervelde en Vervaeck(de Belgische Lombrosso met oprichting van
antropologische diensten in detentie, men gaat gedetineerde classificeren) met
arbeid gericht op resocialisatie
• Nieuw Sociaal Verweer: tweesporenbeleid + rechtspositie van verdachten en
beklaagde, hervormingen onder Vermeylen, vangnetten met als principe
subsidiariteit
• Reacties op het Nieuw Sociaal Verweer en bewegingen zoals
abolitionisme(gedaan met het strafrecht), justice model (due process(meer
rechten geven aan de beklaagde)/nothing works(harder worden op criminlaiteit))
en herstelrecht
1
, verlichting positivisme
RETRIBUTIE REHABILITATIE
(STRAFRECHT) (BESCHERMINGSRECHT) HERSTELRECHT
GERICHT OP Misdrijf Persoon van de dader Schade
MIDDEL Leedtoevoeging (Her)opvoeding Herstelverplichting
POSITIE Secundair Secundair Centraal
SLACHTOFFER
Rechtvaardigheid Aangepast gedrag Tevredenheid
EVALUATIECRITERIA betrokkenen
Machtstaat Verzorgingsstaat Responsabiliserende
MAATSCHAPPIJTYPE staat
Crisissen en hervormingen
Crisissen zijn grote problemen maar kunnen ook zorgen voor hervorming
België als federale staat
Vanaf 1970 van een unitaire naar een federale staat met verschillende
bevoegdheidsniveaus
• Federaal
• Gemeenschap (Vlaams, Frans, Duitstalig)
• Gewest (Vlaams, Waals, Brussels Hoofdstedelijk)
Staatshervormingen: welke bevoegdheden heeft justitie?
- Door de staatshervormingen zijn de bevoegdheden inzake justitie verdeeld
tussen het federale niveau en de deelstaten. Dit leidt in de praktijk tot
versnippering: bepaalde materies vallen hoofdzakelijk onder de federale
bevoegdheid, maar bevatten ook onderdelen waarvoor de deelstaten bevoegd
zijn. Hierdoor is de verantwoordelijkheid niet altijd eenduidig verdeeld.
2
,Federaal niveau
• Minister van Justitie
• Koen Geens (2015-2020)
• Partij: CD&V
• Voorbereidend werk voor strafwetboel
• Vincent Van Quickenborne (2020-2024)
• Partij: open VLD
• Paul Van Tigchelt (2023-2025) (gastcollege 3/03)
• Partij: open VLD
• Was de enige die geen nieuwe beleidsverklaring heeft
gemaakt → hij moest verder werken op Van Quickenborne,
want we zaten op lopende zaken → Vincent neemt ontslag,
Paul komt in de plaats
• Annelies Verlinden (2025-)
• Partij: CD&V
• Beleidsverklaringen bv Minister Verlinden:
• Werf 1: toegankelijke en moderne justitie (bv slachtoffers,
Klare Taal)
• We moeten meer aandacht hebben voor het
slachtoffer
• Klare taal: survey: begrijp je de taal van justitie → nee
• Project waarbij je gerechtsbrieven makkelijker
verwoorden, zodat mensen weten wat er in de
brieven staan
• Barometer voor legitimiteit: men willen dat de
burgers vertrouwen hebben in justitie zodat ze
niet het touw in eigen handen gaan nemen
• Werf 2: veiligheid als basis rechtvaardigheid als kompas (bv
nieuwe misdrijven zoals verkeersdoodslag en ontsnapping
uit detentie)
• Nieuwe misdrijven ontstaan
3
, • veiligheid centraal staat en dat via rechtvaardige
regels nieuwe misdrijven, zoals verkeersdoodslag en
ontsnapping uit detentie, strenger worden
aangepakt.
• Criminaliteit verschilt per tijd en plaats
• Abortus is in sommige landen legaal en in
sommige niet
• Werf 3: humaner detentiebeleid (noodwet 2025 tijdelijke
maatregelen, expansionisme, en re-integratie)
• zorgen voor menswaardigere omstandigheden in de
gevangenissen, met tijdelijke noodmaatregelen
(zoals de noodwet van 2025) tegen overbevolking,
uitbreiding van capaciteit (expansionisme) én een
sterke focus op re-integratie van gedetineerden in de
samenleving.
• Strafuitvoering is historisch gegroeid
• Beleid voeren is belangrijk
• In de verlichting was dit niet zo, de rechter
was de la bouche de la loi
• Pas van het positivisme/sociaal verweer was
er beleid en er ontstaan een nieuwe sociaal
verweer met beleid op elke echelons
• Vb. Penitentiair verlof
• Men kan vervolgen, maar doet het niet altijd→
wrm?
• We zitten met overbevolking
• Mensen slapen op de grond
➔ Elke minister verteld hoe die de strafuitvoering gaat uitvoeren en hoe die de
overbevolking gaat aanpakken
2 manieren om beleid te voeren
➔ Expansionisme: ik bouw gevangenissen bij →renoveren → meer gedetineerde
➔ Reductionisme: instroom verminderen en uitstroom vergroten → maatregelen
nemen
o Bv. Met elektronische toezicht
4
