Samenvatting recht
5. enkele basisbeginselen van het recht
5.1 Zijn regels noodzakelijk?
Om te kunnen samenleven met anderen maken we onderling afspraken of regels. Deze
regels kunnen onuitgesproken, gesproken, niet-geschreven of geschreven zijn.
Regels zijn niet eeuwigdurend maar dynamisch. De samenleving evolueert. In een ideale
situatie zouden alle leden van een samenleving de regels billijk en rechtvaardig moeten
vinden, dit is in de realiteit niet zo.
Wel is er in de loop van de 20ste eeuw een consensus over een aantal fundamentele
mensenrechten gegroeid.
Ondanks alle landen ter wereld de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens
hebben ondertekend, betekent niet dat ze die rechten op dezelfde manier interpreteren of
toepassen. Voortdurend ontstaan er meningsverschillen en zelfs conflicten over de
interpretatie van de regels.
5.2 Het ontstaan en de ontwikkeling van het recht
3500 v. Chr. Werd in het Nabije Oosten het schrift uitgevonden. Zo werden regels
vastgelegd.
‘Het wetboek’ van koning Hammoerabi (1780 v. Chr.) dit ‘wetboek’ regelde thema’s zoals
slavernij, misdaad, huwelijk. “Oog om ook, tand om tand”.
Er werd aangenomen dat het recht van goddelijke oorsprong was, maar in feite waren het
de farao’s, koningen,… die hun onderdanen voorhielden dat zij hun macht rechtstreeks van
de goden ontvingen. Hierdoor schreven zij voor hoe de onderdanen met elkaar moesten
omgaan.
De meeste regels zijn ontstaan door traditie. Gewoonterecht was de belangrijkste bron van
recht en bestond uit ongeschreven regels die van generatie op generatie werd
overgedragen.
Er ontstonden politieke, administratieve en gerechtelijke instellingen die dan de taak
kregen rechtsregels te formuleren, uit te voeren toe te passen, te handhaven en eventueel
af te dwingen.
Na Wereldoorlog II werd er op internationaal niveau samengekomen en ontstonden er o.a.
mensenrechten die vandaag aan meer en meer belang winnen. Dit zodat er minder kans
was op een derde WO.
Recht is dynamisch maar ook complex, door de complexiteit ervan spreken we soms over
‘een juridisering van de samenleving’ waarin het belang van recht en regels alsmaar
toeneemt.
Juridisering kan ook nadelen hebben: abstractie wordt gemaakt van concrete
omstandigheden. Voordeel hebben: rechtsbescherming en mogelijkheid tot emancipatie
voor de cliënt in de zorg. De cliënt bevindt zich in een onevenwichtige ongelijke
machtsverhouding en situatie.
Wat is het verschil tussen recht en Godsdienst?
Regels in de godsdienst worden geacht van goddelijke oorsprong te zijn. Godsdienst omvat
voorschriften m.b.t. de verhouding tussen mensen onderling en tussen de mens en God. Bij
niet-naleving van deze voorschriften volgt een sanctie vanwege het religieus gezag en van
een ultieme goddelijke rechtvaardigheid.
Er is geen strikte scheiding tussen rechtsregels en godsdienstige regels. Er is geen
scheiding tussen Kerk en Staat.
1
, België ken een geseculariseerde samenleving. Er is een scheiding tussen Kerk en Staat.
Deze scheiding is niet absoluut, zo is er voorzien in financiering van erkende erediensten,…
Verhouding tussen recht en moraal:
De rechtsnorm geldt voor alle burgers, terwijl de morele norm verstoken is van die
algemeenheid als noodzakelijk kenmerk. De bron van de moraal is de mens zelf, de bron
van recht is de overheid.
De sanctie van het recht zijn omschreven in wetteksten, morele normen hebben geen
sancties, tenzij individuele sancties: schuldgevoel,…
De samenleving huldigt het ethisch pluralisme: verschillende opvattingen over abortus,
euthanasie,…
5.3 Een definitie van het recht
Er is geen universele definitie van het recht. Recht is steeds het product van een
samenlevingsverband in een bepaalde gemeenschap.
Definitie:
Het recht is een geheel van bindende regels, opgesteld door de samenleving, waardoor
de belangen van de enkelingen die in de gemeenschap leven, geordend worden, door
middel van sociale dwang.
- Geheel van bindende regels
Recht is een pakket van bindende regels: geschreven en ongeschreven, nationaal en
internationaal.
Regels formuleren een verbod, een gebod of laten een handeling toe.
- Opgesteld door de samenleving
Regels worden opgesteld door mensen die binnen een bepaalde context samenleven,
maar gelet op het feit dat het we met héél véél mensen samenleven. Er is hierdoor
een systeem van vrije verkiezingen waardoor de regels opgesteld worden door
vertegenwoordiger van de samenleving.
Het aanpassen van recht aan de evoluerende opvattingen en omstandigheden wordt
toevertrouwd aan specifieke wetgevende organen. Die organen, parlementen,
vertegenwoordigen de wil van de leden.
o Wetgevende macht: de Staat maakt nieuwe rechtsregels via wetgeving
o Uitvoerende macht: de Staat maakt de toepassing van de rechtsregels mogelijk
d.m.v. een regering en een administratief apparaat.
o Rechtelijke macht: de Staat past de rechtsregels toe in zijn rechtbanken voor de
beslechting van geschillen.
Niet alleen de Staat maar ook andere rechtsgemeenschappen op Vlaams, Waals en
Brussels niveau en ook de lokale besturen maken recht.
In België nemen burgers deel via het kiesrecht, laat burgers toe om te stemmen. Er is
opkomstplicht.
Vrouwen mochten heel lang niet meedoen aan politieke participatie.
We leven dus in een democratie. Het wetgevend orgaan krijgt de opdracht om
rechtsregels te formuleren. Het uitvoerend orgaan zal deze wetten erna gaan
uitvoeren.
Demos = volk, kratein = heersen -> het volk heerst -> Grieks
- Het recht heeft als doel de samenleving te ordenen
Recht komt van Latijns directum: directum = leiding
- Het recht moet het samenleven van de mens met andere mensen leiden.
2
, Recht en rechtsregels zijn ontstaan omdat er nood is aan organisatie in een complexe
samenleving.
Indien deze er niet zijn is er een grote kans op chaos, rebellie, anarchie,…
Als overheidsinstellingen zouden wegvallen komt men in zijn ‘natuurtoestand’ deze
wordt als zeer gevaarlijk beschouwd. De natuurtoestand zal leiden tot het nastreven
van eigenbelang ten koste van elkaar en dat dit zal leiden tot een oorlog van allen
tegen allen.
Filosofen van het ‘maatschappelijk verdrag of sociaal contract’ stellen dat de
samenleving enkel tot stand kan worden gebracht door onderlinge afspraken. Dit
levert de legitimatie van de overheid op.
Mensen hebben nood aan regels die duidelijkheid bieden en rechtszekerheid bieden.
Ze moeten dus doeltreffend en rechtvaardig zijn.
Wij hebben zowel rechten als plichten in deze samenleving.
- Afdwingbaarheid van het recht
De rechtelijke macht staat in voor de sanctionering van de overtredingen van de
rechtsregels.
De taliowet zegt “Oog om oog, tand om tand.” Dit leidde tot een buitenproportionele
geweldescalaties
Vanaf de middeleeuwen kwamen de feodale oversten. Maar het afdwingen van
rechten en het sanctioneren gebeurde nog steeds met geweld, foltering,…
In een ‘geciviliseerde’ maatschappij zoals de onze zal de afdwinging van de regels
gebeuren door enerzijds het invoeren van bestraffende maatregelen en anderzijds het
oprichten van een rechtelijke macht die deze maatregelen kan opleggen.
5.4 Indeling van het recht
- Privaat en publiek recht
Het nationaal recht is opgedeeld in twee blokken: privaatrecht en publiek recht
Privaatrecht:
Regelt de verhoudingen tussen de burgers onderling.
Burgerlijk recht, handelsrecht, familierecht, verbintenissenrecht,…
Het privaatrecht gaat er van uit dat burgers hun onderlinge verhoudingen in beginsel
zelf mogen regelen.
Publiek recht:
Regels:
o De verhoudingen tussen de burgers en de overheid
o De interne organisatie van de overheid
o De verhoudingen tussen de onderscheiden overheden
o De verhoudingen tussen de staten op internationaal vlak
Het omvat onder andere:
Het grondwettelijk recht
Het strafrecht
Het strafprocesrecht
3
, Publiek recht vertrekt vanuit de premisse dat de burger inherent ondergeschikte
positie inneemt ten opzichte van de overheid.
In bv. arbeidsrecht zit zowel publiek- al privaatrecht
Het onderscheid tussen de twee vindt zijn oorsprong in de liberale staatsopvatting van
de 19e eeuw.
Overheid nam toen een paar taken op zich en vergeleek die met de ‘nachtwaker’ om
zo in te staan voor de interne en externe veiligheid. Nachtwakersstraat is zo
geëvolueerd tot een sociale verzorgingsstaat.
- Nationaal en internationaal recht
Nationaal recht = het geheel van de rechtsregels dat de verhouding tussen burgers en
tussen burgers en staat regelt binnen de grenzen van een welbepaalde staat. Het
bestaat uit privaat- en publiekrecht.
Internationaal recht = regelt de verhoudingen tussen naties onderling en kent ook een
publiek en privaat recht. Het bevat regels die de grenzen van een staat overschrijden.
Internationaal publiekrecht: regelt de wijze waarop staten onderling betrekkingen
hebben met elkaar en hoe zij hun afspraken vastleggen.
Internationaal privaatrecht: regelt welke rechter bevoegd is en welk recht van
toepassing is op geschillen tussen burgers met verschillende nationaliteiten of
andere grensoverschrijdende aspecten.
Soevereiniteit: het recht van een land om binnen haar eigen landsgrenzen macht
uit te voeren. Dit wordt ook wel de hoogste macht van de onafhankelijkheid
genoemd.
Bv. softdrugsbeleid in Nederland.
Bij intergouvernementele samenwerking zijn de lidstaten gebonden aan het
verdrag van de organisatie. Verenigde Naties, Wereldhandelsorganisatie.
Bij supranationale samenwerking staan de lidstaten vrijwillig een deel van hun
soevereiniteit af aan de organisatie. Wel kunnen lidstaten er altijd voor kiezen om
zich te ontbinden met de organisatie. Europese Unie.
5.5 Bronnen van het recht
De materiële bronnen vormen een geheel van gegevens, omstandigheden en factoren
die de inhoud van de rechtsregels bepalen.
Het geheel van regels dat het recht uitmaakt vindt met terug in de formele
rechtsbronnen.
Er is een hiërarchie van rechtsbronnen:
- Internationale rechtsbronnen
Ze worden alsmaar belangrijker. De rechtsleer omschrijft een verdrag als een
overeenkomst die, met het ook op het regelen van hun onderlinge verhoudingen,
door twee of meer internationaalrechtelijke subjecten wordt gesloten.
Bilaterale verdragen: slechts twee (of een klein aantal) verdragspartijen
Multilaterale verdragen: er zijn vele Staten partij bij het verdrag
Geen directe werking
Directe werking: er worden rechten en plichten beschreven die
onmiddellijk, en zonder verdere tussenkomst van de gezagsorganen van de
ondertekenende verdragspartij, toegekend of opgelegd aan de burgers van
de betrokken verdragspartij.
4
5. enkele basisbeginselen van het recht
5.1 Zijn regels noodzakelijk?
Om te kunnen samenleven met anderen maken we onderling afspraken of regels. Deze
regels kunnen onuitgesproken, gesproken, niet-geschreven of geschreven zijn.
Regels zijn niet eeuwigdurend maar dynamisch. De samenleving evolueert. In een ideale
situatie zouden alle leden van een samenleving de regels billijk en rechtvaardig moeten
vinden, dit is in de realiteit niet zo.
Wel is er in de loop van de 20ste eeuw een consensus over een aantal fundamentele
mensenrechten gegroeid.
Ondanks alle landen ter wereld de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens
hebben ondertekend, betekent niet dat ze die rechten op dezelfde manier interpreteren of
toepassen. Voortdurend ontstaan er meningsverschillen en zelfs conflicten over de
interpretatie van de regels.
5.2 Het ontstaan en de ontwikkeling van het recht
3500 v. Chr. Werd in het Nabije Oosten het schrift uitgevonden. Zo werden regels
vastgelegd.
‘Het wetboek’ van koning Hammoerabi (1780 v. Chr.) dit ‘wetboek’ regelde thema’s zoals
slavernij, misdaad, huwelijk. “Oog om ook, tand om tand”.
Er werd aangenomen dat het recht van goddelijke oorsprong was, maar in feite waren het
de farao’s, koningen,… die hun onderdanen voorhielden dat zij hun macht rechtstreeks van
de goden ontvingen. Hierdoor schreven zij voor hoe de onderdanen met elkaar moesten
omgaan.
De meeste regels zijn ontstaan door traditie. Gewoonterecht was de belangrijkste bron van
recht en bestond uit ongeschreven regels die van generatie op generatie werd
overgedragen.
Er ontstonden politieke, administratieve en gerechtelijke instellingen die dan de taak
kregen rechtsregels te formuleren, uit te voeren toe te passen, te handhaven en eventueel
af te dwingen.
Na Wereldoorlog II werd er op internationaal niveau samengekomen en ontstonden er o.a.
mensenrechten die vandaag aan meer en meer belang winnen. Dit zodat er minder kans
was op een derde WO.
Recht is dynamisch maar ook complex, door de complexiteit ervan spreken we soms over
‘een juridisering van de samenleving’ waarin het belang van recht en regels alsmaar
toeneemt.
Juridisering kan ook nadelen hebben: abstractie wordt gemaakt van concrete
omstandigheden. Voordeel hebben: rechtsbescherming en mogelijkheid tot emancipatie
voor de cliënt in de zorg. De cliënt bevindt zich in een onevenwichtige ongelijke
machtsverhouding en situatie.
Wat is het verschil tussen recht en Godsdienst?
Regels in de godsdienst worden geacht van goddelijke oorsprong te zijn. Godsdienst omvat
voorschriften m.b.t. de verhouding tussen mensen onderling en tussen de mens en God. Bij
niet-naleving van deze voorschriften volgt een sanctie vanwege het religieus gezag en van
een ultieme goddelijke rechtvaardigheid.
Er is geen strikte scheiding tussen rechtsregels en godsdienstige regels. Er is geen
scheiding tussen Kerk en Staat.
1
, België ken een geseculariseerde samenleving. Er is een scheiding tussen Kerk en Staat.
Deze scheiding is niet absoluut, zo is er voorzien in financiering van erkende erediensten,…
Verhouding tussen recht en moraal:
De rechtsnorm geldt voor alle burgers, terwijl de morele norm verstoken is van die
algemeenheid als noodzakelijk kenmerk. De bron van de moraal is de mens zelf, de bron
van recht is de overheid.
De sanctie van het recht zijn omschreven in wetteksten, morele normen hebben geen
sancties, tenzij individuele sancties: schuldgevoel,…
De samenleving huldigt het ethisch pluralisme: verschillende opvattingen over abortus,
euthanasie,…
5.3 Een definitie van het recht
Er is geen universele definitie van het recht. Recht is steeds het product van een
samenlevingsverband in een bepaalde gemeenschap.
Definitie:
Het recht is een geheel van bindende regels, opgesteld door de samenleving, waardoor
de belangen van de enkelingen die in de gemeenschap leven, geordend worden, door
middel van sociale dwang.
- Geheel van bindende regels
Recht is een pakket van bindende regels: geschreven en ongeschreven, nationaal en
internationaal.
Regels formuleren een verbod, een gebod of laten een handeling toe.
- Opgesteld door de samenleving
Regels worden opgesteld door mensen die binnen een bepaalde context samenleven,
maar gelet op het feit dat het we met héél véél mensen samenleven. Er is hierdoor
een systeem van vrije verkiezingen waardoor de regels opgesteld worden door
vertegenwoordiger van de samenleving.
Het aanpassen van recht aan de evoluerende opvattingen en omstandigheden wordt
toevertrouwd aan specifieke wetgevende organen. Die organen, parlementen,
vertegenwoordigen de wil van de leden.
o Wetgevende macht: de Staat maakt nieuwe rechtsregels via wetgeving
o Uitvoerende macht: de Staat maakt de toepassing van de rechtsregels mogelijk
d.m.v. een regering en een administratief apparaat.
o Rechtelijke macht: de Staat past de rechtsregels toe in zijn rechtbanken voor de
beslechting van geschillen.
Niet alleen de Staat maar ook andere rechtsgemeenschappen op Vlaams, Waals en
Brussels niveau en ook de lokale besturen maken recht.
In België nemen burgers deel via het kiesrecht, laat burgers toe om te stemmen. Er is
opkomstplicht.
Vrouwen mochten heel lang niet meedoen aan politieke participatie.
We leven dus in een democratie. Het wetgevend orgaan krijgt de opdracht om
rechtsregels te formuleren. Het uitvoerend orgaan zal deze wetten erna gaan
uitvoeren.
Demos = volk, kratein = heersen -> het volk heerst -> Grieks
- Het recht heeft als doel de samenleving te ordenen
Recht komt van Latijns directum: directum = leiding
- Het recht moet het samenleven van de mens met andere mensen leiden.
2
, Recht en rechtsregels zijn ontstaan omdat er nood is aan organisatie in een complexe
samenleving.
Indien deze er niet zijn is er een grote kans op chaos, rebellie, anarchie,…
Als overheidsinstellingen zouden wegvallen komt men in zijn ‘natuurtoestand’ deze
wordt als zeer gevaarlijk beschouwd. De natuurtoestand zal leiden tot het nastreven
van eigenbelang ten koste van elkaar en dat dit zal leiden tot een oorlog van allen
tegen allen.
Filosofen van het ‘maatschappelijk verdrag of sociaal contract’ stellen dat de
samenleving enkel tot stand kan worden gebracht door onderlinge afspraken. Dit
levert de legitimatie van de overheid op.
Mensen hebben nood aan regels die duidelijkheid bieden en rechtszekerheid bieden.
Ze moeten dus doeltreffend en rechtvaardig zijn.
Wij hebben zowel rechten als plichten in deze samenleving.
- Afdwingbaarheid van het recht
De rechtelijke macht staat in voor de sanctionering van de overtredingen van de
rechtsregels.
De taliowet zegt “Oog om oog, tand om tand.” Dit leidde tot een buitenproportionele
geweldescalaties
Vanaf de middeleeuwen kwamen de feodale oversten. Maar het afdwingen van
rechten en het sanctioneren gebeurde nog steeds met geweld, foltering,…
In een ‘geciviliseerde’ maatschappij zoals de onze zal de afdwinging van de regels
gebeuren door enerzijds het invoeren van bestraffende maatregelen en anderzijds het
oprichten van een rechtelijke macht die deze maatregelen kan opleggen.
5.4 Indeling van het recht
- Privaat en publiek recht
Het nationaal recht is opgedeeld in twee blokken: privaatrecht en publiek recht
Privaatrecht:
Regelt de verhoudingen tussen de burgers onderling.
Burgerlijk recht, handelsrecht, familierecht, verbintenissenrecht,…
Het privaatrecht gaat er van uit dat burgers hun onderlinge verhoudingen in beginsel
zelf mogen regelen.
Publiek recht:
Regels:
o De verhoudingen tussen de burgers en de overheid
o De interne organisatie van de overheid
o De verhoudingen tussen de onderscheiden overheden
o De verhoudingen tussen de staten op internationaal vlak
Het omvat onder andere:
Het grondwettelijk recht
Het strafrecht
Het strafprocesrecht
3
, Publiek recht vertrekt vanuit de premisse dat de burger inherent ondergeschikte
positie inneemt ten opzichte van de overheid.
In bv. arbeidsrecht zit zowel publiek- al privaatrecht
Het onderscheid tussen de twee vindt zijn oorsprong in de liberale staatsopvatting van
de 19e eeuw.
Overheid nam toen een paar taken op zich en vergeleek die met de ‘nachtwaker’ om
zo in te staan voor de interne en externe veiligheid. Nachtwakersstraat is zo
geëvolueerd tot een sociale verzorgingsstaat.
- Nationaal en internationaal recht
Nationaal recht = het geheel van de rechtsregels dat de verhouding tussen burgers en
tussen burgers en staat regelt binnen de grenzen van een welbepaalde staat. Het
bestaat uit privaat- en publiekrecht.
Internationaal recht = regelt de verhoudingen tussen naties onderling en kent ook een
publiek en privaat recht. Het bevat regels die de grenzen van een staat overschrijden.
Internationaal publiekrecht: regelt de wijze waarop staten onderling betrekkingen
hebben met elkaar en hoe zij hun afspraken vastleggen.
Internationaal privaatrecht: regelt welke rechter bevoegd is en welk recht van
toepassing is op geschillen tussen burgers met verschillende nationaliteiten of
andere grensoverschrijdende aspecten.
Soevereiniteit: het recht van een land om binnen haar eigen landsgrenzen macht
uit te voeren. Dit wordt ook wel de hoogste macht van de onafhankelijkheid
genoemd.
Bv. softdrugsbeleid in Nederland.
Bij intergouvernementele samenwerking zijn de lidstaten gebonden aan het
verdrag van de organisatie. Verenigde Naties, Wereldhandelsorganisatie.
Bij supranationale samenwerking staan de lidstaten vrijwillig een deel van hun
soevereiniteit af aan de organisatie. Wel kunnen lidstaten er altijd voor kiezen om
zich te ontbinden met de organisatie. Europese Unie.
5.5 Bronnen van het recht
De materiële bronnen vormen een geheel van gegevens, omstandigheden en factoren
die de inhoud van de rechtsregels bepalen.
Het geheel van regels dat het recht uitmaakt vindt met terug in de formele
rechtsbronnen.
Er is een hiërarchie van rechtsbronnen:
- Internationale rechtsbronnen
Ze worden alsmaar belangrijker. De rechtsleer omschrijft een verdrag als een
overeenkomst die, met het ook op het regelen van hun onderlinge verhoudingen,
door twee of meer internationaalrechtelijke subjecten wordt gesloten.
Bilaterale verdragen: slechts twee (of een klein aantal) verdragspartijen
Multilaterale verdragen: er zijn vele Staten partij bij het verdrag
Geen directe werking
Directe werking: er worden rechten en plichten beschreven die
onmiddellijk, en zonder verdere tussenkomst van de gezagsorganen van de
ondertekenende verdragspartij, toegekend of opgelegd aan de burgers van
de betrokken verdragspartij.
4
