HOOFDSTUK 1 – PSYCHOLOGIE 1
WAT IS PSYCHOLOGIE? 1
DEFINITIE PSYCHOLOGIE 1
GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHOLOGIE 2
‘LANG VERLEDEN, KORTE GESCHIEDENIS’ – EBBINGHAUS 2
ONTWIKKELINGEN DIE DE PSYCHOLOGIE MOGELIJK HEBBEN GEMAAKT 2
OUD-GRIEKSE FILOSOFEN (500–400 V.C.) 2
TOT EN MET DE 15E EEUW 3
WETENSCHAPPELIJKE REVOLUTIE (16E EEUW) 3
RATIONALISME (17E EEUW) 3
EMPIRISME (17E–18E EEUW) 3
EVOLUTIETHEORIE (19E EEUW) 4
BEGINJAREN VAN DE PSYCHOLOGIE 4
STRUCTURALISME 4
FUNCTIONALISME 5
GESTALTPSYCHOLOGIE 5
PSYCHOANALYSE 5
BEHAVIORISME/ BLACK-BOX/ S-R PSYCHOLOGIE 6
HEDENDAAGSE PSYCHOLOGIE 6
DEELGEBIEDEN VAN DE PSYCHOLOGIE 7
ONDERZOEKSMETHODES 7
ONDERZOEKSCYCLUS 7
OBSERVATIE, ONDERZOEKSVRAAG EN HYPOTHESE 8
ONDERZOEKSMETHODES PSYCHOLOGIE 8
BESCHRIJVENDE METHODE 8
CORELATIONELE METHODE 9
EXPERIMENTELE METHODE 9
VALIDITEIT 10
INTERNE VALIDITEIT 10
EXTERNE VALIDITEIT 10
WAT KAN DE DATA ONS VERTELLEN? 11
HOOFDSTUK 2 – CONDITIONERING EN LEREN 12
INLEIDING 12
KLASSIEKE CONDITIONERING 12
INZICHTEN VAN IVAN PAVLOV 12
KENMERKEN VAN KLASSIEKE CONDITIONERING 13
FOBIEËN (BEHAVIORISTEN) 13
LITTLE ALBERT 13
LITTLE PETER 14
PROBLEMEN BEHAVIORISTISCHE INTERPRETATIE 14
BIOLOGISCHE PREDISPOSITIE 14
BLOKKERING (KAMIN-EFFECT) 15
OPERANTE CONDITIONERING 15
THORNDIKE’S PUZZLE BOX 15
BEKRACHTIGING 16
SHAPING 16
STIMULUSGENERALISATIE EN -DISCRIMINATIE (OPERANT) 17
PARTIËLE BEKRACHTIGINGSSCHEMA’S 17
VAST RATIOSCHEMA 17
VARIABEL RATIOSCHEMA 17
VAST INTERVALSCHEMA 18
VARIABEL INTERVALSCHEMA 18
WEERSTAND TEGEN EXTINCTIE 18
STRAFFEN 18
WAAROM IS STRAF DIKWIJLS NIET NEGATIEF? 19
,VIJF VOORWAARDEN VAN STRAF 19
EXPERIMENT PENDELKOOI (SHUTTLEBOX) 19
TWEEFACTORENTHEORIE VAN MOWRER 20
AANGELEERDE HULPELOOSHEID 20
OBSERVEREND LEREN 21
SOCIAALCOGNITIEVE LEERTHEORIE 21
BOBO-DOLL EXPERIMENT (1965) – BANDURA 21
HOOFDSTUK 3 – EMOTIE EN MOTIVATIE 22
EMOTIE 22
EMOTIETHEORIEËN 22
JAMES-LANGE THEORIE (EIND 19E EEUW) 22
CANNON-BARD THEORIE (BEGIN 20E EEUW) 22
COGNITIVE APPRAISEL THEORIE (1960–1970) – RICHARD LAZARUS 22
EMOTIONELE BREIN 23
LICHAMELIJKE COMPONENTEN VAN EMOTIES 24
HET ZENUWSTELSEL 24
FIGHT-FLIGHT-OR-FREEZE RESPONSE 24
LEUGENDETECTOR (= POLYGRAAF) 25
EMOTIESPECIFIEKE RESPONS 25
EMOTIONELE EXPRESSIE 26
GEZICHTSSPIEREN 26
CULTURELE UITINGSREGELS 27
MOTIVATIE 27
BEHOEFTENTHEORIEËN 27
DRIFTTHEORIE VAN HULL (1943) 27
INSTINCTTHEORIE (BEGIN 20E EEUW) 28
OPWINDINGSTHEORIE (BEGIN 20E EEUW) 28
THEORIE VAN MASLOW (1943) 28
DOELENTHEORIEËN 28
MOTIVATIE 28
GOAL-SETTING THEORY (LOCKE & LATHAM – 1990) 29
CONFLICTERENDE MOTIEVEN 29
PRESTATIEMOTIVATIE 30
HOOFDSTUK 4 – PERSOONLIJKHEID 31
GEMEENSCHAPPELIJKE THEORIEËN 31
PSYCHOANALYSE (SIGMUND FREUD) 31
NIVEAUS VAN HET (ON)BEWUSTZIJN 31
PSYCHOSEKSUELE STADIA 32
ORAAL (0-18 MAANDEN) 32
ANAAL (1-2 JAAR) 32
FALLISCH (3-6 JAAR) 32
LATENTIE (6 JAAR – PUBERTEIT) 33
GENITAAL (PUBERTEIT) 33
PSYCHOANALYSTISCHE THERAPIE 34
EVALUATIE VAN PSYCHOANALYSE 34
HUMANISTISCHE PSYCHOLOGIE 34
HUMANISTISCHE THERAPIE 35
BEHAVIORISME EN COGNITIEVE PSYCHOLOGIE 35
BEHAVIORISME 35
COGNITIEVE PSYCHOLOGIE 35
PERSOONLIJKHEIDSVERSCHILLEN 36
VIER TEMPERAMENTEN 36
TYPOLOGIE (SHELDON, 1942) 36
MYERS-BRIGGS TYPE INDICATOR (MBTI) 36
ALLPORT (VS – 1936) 37
,EYSENCK 37
THE BIG 5 37
PERSOONLIJKHEIDSSTOORNISSEN (= KARAKTERSTOORNISSEN) 38
HOOFDSTUK 5 – WAARNEMING 39
INLEIDING 39
GEWAARWORDING VS. WAARNEMING 39
ONTBREKENDE GATEN 39
RETINAAL BEELD 2D 40
PERCEPTUELE CONSTANTIE 40
OCULAIRE DIEPTEAANWIJZIGINGEN 40
BINOCULAIRE DIEPTEAANWIJZINGEN 40
VISUELE ILLUSIES 41
THEORIEËN VAN WAARNEMING 42
COMPUTATIONELE THEORIE VAN MARR 42
GEONS VAN BIEDERMAN 43
PATROON- EN OBJECTHERKENNING 43
TOP-DOWN PROCESSEN 44
WAARNEMING BEWEGING 44
DE ‘WAT’ EN ‘WAAR’ BANEN 44
BEWEGINGEN 44
HOOFDSTUK 6 – AANDACHT EN BEWUSTZIJN 45
INLEIDING 45
SELECTIEVE AANDACHT 45
MODELLEN VAN DE SELECTIEVE AANDACHT 45
COCKTAILPARTY-EFFECT VAN CHERRY (1953) 45
FILTERMODEL VAN BROADBENT (1958) 45
WAT DOET SELECTIEVE AANDACHT? 46
FEATURE INTEGRATION THEORY (TREISMAN EN GELADE, 1980) 46
BEPERKINGEN TGV SELECTIEVE AANDACHT 46
VERDEELDE AANDACHT 47
BEWUSTZIJN 48
SUBLIMINALE PERCEPTIE 48
SUBLIMINALE RECLAME 48
SLAAP 49
CIRCADIAANS RITME 49
WAKKER 49
SLAAPSTADIA 49
HYPNOSE 50
HOOFDSTUK 8 – INTELLIGENTIE 51
ANALYTISCHE INTELLIGENTIE 51
INTELLIGENTIETESTS 51
WECHSLERTESTEN 51
RAVEN PROGRESSIVE MATRICES 52
KENMERKEN VAN INTELLIGENTIETESTS 52
GOEDE NORMSTEEKPROEF 52
BETROUWBAARHEID 52
VALIDITEIT 53
STRUCTUUR ANALYTISCHE INTELLIGENTIE 53
STABILITEIT IQ-SCORES 54
AFNAME IQ MET OUDER WORDEN? 54
FLYNN-EFFECT 54
IS INTELLIGENTIE ERFELIJK? 55
,PRAKTISCHE INTELLIGENTIE 55
TESTEN PRAKTISCHE INTELLIGENTIE 55
SOCIALE EN EMOTIONELE INTELLIGENTIE 56
HOOFDSTUK 9 – PSYCHOPATHOLOGIE 57
PSYCHOPATHOLOGIE 57
CRITERIA MENTALE STOORNIS 57
STATISTISCH CRITERIUM 57
SOCIAAL CRITERIUM 57
PERSOONLIJK CRITERIUM 57
PERCEPTIEVEN VAN MENTALE STOORNISSEN 58
BIOLOGISCH PERSPECTIEF 58
PSYCHOLOGISCH PERSPECTIEF 58
SOCIALE PERSPECTIEF 58
BIOPSYCHOSOCIAAL MODEL 59
MENTALE STOORNISSEN CLASSIFICEREN 59
DSM-CLASSIFICATIE 59
PREVALENTIE EN AANVANGSLEEFTIJD 60
AUTISMESPECTRUMSTOORNIS (ASS) 60
THEORY OF MIND 61
PSYCHOTISCHE STOORNISSEN 61
SYMPTOMEN (SCHIZOFRENIE) 61
POSITIEVE SYMPTOMEN (SCHIZOFRENIE) 62
NEGATIEVE SYMPTOMEN (SCHIZOFRENIE) 62
STEMMINGSSTOORNISSEN 63
DEPRESSIEVE STOORNIS 63
BIPOLAIRE STOORNIS 63
ANGSTSTOORNISSEN EN OBSESSIEF-COMPULSIEVE STOORNISSEN 64
SOCIALE ANGSTSTOORNIS 64
VERALGEMEENDE ANGSTSTOORNIS 65
PANIEKSTOORNIS 65
OBSESSIEF-COMPULSIEVE STOORNIS (OCS) 65
DISSOCIATIEVE STOORNISSEN 66
DISSOCIATIEVE AMNESIE 66
DISSOCIATIEVE IDENTITEITSSTOORNIS 67
,HOOFDSTUK 1 – Psychologie
WAT IS PSYCHOLOGIE?
Etymologie
− Psyche = geest
− Logos = woord/ rede/ studie
− Letterlijk: studie van de geest
− MAAR: dit is niet de volledige definitie
DEFINITIE PSYCHOLOGIE
→ Psychologie = wetenschap van gedrag (G) en mentale processen (MP)
Gedrag (G)
− Extern & meetbaar
− Rechtstreeks observeerbaar
− Vormt de basis (gedragsevidentie)
Mentale processen (MP)
− Intern & niet rechtstreeks meetbaar
− Worden afgeleid uit gedrag
− Blijven wetenschappelijk bestudeerbaar via G
Belangrijk onderscheid
− MP ≠ onwetenschappelijk
− MP zijn indirect meetbaar via gedragsindicatoren
Wat is psychologie NIET?
1. Lekenpsychologie
− Volkspsychologie (‘iedereen weet toch dat…’)
− Gezond verstand, intuïtie, speculatie over menselijke aard
− Geen systematische methode
2. Pseudopsychologie
− Psychologische aannames die zich voordoen als wetenschap
− Niet empirisch onderbouwd
− Niet toetsbaar en niet repliceerbaar
→ Voorbeelden: grafologie (persoonlijkheid uit handschrift) en kleurenprofielen
Belangrijk: populair ≠ wetenschappelijk
1
,Wat is psychologie WEL?
− Gebruikt wetenschappelijke methode
− Empirisch onderzoek
− Observatie → hypothese → onderzoek → conclusie
− Theorieën gebaseerd op data
− Psychologen = praktijk-wetenschappers
− Toepassen én kritisch evalueren
GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHOLOGIE
‘LANG VERLEDEN, KORTE GESCHIEDENIS’ – EBBINGHAUS
Lang verleden
− Wortels in filosofie
− Nadenken over menselijke geest
− Niet wetenschappelijk
Korte geschiedenis
− Officiële start als wetenschap in 1879
− Wilhelm Wundt
− Oprichting eerste psychologisch laboratorium (Leipzig)
− Eerste experimenten → psychologie als wetenschap
Waarom pas zo laat (tot 1879)?
− Verandering in mensbeeld nodig
− Van immateriële ziel → studieobject
− Van filosofisch nadenken → onderzoek volgens natuurwetenschappen
Conclusie: pas toen werd de geest wetenschappelijk bestudeerbaar
ONTWIKKELINGEN DIE DE PSYCHOLOGIE MOGELIJK HEBBEN GEMAAKT
OUD-GRIEKSE FILOSOFEN (500–400 V.C.)
Verklaringen over de mens gebaseerd op filosofisch standpunt (Aristoteles, Socrates, ...)
− Geen wetenschappelijk onderzoek
− Mens gezien als bijzonder en uniek: uiversum speciaal geschapen voor de mens
− Geocentrisme: aarde staat centraal in het universum, mens dus uitzonderlijk wezen
− Dualisme (Plato): geest ≠ lichaam → kennis via, rede, intuïtie, goddelijke ingeving
→ Geest niet experimenteel bestudeerbaar
2
,TOT EN MET DE 15E EEUW
− Kerk heeft centrale rol in maatschappij
− Waarheid gebaseerd op geloof en Bijbel
− God staat garant voor waarheid
− Kennis = product van rede van het geloof
− Nog steeds niet wetenschappelijk
WETENSCHAPPELIJKE REVOLUTIE (16E EEUW)
Grote maatschappelijke omwenteling
− Nieuwe bronnen van kennis (protestantisme, ontdekkingsreizen, boekdrukkunst)
− Kritisch denken neemt toe, men andere visie op de wereld
− Bv. Copernicus: geocentrisme → heliocentrisme (zon centraal i.p.v. aarde)
Gevolg
− Klassieke religieuze ideeën maken plaats voor moderne wetenschap
− Kennis wordt product van wetenschappelijke studie (observatie en experimenten)
RATIONALISME (17E EEUW)
René Descartes
− ‘Cogito ergo sum’ → ‘Ik denk dus ik ben’
− Kennis via rede
Nativisme:
− Specifieke theorie in rationalisme
− Kennis over de geest o.b.v. aangeboren ideeën en via rede afgeleide inzichten (soort
voortbestembaarheid)
− Lichaam is mechanisch en wel onderzoekbaar, geest is niet rechtstreeks onderzoekbaar
= Mind-body problem
EMPIRISME (17E–18E EEUW)
Hobbes, Locke, Hume
− Geest = tabula rasa (we worden geboren als onbeschreven blad)
− Kennis via: zintuiglijke ervaringen, observatie en associaties tussen stimuli
− Geest wordt wetenschappelijk bestudeerbaar
− Kennis is dus het product van ervaring
Actueel debat
− Nature ↔ nurture
− Nu: combinatie van aanleg en omgeving
3
,EVOLUTIETHEORIE (19E EEUW)
Charles Darwin
− Mens onderhevig aan natuurlijke selectie net zoals dieren
− Mens niet langer centrum van universum
− Geest als studie-object dat op wetenschappelijke wijze bestudeerd kan worden
BEGINJAREN VAN DE PSYCHOLOGIE
Psychologische scholen
− Ontstaan bij het begin van psychologie als wetenschap (1879)
− Niet alle scholen vandaag nog actueel
− Scholen reageren vaak op elkaar → verschillende antwoorden op de vraag: ‘Hoe mens en gedrag
bestuderen?’
STRUCTURALISME
Wilhelm Wundt
− 1879: eerste psychologisch laboratorium → eerste experimentele onderzoeken in de psychologie
− Focus op: menselijke geest en bewustzijn
Onderzoek
− Actief aanbieden van prikkels en uitlokken van gedrag
− Doel: mentale processen bestuderen
Voorbeelden: verschil tussen prikkels (bv. kleuren), reactietijd op een stimulus, mentale stappen bij
probleemoplossing
Introspectieve methode
− Zelfobservatie van het bewustzijn altijd als reactie op een prikkel
− Rapporteren van gedachten, gevoelens en herinneringen
− Doel: bewustzijn opdelen in bouwstenen
− Deze methode heeft het structuralisme geïnspireerd
Tichtener en Külpe
− Waren geïnspireerd door de bouwelementen
− Structuralisme = onderzoek vd structuur van de geest/ bewustzijn, gebruikt introspectieve methode
Kritiek
− Subjectief (afhankelijk van wat mensen zeggen)
− Moeilijk reproduceerbaar (iemand anders doet zelfde onderzoek met zelfde resultaten)
− Beperkt tot bewustzijn
− Onzeker praktisch nut van bouwstenen
4
, FUNCTIONALISME
→ Tegenbeweging structuralisme
William James
− Geest is dynamisch
− Stream of consciousness: geest is continue stroom van gevoelens en gedachten
− Inhoud van de geest verandert voortdurend
− Opsplitsen van de geest in vaste elementen heeft weinig nut
→ Ook vertegenwoordiger (F): John Dewey
Functionalisten
− Focus op functie van onderbewustzijn/ geest (waarvoor dienen mentale processen?)
− Geïnspireerd door evolutietheorie (hoe we ons kunnen aanpassen aan onze omgeving)
− Onderzoek moet maatschappelijk nuttig zijn
− Interesse in intelligentie: aangeboren vs. aangeleerd en wat is invloed van omgeving?
GESTALTPSYCHOLOGIE
→ Tegenbeweging structuralisme
→ Vertegenwoordigers: Wertheimer, Köhler en Koffka
Focus op
− Waarneming en perceptie (wat je waarneemt) bepaalt je gedrag
− Hoe we dingen organiseren tot betekenisvolle gehelen
− Onderzoek naar waarnemingsprocessen
Kernidee
− Geheel is meer dan de som der delen: betekenis ontstaat uit totaalbeeld, niet uit losse elementen
− We nemen dingen waar als geheel dus perceptie opdelen is zinloos = belang van totaalconfiguratie
Onderzoek perceptuele illusies
− Tonen dat betekenis ontstaat uit totaalbeeld
− Hering illusie (horizontale lijnen lijken gebogen)
− Zölner illusie (verticale lijnen lijken niet parallel)
PSYCHOANALYSE
Sigmund Freud
− Gedrag gestuurd door onderbewuste processen & mentale problemen door onbewuste conflicten
− Gedachten, gevoelens en verlangens waar we niet bewust van zijn beïnvloeden ons gedrag
− Groot deel van de geest is onbewust
− Vooral conflicten uit de kindertijd spelen een belangrijke rol
− Doel: onderbewuste processen bewust maken en genezing via inzichten (inzichttherapie)
− Onderzoek via klinische observaties (casestudies)
5
WAT IS PSYCHOLOGIE? 1
DEFINITIE PSYCHOLOGIE 1
GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHOLOGIE 2
‘LANG VERLEDEN, KORTE GESCHIEDENIS’ – EBBINGHAUS 2
ONTWIKKELINGEN DIE DE PSYCHOLOGIE MOGELIJK HEBBEN GEMAAKT 2
OUD-GRIEKSE FILOSOFEN (500–400 V.C.) 2
TOT EN MET DE 15E EEUW 3
WETENSCHAPPELIJKE REVOLUTIE (16E EEUW) 3
RATIONALISME (17E EEUW) 3
EMPIRISME (17E–18E EEUW) 3
EVOLUTIETHEORIE (19E EEUW) 4
BEGINJAREN VAN DE PSYCHOLOGIE 4
STRUCTURALISME 4
FUNCTIONALISME 5
GESTALTPSYCHOLOGIE 5
PSYCHOANALYSE 5
BEHAVIORISME/ BLACK-BOX/ S-R PSYCHOLOGIE 6
HEDENDAAGSE PSYCHOLOGIE 6
DEELGEBIEDEN VAN DE PSYCHOLOGIE 7
ONDERZOEKSMETHODES 7
ONDERZOEKSCYCLUS 7
OBSERVATIE, ONDERZOEKSVRAAG EN HYPOTHESE 8
ONDERZOEKSMETHODES PSYCHOLOGIE 8
BESCHRIJVENDE METHODE 8
CORELATIONELE METHODE 9
EXPERIMENTELE METHODE 9
VALIDITEIT 10
INTERNE VALIDITEIT 10
EXTERNE VALIDITEIT 10
WAT KAN DE DATA ONS VERTELLEN? 11
HOOFDSTUK 2 – CONDITIONERING EN LEREN 12
INLEIDING 12
KLASSIEKE CONDITIONERING 12
INZICHTEN VAN IVAN PAVLOV 12
KENMERKEN VAN KLASSIEKE CONDITIONERING 13
FOBIEËN (BEHAVIORISTEN) 13
LITTLE ALBERT 13
LITTLE PETER 14
PROBLEMEN BEHAVIORISTISCHE INTERPRETATIE 14
BIOLOGISCHE PREDISPOSITIE 14
BLOKKERING (KAMIN-EFFECT) 15
OPERANTE CONDITIONERING 15
THORNDIKE’S PUZZLE BOX 15
BEKRACHTIGING 16
SHAPING 16
STIMULUSGENERALISATIE EN -DISCRIMINATIE (OPERANT) 17
PARTIËLE BEKRACHTIGINGSSCHEMA’S 17
VAST RATIOSCHEMA 17
VARIABEL RATIOSCHEMA 17
VAST INTERVALSCHEMA 18
VARIABEL INTERVALSCHEMA 18
WEERSTAND TEGEN EXTINCTIE 18
STRAFFEN 18
WAAROM IS STRAF DIKWIJLS NIET NEGATIEF? 19
,VIJF VOORWAARDEN VAN STRAF 19
EXPERIMENT PENDELKOOI (SHUTTLEBOX) 19
TWEEFACTORENTHEORIE VAN MOWRER 20
AANGELEERDE HULPELOOSHEID 20
OBSERVEREND LEREN 21
SOCIAALCOGNITIEVE LEERTHEORIE 21
BOBO-DOLL EXPERIMENT (1965) – BANDURA 21
HOOFDSTUK 3 – EMOTIE EN MOTIVATIE 22
EMOTIE 22
EMOTIETHEORIEËN 22
JAMES-LANGE THEORIE (EIND 19E EEUW) 22
CANNON-BARD THEORIE (BEGIN 20E EEUW) 22
COGNITIVE APPRAISEL THEORIE (1960–1970) – RICHARD LAZARUS 22
EMOTIONELE BREIN 23
LICHAMELIJKE COMPONENTEN VAN EMOTIES 24
HET ZENUWSTELSEL 24
FIGHT-FLIGHT-OR-FREEZE RESPONSE 24
LEUGENDETECTOR (= POLYGRAAF) 25
EMOTIESPECIFIEKE RESPONS 25
EMOTIONELE EXPRESSIE 26
GEZICHTSSPIEREN 26
CULTURELE UITINGSREGELS 27
MOTIVATIE 27
BEHOEFTENTHEORIEËN 27
DRIFTTHEORIE VAN HULL (1943) 27
INSTINCTTHEORIE (BEGIN 20E EEUW) 28
OPWINDINGSTHEORIE (BEGIN 20E EEUW) 28
THEORIE VAN MASLOW (1943) 28
DOELENTHEORIEËN 28
MOTIVATIE 28
GOAL-SETTING THEORY (LOCKE & LATHAM – 1990) 29
CONFLICTERENDE MOTIEVEN 29
PRESTATIEMOTIVATIE 30
HOOFDSTUK 4 – PERSOONLIJKHEID 31
GEMEENSCHAPPELIJKE THEORIEËN 31
PSYCHOANALYSE (SIGMUND FREUD) 31
NIVEAUS VAN HET (ON)BEWUSTZIJN 31
PSYCHOSEKSUELE STADIA 32
ORAAL (0-18 MAANDEN) 32
ANAAL (1-2 JAAR) 32
FALLISCH (3-6 JAAR) 32
LATENTIE (6 JAAR – PUBERTEIT) 33
GENITAAL (PUBERTEIT) 33
PSYCHOANALYSTISCHE THERAPIE 34
EVALUATIE VAN PSYCHOANALYSE 34
HUMANISTISCHE PSYCHOLOGIE 34
HUMANISTISCHE THERAPIE 35
BEHAVIORISME EN COGNITIEVE PSYCHOLOGIE 35
BEHAVIORISME 35
COGNITIEVE PSYCHOLOGIE 35
PERSOONLIJKHEIDSVERSCHILLEN 36
VIER TEMPERAMENTEN 36
TYPOLOGIE (SHELDON, 1942) 36
MYERS-BRIGGS TYPE INDICATOR (MBTI) 36
ALLPORT (VS – 1936) 37
,EYSENCK 37
THE BIG 5 37
PERSOONLIJKHEIDSSTOORNISSEN (= KARAKTERSTOORNISSEN) 38
HOOFDSTUK 5 – WAARNEMING 39
INLEIDING 39
GEWAARWORDING VS. WAARNEMING 39
ONTBREKENDE GATEN 39
RETINAAL BEELD 2D 40
PERCEPTUELE CONSTANTIE 40
OCULAIRE DIEPTEAANWIJZIGINGEN 40
BINOCULAIRE DIEPTEAANWIJZINGEN 40
VISUELE ILLUSIES 41
THEORIEËN VAN WAARNEMING 42
COMPUTATIONELE THEORIE VAN MARR 42
GEONS VAN BIEDERMAN 43
PATROON- EN OBJECTHERKENNING 43
TOP-DOWN PROCESSEN 44
WAARNEMING BEWEGING 44
DE ‘WAT’ EN ‘WAAR’ BANEN 44
BEWEGINGEN 44
HOOFDSTUK 6 – AANDACHT EN BEWUSTZIJN 45
INLEIDING 45
SELECTIEVE AANDACHT 45
MODELLEN VAN DE SELECTIEVE AANDACHT 45
COCKTAILPARTY-EFFECT VAN CHERRY (1953) 45
FILTERMODEL VAN BROADBENT (1958) 45
WAT DOET SELECTIEVE AANDACHT? 46
FEATURE INTEGRATION THEORY (TREISMAN EN GELADE, 1980) 46
BEPERKINGEN TGV SELECTIEVE AANDACHT 46
VERDEELDE AANDACHT 47
BEWUSTZIJN 48
SUBLIMINALE PERCEPTIE 48
SUBLIMINALE RECLAME 48
SLAAP 49
CIRCADIAANS RITME 49
WAKKER 49
SLAAPSTADIA 49
HYPNOSE 50
HOOFDSTUK 8 – INTELLIGENTIE 51
ANALYTISCHE INTELLIGENTIE 51
INTELLIGENTIETESTS 51
WECHSLERTESTEN 51
RAVEN PROGRESSIVE MATRICES 52
KENMERKEN VAN INTELLIGENTIETESTS 52
GOEDE NORMSTEEKPROEF 52
BETROUWBAARHEID 52
VALIDITEIT 53
STRUCTUUR ANALYTISCHE INTELLIGENTIE 53
STABILITEIT IQ-SCORES 54
AFNAME IQ MET OUDER WORDEN? 54
FLYNN-EFFECT 54
IS INTELLIGENTIE ERFELIJK? 55
,PRAKTISCHE INTELLIGENTIE 55
TESTEN PRAKTISCHE INTELLIGENTIE 55
SOCIALE EN EMOTIONELE INTELLIGENTIE 56
HOOFDSTUK 9 – PSYCHOPATHOLOGIE 57
PSYCHOPATHOLOGIE 57
CRITERIA MENTALE STOORNIS 57
STATISTISCH CRITERIUM 57
SOCIAAL CRITERIUM 57
PERSOONLIJK CRITERIUM 57
PERCEPTIEVEN VAN MENTALE STOORNISSEN 58
BIOLOGISCH PERSPECTIEF 58
PSYCHOLOGISCH PERSPECTIEF 58
SOCIALE PERSPECTIEF 58
BIOPSYCHOSOCIAAL MODEL 59
MENTALE STOORNISSEN CLASSIFICEREN 59
DSM-CLASSIFICATIE 59
PREVALENTIE EN AANVANGSLEEFTIJD 60
AUTISMESPECTRUMSTOORNIS (ASS) 60
THEORY OF MIND 61
PSYCHOTISCHE STOORNISSEN 61
SYMPTOMEN (SCHIZOFRENIE) 61
POSITIEVE SYMPTOMEN (SCHIZOFRENIE) 62
NEGATIEVE SYMPTOMEN (SCHIZOFRENIE) 62
STEMMINGSSTOORNISSEN 63
DEPRESSIEVE STOORNIS 63
BIPOLAIRE STOORNIS 63
ANGSTSTOORNISSEN EN OBSESSIEF-COMPULSIEVE STOORNISSEN 64
SOCIALE ANGSTSTOORNIS 64
VERALGEMEENDE ANGSTSTOORNIS 65
PANIEKSTOORNIS 65
OBSESSIEF-COMPULSIEVE STOORNIS (OCS) 65
DISSOCIATIEVE STOORNISSEN 66
DISSOCIATIEVE AMNESIE 66
DISSOCIATIEVE IDENTITEITSSTOORNIS 67
,HOOFDSTUK 1 – Psychologie
WAT IS PSYCHOLOGIE?
Etymologie
− Psyche = geest
− Logos = woord/ rede/ studie
− Letterlijk: studie van de geest
− MAAR: dit is niet de volledige definitie
DEFINITIE PSYCHOLOGIE
→ Psychologie = wetenschap van gedrag (G) en mentale processen (MP)
Gedrag (G)
− Extern & meetbaar
− Rechtstreeks observeerbaar
− Vormt de basis (gedragsevidentie)
Mentale processen (MP)
− Intern & niet rechtstreeks meetbaar
− Worden afgeleid uit gedrag
− Blijven wetenschappelijk bestudeerbaar via G
Belangrijk onderscheid
− MP ≠ onwetenschappelijk
− MP zijn indirect meetbaar via gedragsindicatoren
Wat is psychologie NIET?
1. Lekenpsychologie
− Volkspsychologie (‘iedereen weet toch dat…’)
− Gezond verstand, intuïtie, speculatie over menselijke aard
− Geen systematische methode
2. Pseudopsychologie
− Psychologische aannames die zich voordoen als wetenschap
− Niet empirisch onderbouwd
− Niet toetsbaar en niet repliceerbaar
→ Voorbeelden: grafologie (persoonlijkheid uit handschrift) en kleurenprofielen
Belangrijk: populair ≠ wetenschappelijk
1
,Wat is psychologie WEL?
− Gebruikt wetenschappelijke methode
− Empirisch onderzoek
− Observatie → hypothese → onderzoek → conclusie
− Theorieën gebaseerd op data
− Psychologen = praktijk-wetenschappers
− Toepassen én kritisch evalueren
GESCHIEDENIS VAN DE PSYCHOLOGIE
‘LANG VERLEDEN, KORTE GESCHIEDENIS’ – EBBINGHAUS
Lang verleden
− Wortels in filosofie
− Nadenken over menselijke geest
− Niet wetenschappelijk
Korte geschiedenis
− Officiële start als wetenschap in 1879
− Wilhelm Wundt
− Oprichting eerste psychologisch laboratorium (Leipzig)
− Eerste experimenten → psychologie als wetenschap
Waarom pas zo laat (tot 1879)?
− Verandering in mensbeeld nodig
− Van immateriële ziel → studieobject
− Van filosofisch nadenken → onderzoek volgens natuurwetenschappen
Conclusie: pas toen werd de geest wetenschappelijk bestudeerbaar
ONTWIKKELINGEN DIE DE PSYCHOLOGIE MOGELIJK HEBBEN GEMAAKT
OUD-GRIEKSE FILOSOFEN (500–400 V.C.)
Verklaringen over de mens gebaseerd op filosofisch standpunt (Aristoteles, Socrates, ...)
− Geen wetenschappelijk onderzoek
− Mens gezien als bijzonder en uniek: uiversum speciaal geschapen voor de mens
− Geocentrisme: aarde staat centraal in het universum, mens dus uitzonderlijk wezen
− Dualisme (Plato): geest ≠ lichaam → kennis via, rede, intuïtie, goddelijke ingeving
→ Geest niet experimenteel bestudeerbaar
2
,TOT EN MET DE 15E EEUW
− Kerk heeft centrale rol in maatschappij
− Waarheid gebaseerd op geloof en Bijbel
− God staat garant voor waarheid
− Kennis = product van rede van het geloof
− Nog steeds niet wetenschappelijk
WETENSCHAPPELIJKE REVOLUTIE (16E EEUW)
Grote maatschappelijke omwenteling
− Nieuwe bronnen van kennis (protestantisme, ontdekkingsreizen, boekdrukkunst)
− Kritisch denken neemt toe, men andere visie op de wereld
− Bv. Copernicus: geocentrisme → heliocentrisme (zon centraal i.p.v. aarde)
Gevolg
− Klassieke religieuze ideeën maken plaats voor moderne wetenschap
− Kennis wordt product van wetenschappelijke studie (observatie en experimenten)
RATIONALISME (17E EEUW)
René Descartes
− ‘Cogito ergo sum’ → ‘Ik denk dus ik ben’
− Kennis via rede
Nativisme:
− Specifieke theorie in rationalisme
− Kennis over de geest o.b.v. aangeboren ideeën en via rede afgeleide inzichten (soort
voortbestembaarheid)
− Lichaam is mechanisch en wel onderzoekbaar, geest is niet rechtstreeks onderzoekbaar
= Mind-body problem
EMPIRISME (17E–18E EEUW)
Hobbes, Locke, Hume
− Geest = tabula rasa (we worden geboren als onbeschreven blad)
− Kennis via: zintuiglijke ervaringen, observatie en associaties tussen stimuli
− Geest wordt wetenschappelijk bestudeerbaar
− Kennis is dus het product van ervaring
Actueel debat
− Nature ↔ nurture
− Nu: combinatie van aanleg en omgeving
3
,EVOLUTIETHEORIE (19E EEUW)
Charles Darwin
− Mens onderhevig aan natuurlijke selectie net zoals dieren
− Mens niet langer centrum van universum
− Geest als studie-object dat op wetenschappelijke wijze bestudeerd kan worden
BEGINJAREN VAN DE PSYCHOLOGIE
Psychologische scholen
− Ontstaan bij het begin van psychologie als wetenschap (1879)
− Niet alle scholen vandaag nog actueel
− Scholen reageren vaak op elkaar → verschillende antwoorden op de vraag: ‘Hoe mens en gedrag
bestuderen?’
STRUCTURALISME
Wilhelm Wundt
− 1879: eerste psychologisch laboratorium → eerste experimentele onderzoeken in de psychologie
− Focus op: menselijke geest en bewustzijn
Onderzoek
− Actief aanbieden van prikkels en uitlokken van gedrag
− Doel: mentale processen bestuderen
Voorbeelden: verschil tussen prikkels (bv. kleuren), reactietijd op een stimulus, mentale stappen bij
probleemoplossing
Introspectieve methode
− Zelfobservatie van het bewustzijn altijd als reactie op een prikkel
− Rapporteren van gedachten, gevoelens en herinneringen
− Doel: bewustzijn opdelen in bouwstenen
− Deze methode heeft het structuralisme geïnspireerd
Tichtener en Külpe
− Waren geïnspireerd door de bouwelementen
− Structuralisme = onderzoek vd structuur van de geest/ bewustzijn, gebruikt introspectieve methode
Kritiek
− Subjectief (afhankelijk van wat mensen zeggen)
− Moeilijk reproduceerbaar (iemand anders doet zelfde onderzoek met zelfde resultaten)
− Beperkt tot bewustzijn
− Onzeker praktisch nut van bouwstenen
4
, FUNCTIONALISME
→ Tegenbeweging structuralisme
William James
− Geest is dynamisch
− Stream of consciousness: geest is continue stroom van gevoelens en gedachten
− Inhoud van de geest verandert voortdurend
− Opsplitsen van de geest in vaste elementen heeft weinig nut
→ Ook vertegenwoordiger (F): John Dewey
Functionalisten
− Focus op functie van onderbewustzijn/ geest (waarvoor dienen mentale processen?)
− Geïnspireerd door evolutietheorie (hoe we ons kunnen aanpassen aan onze omgeving)
− Onderzoek moet maatschappelijk nuttig zijn
− Interesse in intelligentie: aangeboren vs. aangeleerd en wat is invloed van omgeving?
GESTALTPSYCHOLOGIE
→ Tegenbeweging structuralisme
→ Vertegenwoordigers: Wertheimer, Köhler en Koffka
Focus op
− Waarneming en perceptie (wat je waarneemt) bepaalt je gedrag
− Hoe we dingen organiseren tot betekenisvolle gehelen
− Onderzoek naar waarnemingsprocessen
Kernidee
− Geheel is meer dan de som der delen: betekenis ontstaat uit totaalbeeld, niet uit losse elementen
− We nemen dingen waar als geheel dus perceptie opdelen is zinloos = belang van totaalconfiguratie
Onderzoek perceptuele illusies
− Tonen dat betekenis ontstaat uit totaalbeeld
− Hering illusie (horizontale lijnen lijken gebogen)
− Zölner illusie (verticale lijnen lijken niet parallel)
PSYCHOANALYSE
Sigmund Freud
− Gedrag gestuurd door onderbewuste processen & mentale problemen door onbewuste conflicten
− Gedachten, gevoelens en verlangens waar we niet bewust van zijn beïnvloeden ons gedrag
− Groot deel van de geest is onbewust
− Vooral conflicten uit de kindertijd spelen een belangrijke rol
− Doel: onderbewuste processen bewust maken en genezing via inzichten (inzichttherapie)
− Onderzoek via klinische observaties (casestudies)
5
