Samenvatting Religie, zingeving en
levensbeschouwing
Overzicht
1) Inleiding – Religie – (De-/Her)Secularisering – (Post-) Globalisering
2) Denkmodellen Geloof en Politiek
3) Geopolitiek vd Religies – Orthodoxie
4) Geopolitiek vd Religies - Katholicisme
5) Geopolitiek vd Religies – Islam
6) Interlevensbeschouwelijke dialoog
7) Afsluitend college
Les 1: inleiding-religie- (de/her)secularisering-(post)
globalisering
Secularisatie, de-secularisatie en globalisering
• Secularisatiethese: "rol van religie neemt af in moderne, geïndividualiseerde
samenlevingen met een liberale democratie, naarmate de levensstandaard
toeneemt, een seculier-wetenschappelijk vertoog aan belang wint, en de emancipatie
van individuen en groepen groeit."
o Afnemende rol religie
o Waarheid=wetenschap
o Individu emancipeer.
• Belang van godsdienst neemt af op twee gebieden:
o - Maatschappelijk: religieuze instituten minder vat op sociale leven
o - Individueel niveau: individualisering van zingeving maakt
geïnstitutionaliseerde religie minder relevant
• Eigen zingeving creëren, eigen parcour.
• Max Weber, Emile Durkheim, Peter Berger (The Sacred Canopy: Elements of a
sociological theory of religion, 1967)
• Cultuuromslag van 1968
• André Glücksman: La troisième mort de Dieu (massadodingen van Verdun –
Auschwitz – Rwanda)
, o Derde dood van god.
• 1 : jezus aan het kruis
• 2 : omwenteling van de verlichting
• 3 : massaslachtingen
• Bv WOI, Rwanda, genocides.
• Hoe kan een goed zoiets toelaten?
• Tot 1989: “godsdienst leek maatschappelijk randverschijnsel”
o Communistische wereld: geen godsdienstvrijheid
o Westerse wereld: secularisatie en crisis van het Godsgeloof
o KO: wereld in 2
• In communisme geen religie
• Bv Noord Korea: onderdrukte religie, bezit bijbel verboden.
• Bv Eritrea: communistische president→godsdienst onderdrukt.
o In het westen secularisatie
• Na 1989 veranderde het.
Verfijning van secularisatiedebat
• Harvey Cox, Religie in de stad van de mens (1984)
• Secularisatie meer op platteland
• Stedelijke context = meer godsdienst
• BV Brussel en Antwerpen.
• José Casanova: Public religions in the Modern World (1994)
• A) scheiden van politieke en religieuze sfeer
• Scheiding kerk en staat→= goed voor kerk en staat
• Niet met elkaar zoveel bezig zijn
• Meer ruimte voor eigen werking.
• B) verminderen van belang van (geïnstitutionaliseerde) religie
• C) privatisering van religie (= problematisch)
• Enkel privaat geloven: doen wat je wil in privé
• In de publieke ruimte gelden er regels: bv rond hoofddoeken
• Problematisch: want religie wil en heeft maatschappelijk rol.
Charles Taylor: A secular Age, 2007
Verfijnt debat over seculiere staat
• Wat is een Seculiere Staat?
a) doelstelling: bevorderen wederzijds respect/gewetensvrijheid
• elke burger zelf godsdienst kiezen zonder tussenkomst van de staat.
b) middel: scheiding tussen kerk en staat
,• Republikeinse model (Frankrijk): legt nadruk op middelen en dus op de neutraliteit
van de Staat en de overheid (laicité)
• Ver doorgedreven scheiding kerk en staat.
• Geen ruimte voor religie in publieke scholen.
• Neutrale staat
• Liberale model (Angelsaksisch): nadruk op doelstelling, met pragmatische omgang
met de middelen
• Minder onderscheid kerk en staat
• Bv VS toespraak: God bless America.
• In de praktijk: continuum – onderling verschillen
• Laicité--------------------------------------→liberaal/Angelsaksisch
• Alle landen op dit continuüm: sommige meer Frans model andere meer
Angelsaksisch
• Belgische model: unieke invulling door 'verzuiling' (verkaveling van de staat volgens
ideologisch-levensbeschouwelijke breuklijnen)
• Heel origineel
• Verzuiling
• Bv ziekenfonds: CM, de socialistische
• Enige land ter wereld dat ziekenfondsen per zuil heeft.
• - "Believing without belonging" – Grace Davie stelt vast dat geloof in bepaalde zaken
(leven na de dood, ziel, …) in Europa niet even hard/snel vermindert als de band met
kerken en godsdiensten.
o Er zijn minder mensen “angesloten” bij een geloof
o Maar geloofsinhoud overleeft veel sterker
• Bv geloof in leven na de dood→veel mensen geloven daar nog wel in.
• =believing without belonging.
o Het omgekeerde: belonging without believing
• Bv ik ben christelijk (want behoor tot die SML), maar daarom ben ik
nog niet gelovig.
o ➔ vraag: is dit een tijdelijk verschijnsel?
, • - "Vicarious religion": band met institutionele kerk wordt losser, maar dat betekent
niet dat meerderheid tégen de kerk is. Een kleine minderheid stelt religieuze
handelingen in naam van een grotere groep. Die groep rekent erop dat kerkelijke
diensten toegangelijk blijven als "public service"
• ➔ bv huwelijken, begrafenissen
• Band met religieus instituut en de burgers veel losser
• Maar daarom zijn ze er nog niet tegen het religieus instituut.
• Bv het goed vinden dat religie plaatsvind
• Vicarious: je neemt de plaats in van de andere
• Je rekent erop dat je gebruik kan maken van de
dienstverlening
• Bv christelijk huwelijk: voor de kerk trouwen ook al ging
je nooit naar de kerk.
• Bv begrafenis: de uitvaart in de kerk.
Paradigma wissel met einde van de Koude oorlog (de-secularisatie)
• Terugkeer van godsdienst in het publieke leven.
• Gilles Kepel - ‘La revanche de Dieu’ (1991)
o De wraak van god
o God is niet dood : religie kwam terug.
o Bv Yoegoslavië→burgeroorlog
• Landen hebben godsdienst als basis voor het land.
• John Micklethwait and Adrian Wooldrigde,God is Back (2009)
o Hoofdredacteurs van “the economist” (liberale krant)
o Religie is meer aanwezig dan gedacht.
• 1978 – Iraanse revolutie en verkiezing Johannes Paulus II
o 1978: terugkeer godsdienst/ jaar van ommeslag.
o Sjah=liberaal, daarna Khomeini, conservatief en theocratie
o Verkiezingen Johannes Paulus II (JPII)
• Poolse paus, dus van achter het ijzeren gordijn.
• Geloof is niet dood
• Bracht geloof terug in oostblok landen.
• In Westerse cultuur oogt het plaatje complex
levensbeschouwing
Overzicht
1) Inleiding – Religie – (De-/Her)Secularisering – (Post-) Globalisering
2) Denkmodellen Geloof en Politiek
3) Geopolitiek vd Religies – Orthodoxie
4) Geopolitiek vd Religies - Katholicisme
5) Geopolitiek vd Religies – Islam
6) Interlevensbeschouwelijke dialoog
7) Afsluitend college
Les 1: inleiding-religie- (de/her)secularisering-(post)
globalisering
Secularisatie, de-secularisatie en globalisering
• Secularisatiethese: "rol van religie neemt af in moderne, geïndividualiseerde
samenlevingen met een liberale democratie, naarmate de levensstandaard
toeneemt, een seculier-wetenschappelijk vertoog aan belang wint, en de emancipatie
van individuen en groepen groeit."
o Afnemende rol religie
o Waarheid=wetenschap
o Individu emancipeer.
• Belang van godsdienst neemt af op twee gebieden:
o - Maatschappelijk: religieuze instituten minder vat op sociale leven
o - Individueel niveau: individualisering van zingeving maakt
geïnstitutionaliseerde religie minder relevant
• Eigen zingeving creëren, eigen parcour.
• Max Weber, Emile Durkheim, Peter Berger (The Sacred Canopy: Elements of a
sociological theory of religion, 1967)
• Cultuuromslag van 1968
• André Glücksman: La troisième mort de Dieu (massadodingen van Verdun –
Auschwitz – Rwanda)
, o Derde dood van god.
• 1 : jezus aan het kruis
• 2 : omwenteling van de verlichting
• 3 : massaslachtingen
• Bv WOI, Rwanda, genocides.
• Hoe kan een goed zoiets toelaten?
• Tot 1989: “godsdienst leek maatschappelijk randverschijnsel”
o Communistische wereld: geen godsdienstvrijheid
o Westerse wereld: secularisatie en crisis van het Godsgeloof
o KO: wereld in 2
• In communisme geen religie
• Bv Noord Korea: onderdrukte religie, bezit bijbel verboden.
• Bv Eritrea: communistische president→godsdienst onderdrukt.
o In het westen secularisatie
• Na 1989 veranderde het.
Verfijning van secularisatiedebat
• Harvey Cox, Religie in de stad van de mens (1984)
• Secularisatie meer op platteland
• Stedelijke context = meer godsdienst
• BV Brussel en Antwerpen.
• José Casanova: Public religions in the Modern World (1994)
• A) scheiden van politieke en religieuze sfeer
• Scheiding kerk en staat→= goed voor kerk en staat
• Niet met elkaar zoveel bezig zijn
• Meer ruimte voor eigen werking.
• B) verminderen van belang van (geïnstitutionaliseerde) religie
• C) privatisering van religie (= problematisch)
• Enkel privaat geloven: doen wat je wil in privé
• In de publieke ruimte gelden er regels: bv rond hoofddoeken
• Problematisch: want religie wil en heeft maatschappelijk rol.
Charles Taylor: A secular Age, 2007
Verfijnt debat over seculiere staat
• Wat is een Seculiere Staat?
a) doelstelling: bevorderen wederzijds respect/gewetensvrijheid
• elke burger zelf godsdienst kiezen zonder tussenkomst van de staat.
b) middel: scheiding tussen kerk en staat
,• Republikeinse model (Frankrijk): legt nadruk op middelen en dus op de neutraliteit
van de Staat en de overheid (laicité)
• Ver doorgedreven scheiding kerk en staat.
• Geen ruimte voor religie in publieke scholen.
• Neutrale staat
• Liberale model (Angelsaksisch): nadruk op doelstelling, met pragmatische omgang
met de middelen
• Minder onderscheid kerk en staat
• Bv VS toespraak: God bless America.
• In de praktijk: continuum – onderling verschillen
• Laicité--------------------------------------→liberaal/Angelsaksisch
• Alle landen op dit continuüm: sommige meer Frans model andere meer
Angelsaksisch
• Belgische model: unieke invulling door 'verzuiling' (verkaveling van de staat volgens
ideologisch-levensbeschouwelijke breuklijnen)
• Heel origineel
• Verzuiling
• Bv ziekenfonds: CM, de socialistische
• Enige land ter wereld dat ziekenfondsen per zuil heeft.
• - "Believing without belonging" – Grace Davie stelt vast dat geloof in bepaalde zaken
(leven na de dood, ziel, …) in Europa niet even hard/snel vermindert als de band met
kerken en godsdiensten.
o Er zijn minder mensen “angesloten” bij een geloof
o Maar geloofsinhoud overleeft veel sterker
• Bv geloof in leven na de dood→veel mensen geloven daar nog wel in.
• =believing without belonging.
o Het omgekeerde: belonging without believing
• Bv ik ben christelijk (want behoor tot die SML), maar daarom ben ik
nog niet gelovig.
o ➔ vraag: is dit een tijdelijk verschijnsel?
, • - "Vicarious religion": band met institutionele kerk wordt losser, maar dat betekent
niet dat meerderheid tégen de kerk is. Een kleine minderheid stelt religieuze
handelingen in naam van een grotere groep. Die groep rekent erop dat kerkelijke
diensten toegangelijk blijven als "public service"
• ➔ bv huwelijken, begrafenissen
• Band met religieus instituut en de burgers veel losser
• Maar daarom zijn ze er nog niet tegen het religieus instituut.
• Bv het goed vinden dat religie plaatsvind
• Vicarious: je neemt de plaats in van de andere
• Je rekent erop dat je gebruik kan maken van de
dienstverlening
• Bv christelijk huwelijk: voor de kerk trouwen ook al ging
je nooit naar de kerk.
• Bv begrafenis: de uitvaart in de kerk.
Paradigma wissel met einde van de Koude oorlog (de-secularisatie)
• Terugkeer van godsdienst in het publieke leven.
• Gilles Kepel - ‘La revanche de Dieu’ (1991)
o De wraak van god
o God is niet dood : religie kwam terug.
o Bv Yoegoslavië→burgeroorlog
• Landen hebben godsdienst als basis voor het land.
• John Micklethwait and Adrian Wooldrigde,God is Back (2009)
o Hoofdredacteurs van “the economist” (liberale krant)
o Religie is meer aanwezig dan gedacht.
• 1978 – Iraanse revolutie en verkiezing Johannes Paulus II
o 1978: terugkeer godsdienst/ jaar van ommeslag.
o Sjah=liberaal, daarna Khomeini, conservatief en theocratie
o Verkiezingen Johannes Paulus II (JPII)
• Poolse paus, dus van achter het ijzeren gordijn.
• Geloof is niet dood
• Bracht geloof terug in oostblok landen.
• In Westerse cultuur oogt het plaatje complex
