FORENSISCHE PSYCHIATRIE
HOOFDSTUK 1: INLEIDING
1. WAT IS FORENSISCHE PSYCHIATRIE?
Raakvlak tussen psychiatrie en recht
Forensische psychiatrie is het raakvlak tussen psychiatrie en recht
o Betekent dat het niet helemaal tot de psychiatrie behoren en ook niet
helemaal tot het rechtssysteem, maar dat het daar ergens tussen zweeft
Artikel 71 Strafwetboek: “Er is geen misdrijf wanneer de beschuldigde of de
beklaagde op het tijdstip van de feiten leed aan een geestesstoornis die zijn
oordeelsvermogen of de controle over zijn daden heeft tenietgedaan, of wanneer
hij gedwongen werd door een macht die hij niet heeft kunnen weerstaan.”
o Waarom is psychiatrie nodig binnen ons rechtssysteem? Omdat er
doorheen de geschiedenis al vroeg een nood werd vastgesteld om een
onderscheid te maken tussen personen die toerekeningsvatbaar zijn en
degenen die dat niet zijn
Een stukje geschiedenis
M'Naghten Rule (1843)
o De M’Naghten Rule is één van de eerste juridische criteria voor
ontoerekeningsvatbaarheid.
Broadmoor (1863)
o Broadmoor is een hoogbeveligd psychiatrisch ziekenhuis in Londen, dat
vooral bekendstaat om de behandeling van forensisch-psychiatrische
patiënten.
Cesare en Gina Lombroso: grondleggers van criminologie
o Lombroso heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van
criminologische theorieën, vooral op biologisch vlak. Hij geloofde dat
crimineel gedrag zichtbaar kon zijn aan fysieke kenmerken, zoals
gelaatsvormen. Zijn ideeën waren echter sterk beïnvloed door racistische
en seksistische overtuigingen, wat zijn theorieën vandaag de dag zeer
omstreden maakt.
Emil Kraepelin: grondlegger van psychiatrie
o Kraepelin was een van de eersten die een classificatiesysteem ontwikkelde
voor psychiatrische aandoeningen. Zijn systeem vormde later de basis voor
de DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders). Ook hij was
beïnvloed door zijn tijdsgeest: Kraepelin stond bekend als tegenstander van
vrouwenrechten, en dat weerspiegelde zich deels in zijn
classificatiesysteem.
BSU: Robert Ressler, Ann Burgess en John Douglas
o De Behavioral Science Unit van de FBI heeft een grote invloed gehad op de
ontwikkeling van criminal profiling. Deze afdeling speelde een sleutelrol in
het begrijpen van gedragsmatige patronen bij misdadigers en het opstellen
van daderprofielen.
Therapeutic jurisprudence
, Onderzoekt het therapeutische of anti-therapeutische effect van het
rechtssysteem
Zo weinig mogelijk schade toebrengen als rechtssysteem (maatschappij,
slachtoffer en dader)
Bv. gevangenissen maken niet beter maar slechter, dus gevangenis is anti-
therapeutisch
Hoe je die therapeutische omgeving creëert hangt af van verschillende factoren
Spanningsvlakken
Medisch vs. juridisch
Andere cultuur
o Arts: patiënten zijn er vrijwillig
o Forensisch psychiaters: patiënten zijn er vaak niet vrijwillig
Zwart/wit denken
o Justitie wil heel erg een zwart/wit beeld
- Gaat hij hervallen, ja of nee? Is de behandeling geslaagd, ja of nee?
o De psychiatrie daarentegen werkt met gradaties, onzekerheid en nuance
Asymmetrische relatie
o Uiteindelijk heeft justitie heeft laatste woord, zelfs over beslissingen die
sterk afhangen van psychiatrische expertise
Beroepsgeheim
o Essentieel om een vertrouwensband op te bouwen tussen therapeut en
patiënt, maar kan soms botsen met de informatienood van justitie
Medisch vs. maatschappelijk
Stigma
o Mensen die strafbare feiten hebben gepleegd, worden vaak anders en
negatief beoordeeld door de maatschappij
Publieke opinie en publieke schommelingen
o Bepaalt soms hoe er wordt omgesprongen met zaken en welk vonnis er
geleverd wordt
o Bepaalt ook hoeveel geld er naar psychiaters gaat want afhankelijk van wie
in de politiek aan de macht is, gaat die daar wel of niet op inzetten en dus
publieke opinie
Bescherming van de maatschappij
o Leidt tot risico-denken: de nadruk ligt op het inschatten en beperken van
het gevaar dat iemand opnieuw een delict pleegt
2. WAT DOET EEN FORENSISCH PSYCHIATER?
Twee grote taken als forensisch psychiater: behandeling en expertise
o Deze twee functies staan volledig los van elkaar en mogen niet vermengd
worden; een psychiater mag niet beide rollen tegelijk opnemen binnen
eenzelfde context
o Voorbeeld: in de gevangenis zijn er twee soorten psychiaters
- Expert-psychiater: wordt door justitie gevraagd om een inschatting te
maken van bijvoorbeeld toerekeningsvatbaarheid of recidiverisico
- Behandelend psychiater: medische en therapeutische zorg van
gedetineerde
,Expertises
Die expertises kunnen op elk niveau van het rechtssysteem gebeuren
Vredegerecht
Niet beperkt tot forensisch psychiaters maar alle psychiaters (en psychologen en
criminologen)
Beschermende observatiemaatregel = een noodmaatregel om mensen te
beschermen wanneer ze zichzelf of anderen kunnen schaden en er geen andere
oplossing is
o 1/1/25: oude wet in een nieuw jasje
o Kan residentieel of ambulant worden uitgevoerd
o Wordt toegepast wanneer aan drie criteria is voldaan:
- Aanwezigheid van psychiatrische aandoening met aantasting van
wilsbekwaamheid
- Aanwezigheid van gevaar (voor zichzelf of voor anderen)
- Geen alternatieve hulp mogelijk
Bewindvoering = een vorm van bescherming voor iemand die zelf niet goed zijn of
haar financiële of persoonlijke zaken kan regelen (bv. mensen met een bipolaire
stoornis)
o Waarover kan het gaan? Goederen of persoon
- Goederen: bv. al het geld en bezittingen van iemand beheren
- Persoon: beslissingen over persoonlijke zaken
o Bijstand of vertegenwoordiging
- Bijstand: bewindvoerder helpt persoon met beslissingen, maar persoon
zelf blijft uiteindelijke zeggenschap houden
- Vertegenwoordiging: bewindvoerder neemt de beslissingen volledig
over en handelt namens de persoon
o Wie kan het doen? Familielid of advocaat
o Het is een beperkende maatregel, maar voor sommige mensen geeft het
een veilig gevoel
o Kan tijdelijk of permanent zijn
Correctionele rechtbank
Correctionele rechtbank kijkt bij een misdrijf niet alleen naar wat iemand gedaan
heeft, maar ook of de persoon verantwoordelijk kan worden gehouden, en laat
zich daarbij adviseren door experts en de interneringswet
Toerekeningsvatbaarheid
o Interneringswetgeving
o Deskundigenonderzoek
Behandeling
, Meerdere stelsels (verschillende manieren waarop het gerecht reageert op
strafbaar gedrag)
o Vrijheid onder voorwaarden
- Persoon mag vrij blijven, maar moet zich houden aan bepaalde
regels/verplichtingen
o Probatie-uitstel
- De uitspraak van een straf wordt uitgesteld
- De persoon krijgt een kans om gedrag te verbeteren onder toezicht; als
de voorwaarden niet worden nageleefd, kan de straf alsnog worden
uitgevoerd
o Voorwaardelijke invrijheidsstelling/voorwaardelijke vrijlating
- Iemand die gevangenisstraf uitzit, kan voorlopig vrijkomen onder strikte
voorwaarden
- Idee is re-integratie in de samenleving met toezicht en begeleiding
o Internering
- Voor personen die een misdrijf pleegden maar door een psychische
aandoening niet volledig toerekeningsvatbaar zijn
- Doel: bescherming van samenleving én behandeling van de betrokkene,
vaak in een gespecialiseerde inrichting
o Reactie op jeugddelict
- Specifieke maatregelen voor minderjarige delinquenten
- Gericht op begeleiding, opvoeding en resocialisatie, niet op straf alleen
o …
Meerdere aanpakken (verschillende behandelmodellen en methoden)
o RNR en GLM
- Risk-need-responsivity
- Risk: wie hoog risico heeft op recidive krijgt intensievere
behandeling
- Need: behandeling richt zich op belangrijke risicofactoren van de
persoon
- Responsivity: aanpak aangepast aan persoonlijke kenmerken
van de patiënt
- Voordeel: vormt wetenschappelijk kader voor behandeling
- Good lives model
- Als reactie op het RNR-model, en meer gericht op het positieve
- Doel is een zo goed mogelijk leven voor de persoon te creëren,
zodat het niet nodig is crimineel gedrag te stellen
- Inzetten op risicofactoren, bv. risicofactor antisociale omgeving
→ we helpen de persoon naar een prosociale omgeving
- Voordeel: patiënten voelen zich meer betrokken bij de
behandeling
- Nadeel: minder wetenschappelijk onderbouwd
o Residentieel en ambulant
- Residentieel: opname in instelling
- Ambulant: persoon blijft thuis, maar krijgt begeleiding en controle
o Groep en individueel
o Farmacotherapie
- Medicatie kan worden ingezet om specifieke symptomen te behandelen
- Bv. hyperseksueel gedrag → medicatie om libido te verlagen
o Psychotherapie
HOOFDSTUK 1: INLEIDING
1. WAT IS FORENSISCHE PSYCHIATRIE?
Raakvlak tussen psychiatrie en recht
Forensische psychiatrie is het raakvlak tussen psychiatrie en recht
o Betekent dat het niet helemaal tot de psychiatrie behoren en ook niet
helemaal tot het rechtssysteem, maar dat het daar ergens tussen zweeft
Artikel 71 Strafwetboek: “Er is geen misdrijf wanneer de beschuldigde of de
beklaagde op het tijdstip van de feiten leed aan een geestesstoornis die zijn
oordeelsvermogen of de controle over zijn daden heeft tenietgedaan, of wanneer
hij gedwongen werd door een macht die hij niet heeft kunnen weerstaan.”
o Waarom is psychiatrie nodig binnen ons rechtssysteem? Omdat er
doorheen de geschiedenis al vroeg een nood werd vastgesteld om een
onderscheid te maken tussen personen die toerekeningsvatbaar zijn en
degenen die dat niet zijn
Een stukje geschiedenis
M'Naghten Rule (1843)
o De M’Naghten Rule is één van de eerste juridische criteria voor
ontoerekeningsvatbaarheid.
Broadmoor (1863)
o Broadmoor is een hoogbeveligd psychiatrisch ziekenhuis in Londen, dat
vooral bekendstaat om de behandeling van forensisch-psychiatrische
patiënten.
Cesare en Gina Lombroso: grondleggers van criminologie
o Lombroso heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van
criminologische theorieën, vooral op biologisch vlak. Hij geloofde dat
crimineel gedrag zichtbaar kon zijn aan fysieke kenmerken, zoals
gelaatsvormen. Zijn ideeën waren echter sterk beïnvloed door racistische
en seksistische overtuigingen, wat zijn theorieën vandaag de dag zeer
omstreden maakt.
Emil Kraepelin: grondlegger van psychiatrie
o Kraepelin was een van de eersten die een classificatiesysteem ontwikkelde
voor psychiatrische aandoeningen. Zijn systeem vormde later de basis voor
de DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders). Ook hij was
beïnvloed door zijn tijdsgeest: Kraepelin stond bekend als tegenstander van
vrouwenrechten, en dat weerspiegelde zich deels in zijn
classificatiesysteem.
BSU: Robert Ressler, Ann Burgess en John Douglas
o De Behavioral Science Unit van de FBI heeft een grote invloed gehad op de
ontwikkeling van criminal profiling. Deze afdeling speelde een sleutelrol in
het begrijpen van gedragsmatige patronen bij misdadigers en het opstellen
van daderprofielen.
Therapeutic jurisprudence
, Onderzoekt het therapeutische of anti-therapeutische effect van het
rechtssysteem
Zo weinig mogelijk schade toebrengen als rechtssysteem (maatschappij,
slachtoffer en dader)
Bv. gevangenissen maken niet beter maar slechter, dus gevangenis is anti-
therapeutisch
Hoe je die therapeutische omgeving creëert hangt af van verschillende factoren
Spanningsvlakken
Medisch vs. juridisch
Andere cultuur
o Arts: patiënten zijn er vrijwillig
o Forensisch psychiaters: patiënten zijn er vaak niet vrijwillig
Zwart/wit denken
o Justitie wil heel erg een zwart/wit beeld
- Gaat hij hervallen, ja of nee? Is de behandeling geslaagd, ja of nee?
o De psychiatrie daarentegen werkt met gradaties, onzekerheid en nuance
Asymmetrische relatie
o Uiteindelijk heeft justitie heeft laatste woord, zelfs over beslissingen die
sterk afhangen van psychiatrische expertise
Beroepsgeheim
o Essentieel om een vertrouwensband op te bouwen tussen therapeut en
patiënt, maar kan soms botsen met de informatienood van justitie
Medisch vs. maatschappelijk
Stigma
o Mensen die strafbare feiten hebben gepleegd, worden vaak anders en
negatief beoordeeld door de maatschappij
Publieke opinie en publieke schommelingen
o Bepaalt soms hoe er wordt omgesprongen met zaken en welk vonnis er
geleverd wordt
o Bepaalt ook hoeveel geld er naar psychiaters gaat want afhankelijk van wie
in de politiek aan de macht is, gaat die daar wel of niet op inzetten en dus
publieke opinie
Bescherming van de maatschappij
o Leidt tot risico-denken: de nadruk ligt op het inschatten en beperken van
het gevaar dat iemand opnieuw een delict pleegt
2. WAT DOET EEN FORENSISCH PSYCHIATER?
Twee grote taken als forensisch psychiater: behandeling en expertise
o Deze twee functies staan volledig los van elkaar en mogen niet vermengd
worden; een psychiater mag niet beide rollen tegelijk opnemen binnen
eenzelfde context
o Voorbeeld: in de gevangenis zijn er twee soorten psychiaters
- Expert-psychiater: wordt door justitie gevraagd om een inschatting te
maken van bijvoorbeeld toerekeningsvatbaarheid of recidiverisico
- Behandelend psychiater: medische en therapeutische zorg van
gedetineerde
,Expertises
Die expertises kunnen op elk niveau van het rechtssysteem gebeuren
Vredegerecht
Niet beperkt tot forensisch psychiaters maar alle psychiaters (en psychologen en
criminologen)
Beschermende observatiemaatregel = een noodmaatregel om mensen te
beschermen wanneer ze zichzelf of anderen kunnen schaden en er geen andere
oplossing is
o 1/1/25: oude wet in een nieuw jasje
o Kan residentieel of ambulant worden uitgevoerd
o Wordt toegepast wanneer aan drie criteria is voldaan:
- Aanwezigheid van psychiatrische aandoening met aantasting van
wilsbekwaamheid
- Aanwezigheid van gevaar (voor zichzelf of voor anderen)
- Geen alternatieve hulp mogelijk
Bewindvoering = een vorm van bescherming voor iemand die zelf niet goed zijn of
haar financiële of persoonlijke zaken kan regelen (bv. mensen met een bipolaire
stoornis)
o Waarover kan het gaan? Goederen of persoon
- Goederen: bv. al het geld en bezittingen van iemand beheren
- Persoon: beslissingen over persoonlijke zaken
o Bijstand of vertegenwoordiging
- Bijstand: bewindvoerder helpt persoon met beslissingen, maar persoon
zelf blijft uiteindelijke zeggenschap houden
- Vertegenwoordiging: bewindvoerder neemt de beslissingen volledig
over en handelt namens de persoon
o Wie kan het doen? Familielid of advocaat
o Het is een beperkende maatregel, maar voor sommige mensen geeft het
een veilig gevoel
o Kan tijdelijk of permanent zijn
Correctionele rechtbank
Correctionele rechtbank kijkt bij een misdrijf niet alleen naar wat iemand gedaan
heeft, maar ook of de persoon verantwoordelijk kan worden gehouden, en laat
zich daarbij adviseren door experts en de interneringswet
Toerekeningsvatbaarheid
o Interneringswetgeving
o Deskundigenonderzoek
Behandeling
, Meerdere stelsels (verschillende manieren waarop het gerecht reageert op
strafbaar gedrag)
o Vrijheid onder voorwaarden
- Persoon mag vrij blijven, maar moet zich houden aan bepaalde
regels/verplichtingen
o Probatie-uitstel
- De uitspraak van een straf wordt uitgesteld
- De persoon krijgt een kans om gedrag te verbeteren onder toezicht; als
de voorwaarden niet worden nageleefd, kan de straf alsnog worden
uitgevoerd
o Voorwaardelijke invrijheidsstelling/voorwaardelijke vrijlating
- Iemand die gevangenisstraf uitzit, kan voorlopig vrijkomen onder strikte
voorwaarden
- Idee is re-integratie in de samenleving met toezicht en begeleiding
o Internering
- Voor personen die een misdrijf pleegden maar door een psychische
aandoening niet volledig toerekeningsvatbaar zijn
- Doel: bescherming van samenleving én behandeling van de betrokkene,
vaak in een gespecialiseerde inrichting
o Reactie op jeugddelict
- Specifieke maatregelen voor minderjarige delinquenten
- Gericht op begeleiding, opvoeding en resocialisatie, niet op straf alleen
o …
Meerdere aanpakken (verschillende behandelmodellen en methoden)
o RNR en GLM
- Risk-need-responsivity
- Risk: wie hoog risico heeft op recidive krijgt intensievere
behandeling
- Need: behandeling richt zich op belangrijke risicofactoren van de
persoon
- Responsivity: aanpak aangepast aan persoonlijke kenmerken
van de patiënt
- Voordeel: vormt wetenschappelijk kader voor behandeling
- Good lives model
- Als reactie op het RNR-model, en meer gericht op het positieve
- Doel is een zo goed mogelijk leven voor de persoon te creëren,
zodat het niet nodig is crimineel gedrag te stellen
- Inzetten op risicofactoren, bv. risicofactor antisociale omgeving
→ we helpen de persoon naar een prosociale omgeving
- Voordeel: patiënten voelen zich meer betrokken bij de
behandeling
- Nadeel: minder wetenschappelijk onderbouwd
o Residentieel en ambulant
- Residentieel: opname in instelling
- Ambulant: persoon blijft thuis, maar krijgt begeleiding en controle
o Groep en individueel
o Farmacotherapie
- Medicatie kan worden ingezet om specifieke symptomen te behandelen
- Bv. hyperseksueel gedrag → medicatie om libido te verlagen
o Psychotherapie
