PENOLOGIE EN PENITENTIAR RECHT
INLEIDING TOT DE CURSUS
OVERZICHT
(1) Ter inleiding: enkele illustraties
- Straffen in vergelijkend en historisch perspectief
- Debat over de straf
(2) Wat begrijpen we onder ‘straf’?
(3) Wat doen we in een cursus ‘penologie en penitentiair recht’?
(4) Praktische afspraken
TER INLEIDING: ENKELE ILLUSTRATIES 709
Straffen in vergelijkend en historisch perspectief 400-630
Detentieratio 300-400
- Gebruikt voor gevangenispopulatie en ontwikkelingen op vlak van gevangenispopulatie 150-300
- = cijfer dat aantal gedetineerden per 100 000 inwoners uitdrukt 138
- Zegt iets over hoeveel gedetineerden per 100 000 inwoners er worden opgesloten 131
- Bv 709 gedetineerden per 100 000 inwoners 102
70-90
Cijfers afkomstig van Noorse criminoloog Nils Christie, n.a.v. lezing op 19 november 2002, te Londen 50-70
Lezing over opsluiting over heel de wereld 35
Cijfers: vaststelling dat er grote verschillen zijn in de verschillende cijfers
- 709 ging over VS en 35 had betrekking op Ijsland: dus meer dan 20 keer meer opsluitingen in VS
- Apart cijfer voor Engeland en Wales (138)
Hoe komt dat?
- Band tussen criminaliteit en straf: straf is geen natuurlijke reactie op criminaliteit (niet verbonden zodat
je ze niet meer van elkaar kan losmaken)
- Misdaad en straf zijn niet zoals een siamese tweeling
- Betekent dat we straf eigenstandig kunnen bestuderen
- Straffen ontstaan en verdwijnen (bv doodstraf, lijfstraffen): straffen evolueren doorheen tijd en ruimte
1
,Des te donkerder de kleur, des te hoger de detentieratio
Europese kaart die interessante vragen oproept. België: 70-90 gedetineerden per 100 000 inwoners ten tijde van
de lezing, nu boven de 100 (12 000 gedetineerden).
Canada en VS: buurlanden, maar in cijfers een heel groot contrast. Cijfers toen: VS meer dan 700 en voor Canada
117, hoe komt dat? Amerikanen crimineler, maakt samenleving andere keuzes?
In VS ook veel verschillen: in zuiden wordt veel meer gestraft en wordt ook meer naar de doodstraf gekeken
- Bv Louisiana: meer dan 1000 gedetineerden per 100 000 inwoners (meer dan 1 per 100)
- Betekent dat als je daar opgroeit, wordt je met meer straffen geconfronteerd
Kwantiteit gaat over cijfers.
Kwaliteit van de straf heeft meer betrekking op de vorm, de manier waarop ze worden uitgevoerd, de
verschillende straffen die worden uitgevoerd.
Verschillende gevangenissen
- Links boven: de centrale gevangenis van Leuven (de andere van Leuven is de hulpgevangenis)
- Rechts onder: gevangenis van Hasselt
2
,Wat valt op?
Gevangenis van Leuven
- Typische Ducpétiaux gevangenis
- Principe van semilaire opsluiting: gedetineerden worden ondergebracht in cel vanuit verwachting dat
dit een proces van morele verbetering zou stimuleren, positieve contacten maken mensen beter als
ze gevangenis verlaten is idee dat ze opnieuw norm conforme burgers worden (populair in 19de eeuw)
- Imposante van het gebouw: gevangenis zendt zekere boodschap uit, wanneer je er voorbij wandelt,
wordt je eraan herinnert waar het kwaad zich bevindt en wat u riskeert als u de wet niet volgt
Vergelijking met Hasselt
- Je zou kunnen denken dat het geen gevangenis is als je de buitenkant ziet, het gebouw wordt anoniem
Straf houdt vrijheidsberoving in, maar plaats en zichtbaarheid in samenleving is verschillend voor instellingen die
vroeger/later zijn gebouwd
- Later worden gevangenissen gecamoufleerd volgens John Bratt
- Hij bedoelt niet dat straffen verdwijnen, maar wel dat ze worden verstopt in anoniem gebouw (dat
andere doeleinden zou kunnen hebben) en ook in de uithoek van samenleving en niet in kern Hasselt
- Heeft volgens hem te maken met privatisering: hoe bepaalde gebeurtenissen, activiteiten onttrokken
worden aan het publieke oog
Gevangenis van Leuven is makkelijk bereikbaar Gevangenis ligt ver weg van de kern van Hasselt
Ongeveer 2000 enkelbanden in Vlaanderen (komt overeen met ongeveer 5 gevangenissen): meeste enkelbanden
in België zijn via radiofrequentie technologie
- Verschil met gps: laat toe dat bewegingen worden getraceerd
- Bij radiofrequentie laat men toe dat men kan zien dat persoon een zone verlaat
Illustratie PPT: ze tonen de enkelband terwijl de meeste mensen onder elektronisch toezicht het zullen proberen
verbergen lijkt soort van statussymbool, het trekt de aandacht
- Straffen kunnen ook neveneffecten hebben en doel van de straf wordt niet altijd verwezenlijkt: ze zijn
terecht gewezen (rechter heeft geoordeeld dat ze enkelband moeten dragen en gaat ervan uit dat er
bepaald lijden mee gepaard gaat)
- Ze lijken het hier niet echt te voelen: wijze waarop rechter straf oplegt zal niet altijd de wijze zijn waarop
degene die ze wordt opgelegd die straf beleeft
3
, Doodstraf: vanuit historisch perspectief heel belangrijke straf
- Wat valt op? Iemand ter dood brengen kan ook verschillende manieren gebeuren bv kruisiging,
brandstapel of vandaag de dag via dodelijke injectie
- Uitvoering wordt nu bijna medische operatie heel wat ontwikkelingen doorheen de geschiedenis
Herstelrechtelijke model: poging om via dialoog, bemiddeling, groepsoverleg met de feiten in het reine te komen.
Misdrijfpleger ter verantwoording roepen en kijken of er herstel mogelijk is.
DEBAT OVER DE STRAF
Naaktfouille = controlemaatregel (belangrijke wet van 2005)
- Eigen karakter van naaktfouille: je wordt verzocht om uw kleren uit te doen zodat het naakte lichaam
kan geschouwd worden (wordt uitgevoerd in gevangeniscontext om smokkelwaar te ontdekken)
wordt vanuit veiligheidsperspectief verantwoord: er wordt geprobeerd om het binnenbrengen van
drugs, gsm, gevaarlijke voorwerpen… te kunnen opsporen: idee dat met dergelijke maatregel de orde
en veiligheid van de instelling gevrijwaard wordt
- Het gaat om ingrijpende maatregel: het doet naakte lichaam tonen aan vreemde die u dan kan bekijken
spanning tussen veiligheid en orde handhaven en waardigheid van individu
o Spanning tussen veiligheid en waardigheid
o Spanning tussen instelling en individu
o Omwille van die spanning heeft basiswet aantal regels uitgeschreven wanneer dergelijke
fouilles kunnen gebeuren: kan enkel als daar bepaalde goede redenen voor zijn en wanneer er
beslissing is van gevangenisdirecteur en gemotiveerd
Discussie/debat: toenmalige minister van justitie (Annemie Turtelboom)
- Regels van basiswet werden in 2005 opgesteld en in 2007 in werking gesteld
- Ze vinden dat de nieuwe regels ervoor zorgen dat er meer drugs binnenkomt
- Minister: fouille in bepaalde gevallen systematisch maken (in bepaalde gevallen geen beslissing meer
nodig van directeur) en op die manier zou sneller en gemakkelijker overgegaan worden tot naaktfouille
- Kritiek op nieuwe regeling, want in strijd met art. 3 EVRM: EHRM heeft geoordeeld dat fouilles kunnen,
een legitieme controlemaatregel kunnen zijn, maar dat de individuele motivering nodig is, dus minister
wordt teruggefloten
Vormen van bemiddeling
- Figuur van slachtoffer prominenter aanwezig: vragen van slachtoffer worden ook in overweging
genomen door reactie op het misdrijf
- Nieuwe doelen komen op de voorgrond: bv emotioneel herstel (door reactie op misdrijf hoort dat een
plaats te krijgen)
Kaakstraf = je wordt op verhoogje geplaatst, men spreekt ook van een ‘tepronkstelling’
- Bv op Grote Markt in Brussel: je krijgt 10 jaar opsluiting en een uur tepronkstelling waarbij je
tentoongesteld wordt waarbij mensen u kunnen bekijken en u dingen kunnen toeroepen
- Het is een vernederende, publieke straf (midden 19de eeuw)
4
INLEIDING TOT DE CURSUS
OVERZICHT
(1) Ter inleiding: enkele illustraties
- Straffen in vergelijkend en historisch perspectief
- Debat over de straf
(2) Wat begrijpen we onder ‘straf’?
(3) Wat doen we in een cursus ‘penologie en penitentiair recht’?
(4) Praktische afspraken
TER INLEIDING: ENKELE ILLUSTRATIES 709
Straffen in vergelijkend en historisch perspectief 400-630
Detentieratio 300-400
- Gebruikt voor gevangenispopulatie en ontwikkelingen op vlak van gevangenispopulatie 150-300
- = cijfer dat aantal gedetineerden per 100 000 inwoners uitdrukt 138
- Zegt iets over hoeveel gedetineerden per 100 000 inwoners er worden opgesloten 131
- Bv 709 gedetineerden per 100 000 inwoners 102
70-90
Cijfers afkomstig van Noorse criminoloog Nils Christie, n.a.v. lezing op 19 november 2002, te Londen 50-70
Lezing over opsluiting over heel de wereld 35
Cijfers: vaststelling dat er grote verschillen zijn in de verschillende cijfers
- 709 ging over VS en 35 had betrekking op Ijsland: dus meer dan 20 keer meer opsluitingen in VS
- Apart cijfer voor Engeland en Wales (138)
Hoe komt dat?
- Band tussen criminaliteit en straf: straf is geen natuurlijke reactie op criminaliteit (niet verbonden zodat
je ze niet meer van elkaar kan losmaken)
- Misdaad en straf zijn niet zoals een siamese tweeling
- Betekent dat we straf eigenstandig kunnen bestuderen
- Straffen ontstaan en verdwijnen (bv doodstraf, lijfstraffen): straffen evolueren doorheen tijd en ruimte
1
,Des te donkerder de kleur, des te hoger de detentieratio
Europese kaart die interessante vragen oproept. België: 70-90 gedetineerden per 100 000 inwoners ten tijde van
de lezing, nu boven de 100 (12 000 gedetineerden).
Canada en VS: buurlanden, maar in cijfers een heel groot contrast. Cijfers toen: VS meer dan 700 en voor Canada
117, hoe komt dat? Amerikanen crimineler, maakt samenleving andere keuzes?
In VS ook veel verschillen: in zuiden wordt veel meer gestraft en wordt ook meer naar de doodstraf gekeken
- Bv Louisiana: meer dan 1000 gedetineerden per 100 000 inwoners (meer dan 1 per 100)
- Betekent dat als je daar opgroeit, wordt je met meer straffen geconfronteerd
Kwantiteit gaat over cijfers.
Kwaliteit van de straf heeft meer betrekking op de vorm, de manier waarop ze worden uitgevoerd, de
verschillende straffen die worden uitgevoerd.
Verschillende gevangenissen
- Links boven: de centrale gevangenis van Leuven (de andere van Leuven is de hulpgevangenis)
- Rechts onder: gevangenis van Hasselt
2
,Wat valt op?
Gevangenis van Leuven
- Typische Ducpétiaux gevangenis
- Principe van semilaire opsluiting: gedetineerden worden ondergebracht in cel vanuit verwachting dat
dit een proces van morele verbetering zou stimuleren, positieve contacten maken mensen beter als
ze gevangenis verlaten is idee dat ze opnieuw norm conforme burgers worden (populair in 19de eeuw)
- Imposante van het gebouw: gevangenis zendt zekere boodschap uit, wanneer je er voorbij wandelt,
wordt je eraan herinnert waar het kwaad zich bevindt en wat u riskeert als u de wet niet volgt
Vergelijking met Hasselt
- Je zou kunnen denken dat het geen gevangenis is als je de buitenkant ziet, het gebouw wordt anoniem
Straf houdt vrijheidsberoving in, maar plaats en zichtbaarheid in samenleving is verschillend voor instellingen die
vroeger/later zijn gebouwd
- Later worden gevangenissen gecamoufleerd volgens John Bratt
- Hij bedoelt niet dat straffen verdwijnen, maar wel dat ze worden verstopt in anoniem gebouw (dat
andere doeleinden zou kunnen hebben) en ook in de uithoek van samenleving en niet in kern Hasselt
- Heeft volgens hem te maken met privatisering: hoe bepaalde gebeurtenissen, activiteiten onttrokken
worden aan het publieke oog
Gevangenis van Leuven is makkelijk bereikbaar Gevangenis ligt ver weg van de kern van Hasselt
Ongeveer 2000 enkelbanden in Vlaanderen (komt overeen met ongeveer 5 gevangenissen): meeste enkelbanden
in België zijn via radiofrequentie technologie
- Verschil met gps: laat toe dat bewegingen worden getraceerd
- Bij radiofrequentie laat men toe dat men kan zien dat persoon een zone verlaat
Illustratie PPT: ze tonen de enkelband terwijl de meeste mensen onder elektronisch toezicht het zullen proberen
verbergen lijkt soort van statussymbool, het trekt de aandacht
- Straffen kunnen ook neveneffecten hebben en doel van de straf wordt niet altijd verwezenlijkt: ze zijn
terecht gewezen (rechter heeft geoordeeld dat ze enkelband moeten dragen en gaat ervan uit dat er
bepaald lijden mee gepaard gaat)
- Ze lijken het hier niet echt te voelen: wijze waarop rechter straf oplegt zal niet altijd de wijze zijn waarop
degene die ze wordt opgelegd die straf beleeft
3
, Doodstraf: vanuit historisch perspectief heel belangrijke straf
- Wat valt op? Iemand ter dood brengen kan ook verschillende manieren gebeuren bv kruisiging,
brandstapel of vandaag de dag via dodelijke injectie
- Uitvoering wordt nu bijna medische operatie heel wat ontwikkelingen doorheen de geschiedenis
Herstelrechtelijke model: poging om via dialoog, bemiddeling, groepsoverleg met de feiten in het reine te komen.
Misdrijfpleger ter verantwoording roepen en kijken of er herstel mogelijk is.
DEBAT OVER DE STRAF
Naaktfouille = controlemaatregel (belangrijke wet van 2005)
- Eigen karakter van naaktfouille: je wordt verzocht om uw kleren uit te doen zodat het naakte lichaam
kan geschouwd worden (wordt uitgevoerd in gevangeniscontext om smokkelwaar te ontdekken)
wordt vanuit veiligheidsperspectief verantwoord: er wordt geprobeerd om het binnenbrengen van
drugs, gsm, gevaarlijke voorwerpen… te kunnen opsporen: idee dat met dergelijke maatregel de orde
en veiligheid van de instelling gevrijwaard wordt
- Het gaat om ingrijpende maatregel: het doet naakte lichaam tonen aan vreemde die u dan kan bekijken
spanning tussen veiligheid en orde handhaven en waardigheid van individu
o Spanning tussen veiligheid en waardigheid
o Spanning tussen instelling en individu
o Omwille van die spanning heeft basiswet aantal regels uitgeschreven wanneer dergelijke
fouilles kunnen gebeuren: kan enkel als daar bepaalde goede redenen voor zijn en wanneer er
beslissing is van gevangenisdirecteur en gemotiveerd
Discussie/debat: toenmalige minister van justitie (Annemie Turtelboom)
- Regels van basiswet werden in 2005 opgesteld en in 2007 in werking gesteld
- Ze vinden dat de nieuwe regels ervoor zorgen dat er meer drugs binnenkomt
- Minister: fouille in bepaalde gevallen systematisch maken (in bepaalde gevallen geen beslissing meer
nodig van directeur) en op die manier zou sneller en gemakkelijker overgegaan worden tot naaktfouille
- Kritiek op nieuwe regeling, want in strijd met art. 3 EVRM: EHRM heeft geoordeeld dat fouilles kunnen,
een legitieme controlemaatregel kunnen zijn, maar dat de individuele motivering nodig is, dus minister
wordt teruggefloten
Vormen van bemiddeling
- Figuur van slachtoffer prominenter aanwezig: vragen van slachtoffer worden ook in overweging
genomen door reactie op het misdrijf
- Nieuwe doelen komen op de voorgrond: bv emotioneel herstel (door reactie op misdrijf hoort dat een
plaats te krijgen)
Kaakstraf = je wordt op verhoogje geplaatst, men spreekt ook van een ‘tepronkstelling’
- Bv op Grote Markt in Brussel: je krijgt 10 jaar opsluiting en een uur tepronkstelling waarbij je
tentoongesteld wordt waarbij mensen u kunnen bekijken en u dingen kunnen toeroepen
- Het is een vernederende, publieke straf (midden 19de eeuw)
4
