2025-2026 IBRM KDH
Internationale bescherming van de rechten van de mens
Deel 1: Algemene beginselen en grondslagen v.d. rechten v.d. mens
I. Algemene informatie
EXAMEN: paper + toelichting van paper mondeling (geen wetenschappelijke paper; wel een procedurestuk
voorbereiden (fictief geval gegeven door de prof, we worden in groepen verdeeld en iedereen schrijft een deel). We
gaan ook moeten werken met een logboek zodat de prof ziet hoeveel je hebt gedaan aan de opdracht. Degenen die
trekken krijgen meer punten dan degenen die zich laten meesleuren, de prof houdt ook rekening met de studenten
die iets van hen laten horen (geruchten via mail door andere studenten). Tegen eind maart wordt een lijst
samengesteld met de groepverdeling, afhankelijk van zal er een casus komen. Doorgaans hebben we de tijd tot eind
mei, 15 mei.
De paper zal 15 punten bevatten en 5 punten op een mondeling deel (10min-15min: de theorie). Codex mag
gebruikt worden.
- Kan ofwel een amicus curiae zijn (= we zijn vrienden van het hof en nemen een standpunt in om de belangen te
behartigen van een bepaalde groep; we schrijven naar het hof, we komen tussen met het idee om een
belangengroep te verdedigen en het Hof te helpen om rekening te houden met bepaalde belangen).
o We analyseren de zaak en zetten op papier een visie met het idee dat we het Hof willen helpen, maar
een richting willen sturen. Het Hof kan al dan niet beïnvloed worden door het advies.
- OF niet het hof beïnvloeden en helpen, maar een policy schrijven; niet het hof maar het algemeen publiek te
helpen om bepaalde zaken te begrijpen => doelstelling is hier anders en we gebruiken ook ander techniek om
het algemeen publiek aan te spreken.
o NGO wordt geconfronteerd met een mensenrechtenprobleem, je moet hier een tekst over schrijven
om mensen wakker te schudden.
Wat gaan we bekijken in deze cursus:
We bekjken de mensenrechten vanuit het internationaal recht, we starten vanaf de WOII waar op een gegeven
moment naar aanleiding hiervan beslist is geworden dat er nood was om die mensenrechten te beschermen op
internationaal niveau als een minimale garantie. Enkel op nationaal niveau kan mogelijks leiden tot het falen van de
staat om de mensenrechten beschermen, in bijzonder keek men naar Duitsland. Staten kunnen altijd meer
mensenrechten respecteren, maar de internationale standaard is de minimumstandaard. Als men daaronder treed
dan kan men optreden. Ook worden de mensenrechten beschermd op regionaal niveau.
We beginnen bij universeel systeem en gaan dan naar regionaal systeem (Europees systeem voornamelijk; dit is
ontwikkeld vanuit Raad van Europa met EVRM als belangrijkste verdrag).
Twee andere organisaties in regionaal systeem die een mensenrechtenbevoegdheid hebben gekregen; Europese
unie (had oorspronkelijk niet die ambitie, nu ook mensenrechten) Ten derde: OVSE (Organisatie voor Veiligheid en
Samenwerking in EU). Regionaal systeem zijn dus 3 organisaties.
Inter-Amerikaans systeem (inter Amerikaans hof is vrij conservatief in vgl met EHvJ): OAS. Het jongste systeem is het
Afrikaans systeem ontwikkeld door de Organisatie van Afrikaanse Eenheid (nu Afrikaanse Unie) (Afrikaans Handvest
inzake Mensrechten, met een commissie als toezichtsorgaan en een Hof). Beiden met eigen kader met eigen
toezichtsorganen anders dan het Europese kader, vandaar dat het interessant is want er is meer dan 1 manier om
de mensenrechten in te vullen (ander basisregister, andere waarden, ander toezicht). Subregionale organisaties
gaan meer en meer ook een mensenrechtenbevoegdheid krijgen met verschillende snelheden (continentale en
subregionale organisaties), maar zich baseren op het regionale Afrikaanse mensenrechtenkader. Het zou dan
kunnen dat het op een andere manier geïnterpreteerd worden en tot spanning leiden.
Waarom niet de rest van de wereld? Daar kan je moeilijk zeggen dat je van een echt volwaardig
mensenrechtensysteem kan spreken. Het is nog niet het uitgewerkte, bindend kader dat wij in Europa hebben. Er
zijn kaders die richtinggevend zijn maar die zijn niet in dezelfde mate bindend en het toezichtsmechanisme is ook
anders.
1
,2025-2026 IBRM KDH
II. INLEIDING
Afhankelijk v.d. benadering wordt de term ‘mensenrechten’ anders ingevuld. Er worden verschillende termen
gebruikt: natuurrecht, grondrechten (mensenrechten zoals vertaald in het nationaal recht), publieke rechten,
fundamentele rechten en vrijheden, …
Mensenrechten worden op verschillende niveaus beschermd. Hier gaat men het voornamelijk hebben over het
internationale niveau.
- Er bestaat een grote wisselwerking tussen internationaal en nationaal recht, zeker wat mensenrechten
betreft is dit belangrijk
o Een ander woord is bijvoorbeeld grondrechten, publieke rechten…
o We gaan het internationaal recht soms anders invullen om over de mensenrechten te kunnen spreken.
III. MENSENRECHTEN: HET BEGRIP
1. Definitie
Verticale verhouding – overheid en burgers, waarbij de overheid verplichtingen heeft t.a.v. van de burgers. Soms
wel eens een meer horizontale verhouding waarbij men individuen tegenover individuen hebt, de ene moet de
mensenrechten t.a.v. de andere respecteren. Wanneer de overheid het niet nakomt beginnen de mensenrechten
in werking treden, want je gaat je beroepen op die rechten om van die overheid iets te verwachten, met name
een verplichting om de standaarden na te komen. Bvb mensenrecht in het EVRM afdwingen dmv de rechter.
Het begrip mensenrechten gaat om essentiële/fundamentele rechten (= basisrechten bv. recht op leven)
waarover individuen beschikken op basis van het mens zijn (omwille v.d. “menselijke waardigheid”) en dat
ons beschermd tegen de willekeur van de staat.
- Samengevat: een aantal fundamentele rechten, waarover dat wij als individuen over beschikken op basis van
onze menselijke natuur met het idee om ons te beschermen tegen de overheid en dit met als doelstelling om
een menswaardig leven te kunnen leiden .
o Het begrip fundamenteel geeft weer dat er een hiërarchie is.
- Het gaat om een groep rechten die beschouwd wordt als iets fundamenteel. Het is niet om het even wat
welke rechtsregels. Waarom maken we gebruik van fundamenteel? Omdat het belangrijkere rechten zijn dan
anderen. Indien de belangrijk zijn wordt hier anders naar gekeken in het internationaal recht ja of nee? Ja,
omdat ze zo fundamenteel zijn moeten ze anders toegepast worden.
Het zijn rechten die onvervreemdbaar zijn. Dankzij die rechten kunnen we ons ontplooien als mens.
- De fundamentele waarden op basis van onze menselijke natuur die niet mogen worden aangetast, noch door
de staat, noch door andere individuen, en die aan mensen, ongeacht geslacht, huidskleur, ras, godsdienstige
overtuiging en rijkdom, omwille van hun menselijke waardigheid rechten toekennen.
- Mensenrechten zijn universeel en je hebt een verticale verhouding/ relatie waar je een overheid hebt die
plichten heeft in termen van mensenrechten en wij als individuen die de rechten hebben. Wanneer onze
mensenrechten geschonden zijn dan kunnen wij naar de overheid stappen en de overheid ter verantwoording
roepen omdat de overheid niet voldoende iets gedaan heeft.
o De mensenrechten hepen ons om ons als individuen te beschermen tegen willekeur van overheid
(of andere actoren) met zo doel een menswaardig leven te kunnen hebben. De overheid heeft een
tendens om gebruik te maken van de macht, om misbruik te maken van die macht. Die
mensenrechten zijn er om te voorkomen dat de overheid die een natuurlijke neiging heeft die
macht tegen ons zal gebruiken.
o Het gaat niet over een horizontale verhouding: dit wil niet zeggen dat wij geen verplichtingen
hebben, maar je hebt altijd een overheid nodig.
- Het legitiem kader van de mensenrechten bepaalt de grenzen van het functioneren van de staat, legitiem
kan optreden: ook hier spelen de mensenrechten een belangrijke rol.
o We geven vaak een kader aan de overheid, zoals de onthoudingsverplichtingen, dit om te
voorkomen dat de staat misbruik zou maken van zijn macht. Vragen van de overheid om bepaalde
dingen niet te doen, bvb respecteer de privacy, verbod op folteren.
o Vaak zien we ook dat de overheid ook positieve plichten heeft: waar men vraagt aan de OH om wel
iets te doen (Zie verder). Men vraagt van de overheid om maatregelen te nemen, te investeren: bvb
folteren wordt geconstipeerd als een verbod om bepaalde dingen niet te doen (onthoudingsplicht),
waar je ook kan zien dat er maatregelen moeten worden genomen om dit te voorkomen, zoals
mensen opleiden zodanig dat politie niet foltert.
Ultieme doelstelling van de mensenrechten is het menswaardig leven. De mensenrechten zijn er uiteindelijk om ons
2
,2025-2026 IBRM KDH
een kader te geven waarbinnen wij een menswaardig leven kunnen leiden, door ons te beschermen tegen de overheid
die een tendens hebben om het ons moeilijk te maken.
Wie beschikt over die rechten?
Staten hebben de mensenrechtenverplichtingen en individuen hebben de mensenrechten.
Het gaat om rechten waarover eenieder beschikt, omdat we mens zijn, zonder onderscheid naar ras, geslacht,
godsdienst, …=> individuen/ natuurlijke personen.
- Het concept mensenrechten is niet meer even accuraat ten gevolge van de nood aan bescherming voor
nieuwe rechtssubjecten
- Nuance niet alle mensenrechten zijn individuele rechten. In andere systemen dan het Europese (zoals VN en
Afrika) heb je ook andere, bvb collectieve rechten zoals het zelfbeschikkingsrechten waarbij de hele groep
hierover beschikt.
o Ook groepen van mensen of rechtspersonen kunnen zich beroepen op mensenrechten.
Bv groepen: het recht op zelfbeschikking (art 1 BUPO) komt toe aan bevolkingsgroepen
waarbij een groep mensen (met gemeenschappelijke kenmerken) dit kunnen inroepen
bij koloniale situaties, bij militaire bezettingen en onder racistische regimes (apartheid)
Bv rechtspersonen: ondernemingen genieten bescherming tegen onrechtmatige
invallen in bedrijfsruimtes
Collas-zaak: Er werd een huiszoeking gedaan in een Frans bedrijf. Het Franse
gerecht komt tot besluit dat er niet voldoende belastingen betaald zijn. De
Franse OH houdt bij de huiszoeking geen rekening met het
mensenrechtenkader. Collas maakt de zaak aanhangig bij het EHRM en
roept privacy in v. art. 8 EVRM. Je kan de privacy enkel schenden onder
bepaalde voorwaarde, nl. mandaat tot huiszoeking, wat er niet was. => Het
EHRM volgde deze redenering met als uitleg dat er schending was geweest
van de bedrijfsruimte, en dat er dus ook een schending van de privacy.
o Het kan zelfs nog verder gaan en wie weet gaan we er ooit andere wezens bij betrekken.
Bv. Animal rights movement, andere bewegingen denken na om ook dieren die rechten
te geven.
Bv. Bedrijven
Bv. In Latijns-Amerika zijn er natuurgebieden die grondrechten hebben, moedernatuur
is hier een rechtspersoon.
Zie het Afrikaans mensenrechtenmodel - mensenrechten die creëren ook t.a.v. andere individuen plichten, niet
alleen t.a.v. van de overheid (bvb ouders t.a.v. kinderen). Je kan die niet handhaven, omdat je enkel de staat voor
een internationaal hof kan dagen, je zit met een probleem van toezicht op dit instrument.
Wie waarborgt die rechten?
De Staat draagt de verplichting om de mensenrechten te waarborgen/ respecteren/ eerbiedigen
(= verticale werking). => Er is dus een verhouding tussen de staat en het individu: We beschikken over
rechten t.o.v. de OH (die zelf een plicht heeft) om een menswaardig leven te kunnen leiden.
- Het handelen v.d. staat houdt een negatieve verplichting in. Het gaat om een onthouding. Vb: verbod op
foltering
- Het kan ook een positieve verplichting in houden. De positieve verplichting leidt tot de horizontale werking
van mensenrechten. Vb: recht op onderwijs, recht op godsdienst => OH moet ook bepaalde maatregelen
nemen bij de positieve verplichtingen
o De staat kan aansprakelijk worden gesteld moest die niet voldoen aan de verplichtingen. Bv.
Heeft de overheid wel voldoende gedaan om te voorkomen dat x werd vermoord. De staat zou
bijgevolg aansprakelijk kunnen gesteld worden als die niet voldoende heeft opgetreden.
o Het gaat om de 2e generatie.
o In de positieve verplichting kan de horizontale werking geplaatst worden. Er is een positieve
verplichting van de staat dat de mensenrechten gewaarborgd moeten worden (door eventuele
andere te verplichten): artikel 2 BUPO is hier van belang:
Preambule van UVRM:
“…Op grond daarvan proclameert de Algemene Vergadering deze Universele Verklaring van de
Rechten van de Mens als het gemeenschappelijk door alle volkeren en alle naties te
bereiken ideaal, opdat ieder individu en elk orgaan van de gemeenschap, met deze
verklaring voortdurend voor ogen, er naar zal streven door onderwijs en opvoeding de
eerbied voor deze rechten en vrijheden te bevorderen, en door vooruitstrevende
maatregelen, op nationaal en internationaal terrein, deze rechten algemeen en
3
, 2025-2026 IBRM KDH
daadwerkelijk te doen erkennen en toepassen, zowel onder de volkeren van Staten die
Lid van de Verenigde Naties zijn, zelf, als onder de volkeren van gebieden…”
Art 2 van BUPO verdrag: verplichting die is opgelegd aan de staten: welke zijn de
verplichtingen die je aangaat als staat?
“Each State Party to the present Covenant undertakes to respect and to ensure to all individuals
within its territory and subject to its jurisdiction the rights recognized in the present
Covenant, without distinction of any kind, such as race, colour, sex, language, religion,
political or other opinion, national or social origin, property, birth or other status.”
In dit verdrag zegt men dat je voor twee zaken zorgt: 1 eerbiedigen (zelf als
staat zorgen dat je de mensenrechten respecteert) van de mensenrechten en
eerbiedigen (zorgen dat er voldoende maatregelen zijn).
Het verdrag spreek niet enkel over het grondgebied van de staat, maar ook over
rechtsmacht van de staat: je bent als staat niet alleen verplicht de rechten op je
grondgebied te beschermen, maar ook buiten jouw grondgebied (dus in het
buitenland) wanneer je rechtsmacht hebt.
Art 1 EVRM:
“De Hoge Verdragsluitende Partijen verzekeren een ieder die ressorteert onder haar rechtsmacht
de rechten en vrijheden die zijn vastgesteld in de Eerste Titel van dit Verdrag.”
- Indien de OH deze rechten niet respecteert, dan moeten we de mogelijkheid hebben om ergens
verhaal/klacht in te dienen om de OH en de Staat aansprakelijk te stellen. Hiervoor hebben we een forum
(hof, comité, …) voor nodig.
Legitiem functioneren van de overheid:
- Mensenrechten zijn een soort van beschermingsmaatregelen tov de OH
- Die mensenrechten geven het kader waarbinnen de OH moet optreden
Er is ook een horizontale werking => individuen moeten de mensenrechten respecteren en hebben ook
bepaalde verplichtingen t.o.v. anderen.
- De staat kan aansprakelijk gesteld worden wanneer X een mensenrecht van Y schendt, omdat de staat niet
voldoende maatregelen genomen heeft om te vermijden dat individuen elkaars rechten zullen schenden.
o Bv: als België niet voorziet in een strafwet die foltering verbiedt, dan kan België als staat
aansprakelijk worden gesteld wanneer individu x een ander individu foltert. Individu y moet dan de
staat aansprakelijk stellen, en kan dus niet rechtstreeks naar het internationaal hof gaan om x
aansprakelijk te stellen. Er is een 3-hoeksverhouding.
Er zijn ook beperkingen wat horizontale werking betreft:
- Niet alle mensenrechten kan men in de horizontale verhouding toepassen. (vb: recht op eerlijk proces).
Kinderen hebben mensenrechten tov de ouderen, ouders hebben plichten tov kind maar kind ook tov
ouders bv zorgen voor ouders indien oud
- Er moet een evenwicht gevonden worden tussen rechten en plichten de rechten van individuen
kunnen conflicteren met de plichten van een ander individu. In het Afrikaans systeem (jongste systeem):
je hebt een aantal bepalingen die verplichtingen creëert op horizontaal niveau
(mensenrechtenverplichtingen van ouders tegenover kinderen)
- In sommige gevallen is het mogelijk om legitieme beperkingen in te voeren, waardoor mensenrechten
kunnen worden opgeschort. Dit kan wanneer er een noodtoestand is.
o Dit kan enkel in de verticale verhouding (bv. in tijden van oorlog) en niet wat de horizontale werking
betreft.
o Bv artikel 4 BUPO-verdrag 1966: bij een algemene noodtoestand die een bedreiging vormt voor het
bestaan van het volk, kunnen de staten maatregelen nemen die afwijken van mensenrechten in dit
verdrag opgenomen. Men mag niet afwijken van art 6, 7, 8,…. Het gaat om situaties van bijvoorbeeld oorlog, die
formeel moet worden vastgesteld. Maar zelfs in zulke situaties mag men niet afwijken van bepaalde
rechten/ plichten zoals het verbod op foltering, slavernij of de retroactiviteit van de strafwet. dit zijn
ius cogens rechten waar men NOOIT van mag afwijken
o + art 15 EVRM
- Afdwingbaarheid/toezicht op mensenrechten: deze zijn enkel in verticale verhouding uitgewerkt. Staten
moeten de verdragen respecteren.
o Wanneer zij dit niet doen dan kunnen individuen een zaak aanhangig maken bij een internationaal hof/
comités waar enkel staten aansprakelijk gesteld kunnen worden en geen individuen. Een zaak wordt
aanhangig gemaakt TEGEN een staat.
o De horizontale werking is minder uitgewerkt als de verticale werking, maar het krijgt vorm.
4
Internationale bescherming van de rechten van de mens
Deel 1: Algemene beginselen en grondslagen v.d. rechten v.d. mens
I. Algemene informatie
EXAMEN: paper + toelichting van paper mondeling (geen wetenschappelijke paper; wel een procedurestuk
voorbereiden (fictief geval gegeven door de prof, we worden in groepen verdeeld en iedereen schrijft een deel). We
gaan ook moeten werken met een logboek zodat de prof ziet hoeveel je hebt gedaan aan de opdracht. Degenen die
trekken krijgen meer punten dan degenen die zich laten meesleuren, de prof houdt ook rekening met de studenten
die iets van hen laten horen (geruchten via mail door andere studenten). Tegen eind maart wordt een lijst
samengesteld met de groepverdeling, afhankelijk van zal er een casus komen. Doorgaans hebben we de tijd tot eind
mei, 15 mei.
De paper zal 15 punten bevatten en 5 punten op een mondeling deel (10min-15min: de theorie). Codex mag
gebruikt worden.
- Kan ofwel een amicus curiae zijn (= we zijn vrienden van het hof en nemen een standpunt in om de belangen te
behartigen van een bepaalde groep; we schrijven naar het hof, we komen tussen met het idee om een
belangengroep te verdedigen en het Hof te helpen om rekening te houden met bepaalde belangen).
o We analyseren de zaak en zetten op papier een visie met het idee dat we het Hof willen helpen, maar
een richting willen sturen. Het Hof kan al dan niet beïnvloed worden door het advies.
- OF niet het hof beïnvloeden en helpen, maar een policy schrijven; niet het hof maar het algemeen publiek te
helpen om bepaalde zaken te begrijpen => doelstelling is hier anders en we gebruiken ook ander techniek om
het algemeen publiek aan te spreken.
o NGO wordt geconfronteerd met een mensenrechtenprobleem, je moet hier een tekst over schrijven
om mensen wakker te schudden.
Wat gaan we bekijken in deze cursus:
We bekjken de mensenrechten vanuit het internationaal recht, we starten vanaf de WOII waar op een gegeven
moment naar aanleiding hiervan beslist is geworden dat er nood was om die mensenrechten te beschermen op
internationaal niveau als een minimale garantie. Enkel op nationaal niveau kan mogelijks leiden tot het falen van de
staat om de mensenrechten beschermen, in bijzonder keek men naar Duitsland. Staten kunnen altijd meer
mensenrechten respecteren, maar de internationale standaard is de minimumstandaard. Als men daaronder treed
dan kan men optreden. Ook worden de mensenrechten beschermd op regionaal niveau.
We beginnen bij universeel systeem en gaan dan naar regionaal systeem (Europees systeem voornamelijk; dit is
ontwikkeld vanuit Raad van Europa met EVRM als belangrijkste verdrag).
Twee andere organisaties in regionaal systeem die een mensenrechtenbevoegdheid hebben gekregen; Europese
unie (had oorspronkelijk niet die ambitie, nu ook mensenrechten) Ten derde: OVSE (Organisatie voor Veiligheid en
Samenwerking in EU). Regionaal systeem zijn dus 3 organisaties.
Inter-Amerikaans systeem (inter Amerikaans hof is vrij conservatief in vgl met EHvJ): OAS. Het jongste systeem is het
Afrikaans systeem ontwikkeld door de Organisatie van Afrikaanse Eenheid (nu Afrikaanse Unie) (Afrikaans Handvest
inzake Mensrechten, met een commissie als toezichtsorgaan en een Hof). Beiden met eigen kader met eigen
toezichtsorganen anders dan het Europese kader, vandaar dat het interessant is want er is meer dan 1 manier om
de mensenrechten in te vullen (ander basisregister, andere waarden, ander toezicht). Subregionale organisaties
gaan meer en meer ook een mensenrechtenbevoegdheid krijgen met verschillende snelheden (continentale en
subregionale organisaties), maar zich baseren op het regionale Afrikaanse mensenrechtenkader. Het zou dan
kunnen dat het op een andere manier geïnterpreteerd worden en tot spanning leiden.
Waarom niet de rest van de wereld? Daar kan je moeilijk zeggen dat je van een echt volwaardig
mensenrechtensysteem kan spreken. Het is nog niet het uitgewerkte, bindend kader dat wij in Europa hebben. Er
zijn kaders die richtinggevend zijn maar die zijn niet in dezelfde mate bindend en het toezichtsmechanisme is ook
anders.
1
,2025-2026 IBRM KDH
II. INLEIDING
Afhankelijk v.d. benadering wordt de term ‘mensenrechten’ anders ingevuld. Er worden verschillende termen
gebruikt: natuurrecht, grondrechten (mensenrechten zoals vertaald in het nationaal recht), publieke rechten,
fundamentele rechten en vrijheden, …
Mensenrechten worden op verschillende niveaus beschermd. Hier gaat men het voornamelijk hebben over het
internationale niveau.
- Er bestaat een grote wisselwerking tussen internationaal en nationaal recht, zeker wat mensenrechten
betreft is dit belangrijk
o Een ander woord is bijvoorbeeld grondrechten, publieke rechten…
o We gaan het internationaal recht soms anders invullen om over de mensenrechten te kunnen spreken.
III. MENSENRECHTEN: HET BEGRIP
1. Definitie
Verticale verhouding – overheid en burgers, waarbij de overheid verplichtingen heeft t.a.v. van de burgers. Soms
wel eens een meer horizontale verhouding waarbij men individuen tegenover individuen hebt, de ene moet de
mensenrechten t.a.v. de andere respecteren. Wanneer de overheid het niet nakomt beginnen de mensenrechten
in werking treden, want je gaat je beroepen op die rechten om van die overheid iets te verwachten, met name
een verplichting om de standaarden na te komen. Bvb mensenrecht in het EVRM afdwingen dmv de rechter.
Het begrip mensenrechten gaat om essentiële/fundamentele rechten (= basisrechten bv. recht op leven)
waarover individuen beschikken op basis van het mens zijn (omwille v.d. “menselijke waardigheid”) en dat
ons beschermd tegen de willekeur van de staat.
- Samengevat: een aantal fundamentele rechten, waarover dat wij als individuen over beschikken op basis van
onze menselijke natuur met het idee om ons te beschermen tegen de overheid en dit met als doelstelling om
een menswaardig leven te kunnen leiden .
o Het begrip fundamenteel geeft weer dat er een hiërarchie is.
- Het gaat om een groep rechten die beschouwd wordt als iets fundamenteel. Het is niet om het even wat
welke rechtsregels. Waarom maken we gebruik van fundamenteel? Omdat het belangrijkere rechten zijn dan
anderen. Indien de belangrijk zijn wordt hier anders naar gekeken in het internationaal recht ja of nee? Ja,
omdat ze zo fundamenteel zijn moeten ze anders toegepast worden.
Het zijn rechten die onvervreemdbaar zijn. Dankzij die rechten kunnen we ons ontplooien als mens.
- De fundamentele waarden op basis van onze menselijke natuur die niet mogen worden aangetast, noch door
de staat, noch door andere individuen, en die aan mensen, ongeacht geslacht, huidskleur, ras, godsdienstige
overtuiging en rijkdom, omwille van hun menselijke waardigheid rechten toekennen.
- Mensenrechten zijn universeel en je hebt een verticale verhouding/ relatie waar je een overheid hebt die
plichten heeft in termen van mensenrechten en wij als individuen die de rechten hebben. Wanneer onze
mensenrechten geschonden zijn dan kunnen wij naar de overheid stappen en de overheid ter verantwoording
roepen omdat de overheid niet voldoende iets gedaan heeft.
o De mensenrechten hepen ons om ons als individuen te beschermen tegen willekeur van overheid
(of andere actoren) met zo doel een menswaardig leven te kunnen hebben. De overheid heeft een
tendens om gebruik te maken van de macht, om misbruik te maken van die macht. Die
mensenrechten zijn er om te voorkomen dat de overheid die een natuurlijke neiging heeft die
macht tegen ons zal gebruiken.
o Het gaat niet over een horizontale verhouding: dit wil niet zeggen dat wij geen verplichtingen
hebben, maar je hebt altijd een overheid nodig.
- Het legitiem kader van de mensenrechten bepaalt de grenzen van het functioneren van de staat, legitiem
kan optreden: ook hier spelen de mensenrechten een belangrijke rol.
o We geven vaak een kader aan de overheid, zoals de onthoudingsverplichtingen, dit om te
voorkomen dat de staat misbruik zou maken van zijn macht. Vragen van de overheid om bepaalde
dingen niet te doen, bvb respecteer de privacy, verbod op folteren.
o Vaak zien we ook dat de overheid ook positieve plichten heeft: waar men vraagt aan de OH om wel
iets te doen (Zie verder). Men vraagt van de overheid om maatregelen te nemen, te investeren: bvb
folteren wordt geconstipeerd als een verbod om bepaalde dingen niet te doen (onthoudingsplicht),
waar je ook kan zien dat er maatregelen moeten worden genomen om dit te voorkomen, zoals
mensen opleiden zodanig dat politie niet foltert.
Ultieme doelstelling van de mensenrechten is het menswaardig leven. De mensenrechten zijn er uiteindelijk om ons
2
,2025-2026 IBRM KDH
een kader te geven waarbinnen wij een menswaardig leven kunnen leiden, door ons te beschermen tegen de overheid
die een tendens hebben om het ons moeilijk te maken.
Wie beschikt over die rechten?
Staten hebben de mensenrechtenverplichtingen en individuen hebben de mensenrechten.
Het gaat om rechten waarover eenieder beschikt, omdat we mens zijn, zonder onderscheid naar ras, geslacht,
godsdienst, …=> individuen/ natuurlijke personen.
- Het concept mensenrechten is niet meer even accuraat ten gevolge van de nood aan bescherming voor
nieuwe rechtssubjecten
- Nuance niet alle mensenrechten zijn individuele rechten. In andere systemen dan het Europese (zoals VN en
Afrika) heb je ook andere, bvb collectieve rechten zoals het zelfbeschikkingsrechten waarbij de hele groep
hierover beschikt.
o Ook groepen van mensen of rechtspersonen kunnen zich beroepen op mensenrechten.
Bv groepen: het recht op zelfbeschikking (art 1 BUPO) komt toe aan bevolkingsgroepen
waarbij een groep mensen (met gemeenschappelijke kenmerken) dit kunnen inroepen
bij koloniale situaties, bij militaire bezettingen en onder racistische regimes (apartheid)
Bv rechtspersonen: ondernemingen genieten bescherming tegen onrechtmatige
invallen in bedrijfsruimtes
Collas-zaak: Er werd een huiszoeking gedaan in een Frans bedrijf. Het Franse
gerecht komt tot besluit dat er niet voldoende belastingen betaald zijn. De
Franse OH houdt bij de huiszoeking geen rekening met het
mensenrechtenkader. Collas maakt de zaak aanhangig bij het EHRM en
roept privacy in v. art. 8 EVRM. Je kan de privacy enkel schenden onder
bepaalde voorwaarde, nl. mandaat tot huiszoeking, wat er niet was. => Het
EHRM volgde deze redenering met als uitleg dat er schending was geweest
van de bedrijfsruimte, en dat er dus ook een schending van de privacy.
o Het kan zelfs nog verder gaan en wie weet gaan we er ooit andere wezens bij betrekken.
Bv. Animal rights movement, andere bewegingen denken na om ook dieren die rechten
te geven.
Bv. Bedrijven
Bv. In Latijns-Amerika zijn er natuurgebieden die grondrechten hebben, moedernatuur
is hier een rechtspersoon.
Zie het Afrikaans mensenrechtenmodel - mensenrechten die creëren ook t.a.v. andere individuen plichten, niet
alleen t.a.v. van de overheid (bvb ouders t.a.v. kinderen). Je kan die niet handhaven, omdat je enkel de staat voor
een internationaal hof kan dagen, je zit met een probleem van toezicht op dit instrument.
Wie waarborgt die rechten?
De Staat draagt de verplichting om de mensenrechten te waarborgen/ respecteren/ eerbiedigen
(= verticale werking). => Er is dus een verhouding tussen de staat en het individu: We beschikken over
rechten t.o.v. de OH (die zelf een plicht heeft) om een menswaardig leven te kunnen leiden.
- Het handelen v.d. staat houdt een negatieve verplichting in. Het gaat om een onthouding. Vb: verbod op
foltering
- Het kan ook een positieve verplichting in houden. De positieve verplichting leidt tot de horizontale werking
van mensenrechten. Vb: recht op onderwijs, recht op godsdienst => OH moet ook bepaalde maatregelen
nemen bij de positieve verplichtingen
o De staat kan aansprakelijk worden gesteld moest die niet voldoen aan de verplichtingen. Bv.
Heeft de overheid wel voldoende gedaan om te voorkomen dat x werd vermoord. De staat zou
bijgevolg aansprakelijk kunnen gesteld worden als die niet voldoende heeft opgetreden.
o Het gaat om de 2e generatie.
o In de positieve verplichting kan de horizontale werking geplaatst worden. Er is een positieve
verplichting van de staat dat de mensenrechten gewaarborgd moeten worden (door eventuele
andere te verplichten): artikel 2 BUPO is hier van belang:
Preambule van UVRM:
“…Op grond daarvan proclameert de Algemene Vergadering deze Universele Verklaring van de
Rechten van de Mens als het gemeenschappelijk door alle volkeren en alle naties te
bereiken ideaal, opdat ieder individu en elk orgaan van de gemeenschap, met deze
verklaring voortdurend voor ogen, er naar zal streven door onderwijs en opvoeding de
eerbied voor deze rechten en vrijheden te bevorderen, en door vooruitstrevende
maatregelen, op nationaal en internationaal terrein, deze rechten algemeen en
3
, 2025-2026 IBRM KDH
daadwerkelijk te doen erkennen en toepassen, zowel onder de volkeren van Staten die
Lid van de Verenigde Naties zijn, zelf, als onder de volkeren van gebieden…”
Art 2 van BUPO verdrag: verplichting die is opgelegd aan de staten: welke zijn de
verplichtingen die je aangaat als staat?
“Each State Party to the present Covenant undertakes to respect and to ensure to all individuals
within its territory and subject to its jurisdiction the rights recognized in the present
Covenant, without distinction of any kind, such as race, colour, sex, language, religion,
political or other opinion, national or social origin, property, birth or other status.”
In dit verdrag zegt men dat je voor twee zaken zorgt: 1 eerbiedigen (zelf als
staat zorgen dat je de mensenrechten respecteert) van de mensenrechten en
eerbiedigen (zorgen dat er voldoende maatregelen zijn).
Het verdrag spreek niet enkel over het grondgebied van de staat, maar ook over
rechtsmacht van de staat: je bent als staat niet alleen verplicht de rechten op je
grondgebied te beschermen, maar ook buiten jouw grondgebied (dus in het
buitenland) wanneer je rechtsmacht hebt.
Art 1 EVRM:
“De Hoge Verdragsluitende Partijen verzekeren een ieder die ressorteert onder haar rechtsmacht
de rechten en vrijheden die zijn vastgesteld in de Eerste Titel van dit Verdrag.”
- Indien de OH deze rechten niet respecteert, dan moeten we de mogelijkheid hebben om ergens
verhaal/klacht in te dienen om de OH en de Staat aansprakelijk te stellen. Hiervoor hebben we een forum
(hof, comité, …) voor nodig.
Legitiem functioneren van de overheid:
- Mensenrechten zijn een soort van beschermingsmaatregelen tov de OH
- Die mensenrechten geven het kader waarbinnen de OH moet optreden
Er is ook een horizontale werking => individuen moeten de mensenrechten respecteren en hebben ook
bepaalde verplichtingen t.o.v. anderen.
- De staat kan aansprakelijk gesteld worden wanneer X een mensenrecht van Y schendt, omdat de staat niet
voldoende maatregelen genomen heeft om te vermijden dat individuen elkaars rechten zullen schenden.
o Bv: als België niet voorziet in een strafwet die foltering verbiedt, dan kan België als staat
aansprakelijk worden gesteld wanneer individu x een ander individu foltert. Individu y moet dan de
staat aansprakelijk stellen, en kan dus niet rechtstreeks naar het internationaal hof gaan om x
aansprakelijk te stellen. Er is een 3-hoeksverhouding.
Er zijn ook beperkingen wat horizontale werking betreft:
- Niet alle mensenrechten kan men in de horizontale verhouding toepassen. (vb: recht op eerlijk proces).
Kinderen hebben mensenrechten tov de ouderen, ouders hebben plichten tov kind maar kind ook tov
ouders bv zorgen voor ouders indien oud
- Er moet een evenwicht gevonden worden tussen rechten en plichten de rechten van individuen
kunnen conflicteren met de plichten van een ander individu. In het Afrikaans systeem (jongste systeem):
je hebt een aantal bepalingen die verplichtingen creëert op horizontaal niveau
(mensenrechtenverplichtingen van ouders tegenover kinderen)
- In sommige gevallen is het mogelijk om legitieme beperkingen in te voeren, waardoor mensenrechten
kunnen worden opgeschort. Dit kan wanneer er een noodtoestand is.
o Dit kan enkel in de verticale verhouding (bv. in tijden van oorlog) en niet wat de horizontale werking
betreft.
o Bv artikel 4 BUPO-verdrag 1966: bij een algemene noodtoestand die een bedreiging vormt voor het
bestaan van het volk, kunnen de staten maatregelen nemen die afwijken van mensenrechten in dit
verdrag opgenomen. Men mag niet afwijken van art 6, 7, 8,…. Het gaat om situaties van bijvoorbeeld oorlog, die
formeel moet worden vastgesteld. Maar zelfs in zulke situaties mag men niet afwijken van bepaalde
rechten/ plichten zoals het verbod op foltering, slavernij of de retroactiviteit van de strafwet. dit zijn
ius cogens rechten waar men NOOIT van mag afwijken
o + art 15 EVRM
- Afdwingbaarheid/toezicht op mensenrechten: deze zijn enkel in verticale verhouding uitgewerkt. Staten
moeten de verdragen respecteren.
o Wanneer zij dit niet doen dan kunnen individuen een zaak aanhangig maken bij een internationaal hof/
comités waar enkel staten aansprakelijk gesteld kunnen worden en geen individuen. Een zaak wordt
aanhangig gemaakt TEGEN een staat.
o De horizontale werking is minder uitgewerkt als de verticale werking, maar het krijgt vorm.
4
