Samenvatting Inleiding tot de Griekse en Romeinse archeologie en kunst _ PARTIM ROMEINS (A003302)

Romeinse archeologie en kunst 2024-2025_2
Prof. Van Limbergen | sem I

4. Stadsplanning
4.1 Vroege ontwikkeling

 Permanente nederzetting Rome og. groepering v
dorpjes op heuvels rond Tibervlakte
 Tiber: strategisch en gunstig (natuurlijke defensie,
…)
 1ste pogingen tot ordening: onder Etr. bewind
o Centrale dal gedraineerd en uitgebouwd tot
regionale markt en pol. centrum (forum) 1. Uitbreiding van Rome tijdens de Midden-
o 1ste tempels en grote openbare gebouwen Republiek (vroege 4de eeuw v.C.) met de zgn. muur
van Servius Tullius
o Rechthoekige huizen met leemtegels en
pannendak
o Bewoningskern omringd d/ stevige ommuring (rekening met topografie)
 Nederlaag Etr. (474 vot) -> +Gr.e invl.
o Zoeken n> eigen oplossing v/ nieuwe problemen => Romeinse inbreng
o Rome bloeit => bevolkingskern groeit organisch uit
 400 vot -> dreiging -> grote nieuwe omheiningsmuur
o In opus quadratum
o Uit gele tufsteen
o Zgn. Muur van Servius Tullius
o Volgens model 6de-5de E vot
 Planmatige stadsbouw: vanaf 4de en 3de E vot
o Met stichten v kolonies
o Oiv Etr.en en Gr.en
o Met eigen accenten en aanpassingen
 Regelmatig schikken v openbare gebouwen rond forum
 Militair uittekenen v stratennet < > defensieve systemen
 Essentieel stedelijke archi
4.2 Soorten stadsaanleg
4.2.1 Spontaan gegroeide steden (organisch)

 Vooral oudere steden
 Weinig sporen v systematische
urbanisatie en ruimtelijke ordening
 Bv. Rome
o Permanente bewoning: 9de/8ste E
vot
o Tiber



3. Rome in de 8ste eeuw v. Chr. 2. Rome ten tijde van 1
keizer Augustus

, o 7de E vot -> drainering -> politiek centrum (forum) -> tot einde Oudheid hart
vh rijk
o Onder hegemonie Etr.: eerste
monumentale gebouwen (bv.
Capitolinus-tempel, 509 vot)
o Geleidelijke uitbouw in Republikeinse
periode -> nieuwe monumentale
complexen (bv. tempels oiv. Etr. en Gr.) 5. Rome in de 4de eeuw v. 4. Rome in de 4de eeuw
+ stedelijke omwalling (v-4de E vot) Chr. n.Chr.
o Rome blijft culturele centr. MAAR
militaire rol en economische betekenis nemen af
Proces versnelt in vroege 4de E => hoofdplaats n> Constantinopel
 Vanaf 1ste E vot: sterke leiders met grote centrale macht -> orde en
urbanisatiepogingen
 Monumentalisering van veroverde steden met urbane trad’ie
 Toevoeg. van colonnadestraten om belangr.e delen met elkaar te verbinden

4.2.2 Gestichte of heringerichte steden met geordend plan

 Og/ via westkust van Klein-Azië in 6de E vot
 Dambordpatroon (oa in Milete) gesystematiseerd door
Hippodamus
 Eind 4de E vot -> toep. in Priene -> klassieke vb/
Hellenistische stadsplanning 6. Priene, einde 4de eeuw v.
 Moeilijkheid: steden op steile hellingen Chr., Regelmatige
Hellenistische stad in een
 In Italië 7. Miletus, 5de eeuw v. heuvelachtig landschap
Chr.
 Adhv Gr.e landmeters in opdracht Griekse kolonisten,
Etr.en en Italische stammen
o 5de E vot
 Thurii
 Paestum
 Pompeii
 Kainua (Marzabotto)
 Lange smalle blokken
(insulae) maar varia 8. Paestum/Poseidonia, Griekse stad uit de
 Oudste toep. 6de-5de eeuw v.Chr., Romeinse kolonie in
273 v.Chr.
geometrische Romeinse
9. Marzabotto, Etruskische stad,
planning: Ostia 5de eeuw v.Chr.
o Uitgebouwd rond oudere kern
(castrum)
o Aanleg rechte kruisende




10. Ostia, Castrum, opgericht in 349 v.Chr.



2

11. Een regelmatig maar toch alternatief patroon van ontwikkeling:
Pompeii

, straten die door poorten n> buiten leiden
 Vb. uitbreiding: Pompeii
 Oudere kern uitgebr. met minder rigide blokken dan klassiek dambordpatroon
 Bestond geen dichtbebouwde Samnitische stad in
Pompeii (6de-5de E vot)
o Archaïsche Pompeii: nederzetting met grote
onbebouwde zones
Uitzonderingen:
 Tempel van Apollo 12. De tempel van Apollo,
 Dorische tempel (530 vot) oorspronkelijk gebouwd in de 6de-5de
eeuw v. C., heraangelegd als een
 Op apart, hoog, smal terras nieuw heiligdom in de 2de eeuw v. C.


Struct. van hout en tc/ op
podium (cf. Italische tempels)
o Vanaf late 5de E vot -> stadskern progressief
uitgebreid met rechthoekige woonwijken
o Samnitische fase (4de-2de E vot)
13. De Dorische tempel (530 v.
 Systematische uitbouw volgens C., einde 2de eeuw v.C.
regelmatig patroon 15. Pompeii heraangeled)

 Grote tufstenen huizen met
hoge atriums
 In sobere Toscaanse stijl
 Sterk axiale lay-out
 Bv. Huis van Pansa 14. Samnitische fase, Huis vd
 Bv. Huis van de Faun Faun // Huis van Pansa //
Huis van het labyrinth
o Sociale Oorlog (93-88 vot) 16. Pompeii, 1ste E vot
 Pompeii verkrijgt zijn
uiteindelijk Romeins uiterlijk
 Definitieve aanleg forum met Capitolium
tempel en typische Romeinse gebouwen
 Romeinse kolonies (vanaf late 4de-3de E vot) -> volgen
Hellenistisch grondplan
o Bv. Cosa (273 vot) in Toscane
Incl. eigen Romeinse elementen
 Aanwezigheid twee hoofdassen
 Centraal forum 17. Cosa, 274 vot
 Nadruk op defensie
o Bv. Falerii Novi
 Nieuw gestichte stad late 3de E vot
 Gedetailleerd plan gekend
 Einde Republiek (1ste E vot) -> grote homogeniteit in
stadsplanning; nu vooral gericht op permanent vestigen van
veteranen
=> standaard design van systematisch geplande steden in 18. Falerii Novi
Noord-Italië

3

, o Ommuurd
o Grote militaire invl.
o Inrichting < > tactisch belang
o Als surrogaat voor kampen en soldaten
o Verworvenheden Etr.e stedenbouw
verder ontwikkeld (bv. publieke
cisternen, aquaducten,
veralgemening riolering, aanleg
geplaveide wegen en stapstenen)
 In provincies: 1-2de E ot => Pax Romana
o Veel nieuwe steden, vaak zonder
militaire f’ie
o Bevorderd door eerzucht v burgers
en betrachting v sponsorende elite
om op te klimmen in pol systeem
o Bv. in N-Afr: vele nieuwe steden
(bv. Timgad -> ‘ideale Romeinse 19. TIMGAD / Thamugas (gesticht door Trajanus in 100
n.C.)
grondplan)
 Gesticht door Trajanus (100 ot)
 Militaire regelmaat
 Regelmatig dambordpatroon => vierkant met afgeronde hoeken en
stenen ommuring
 Westelijke ingang -> triomfboog
 Rond forum: bv. gerechtszaal (basilica), raadkamer (curia) tempel van
Fortuna, winkels en publieke toiletten
 Thermen, grote bibliotheek, reeks gebouwen buiten stadsmuren los
verspr. langs uitvalswegen
 Oosten -> onder Hellenisme bestaat al rijke stedelijke cult
o Minder nieuwe stichtingen
o Meeste steden uit Keizertijd tonen
intro van Romeinse smaak in
Grieks-Oosterse omgeving
o Bv. Palmyra, Syrië
 Romeinse reorganisatie
bestaand centrum
 Tot late 2de E ot:
voornamelijk gedroogde
20. Palmyra, Syrië
kleitegels
 Hierna: Romeinen voeren monumentaliteit op
=> adhv. colonnadestraten (voor monumentaliteit MAAR ook voor
schaduw en verbinden belangrijke elementen vd stad)
 Westen -> Romeins-Italische stedenbouw in talrijke nieuwe stichtingen
o Minder strikte uitvoering vh kampsysteem
o Aangepast aan lokale behoeften en mogh.en
o Veel regionale/lokale verschillen adhv omvang, materiaal, topografie, trad.,
eco, pol, defensie (f’ie?)

4