Oud-Romeinse periode. (753 v.C. – ca. 250 v.C.)
De instellingen.
- In de koningstijd. (voor 510, v.C.)
- Koning heeft alle macht in handen: opperste rechter, enige wetgever, legeraanvoerder, opperpriester.
- Macht niet zonder beperkingen: rekening houden met pater familias.
- Koning is baas in Rome, pater familias in zijn boerderij.
- Koning en de drie standen.
- 1/ Patriciërs.
- Toplaag, aristocratie, oorspronkelijke groot grondbezitters.
- 2/ Plebejers.
- Niet de toplaag, maar niet afhankelijk van patriciërs.
- Tweede groep die naast de de patriciërs staan.
- Letterlijk nemen: hebben een eigen cultuur.
- Eigen tempels, huwen niet met elkaar, ..
- 3/ Clientes. (politiek belang)
- Wel afhankelijk vd patriciërs. Hoe komt dat? ⤵
- Primitieve MS: als je veel grond hebt, ben je een machtig figuur. (patriciërs)
- Je kan personen hebben die niets voorstellen.
- Omdat ze geen grond hebben of interessant beroep hebben.
- Geen van beiden? In die primitieve MS een vogel voor de kat.
- Toch een beetje bescherming hebben door zich onder een patriciër te
stellen. (client worden ve patriciër)
- Bij een probleem is beroep doen op patriciër, die hem gaat beschermen.
- Patriciër gaat van zijn cliënten iets terugvragen.
- Hangt in belangrijke mate samen met prestige aspect.
- Belangrijke taak: begeleiden als hij op stap gaat. (zijn gevolg zijn)
- Hoe meer begeleiders, hoe meer indruk.
- Later wanneer er verkiezingen zijn, ook stemmen zoals
patriciër dat wil.
- (daarnaast ook slaven).
- In onze optiek nog een vierde groep mensen.
- Voor de Romeinen zijn slaven dingen. (rechtsobjecten)
- Geen mensen die rechten hebben.
- In de Republiek. (vanaf 510 v.C.)
- Senaat: zwaartepunt van de politiek.
- Romeinen verdrijven hun koningen en er is een republiek.
- In de republiek is een tweestrijd tss de patriciërs en de plebejers.
- Aanvankelijk hebben patriciërs de overmacht, zijn de toplaag.
1
, - Plebejers vechten om meer politieke macht te krijgen.
- Senaat heeft na de koningen de macht in handen.
SENAAT
ROME BIJ ONS
Ouder. Ook jongeren.
- Term afgeleid van Senex: oude man. - Aanvankelijk (begin van BE) was ook zo:
- Ouderen zitten id senaat. minimum 40 jaar oud.
- Ondertussen anders: meerderjarig zijn.
Enkel mannen. Max. 2/3 mannen.
Rijken. Ook anderen.
- Aanvankelijk (begin van BE) was ook zo:
hoge belastingen betalen om te zetelen.
Voor het leven benoemd. Voor 5 jaar.
- Een keer dat je in R id senaat zetelt, ga je - Aangewezen of (klein aantal) gecoöpteerd.
er maar uit door dood te gaan.
- Id Senaat komen doordat je benoemd w.
- Door de Censor.
Ervaring. Betere juristen?
- Censor benoemt vooral oude magistraten. - Gemiddeld genomen hebben senatoren
betere kennis van recht dan kamerleden.
Heeft de macht. Zinloos?
- Beslist over het geld, heeft daardoor - Heeft niet veel meer te zeggen.
macht. - !! Belangrijkste verschilpunt.
- Oude rijke mannen: verschil qua mentaliteit wat het recht betreft.
- Gaan recht maken dat toegespitst is op hen, niet op armen, vrouwen, jongeren.
- <> Bij ons in EB vandaag anders. (VS: nog heel oud en rijk)
- Volksvergaderingen: comitia + concilium plebis.
- Minder belangrijk, gezien groter worden Rome.
- 4 volksvergaderingen: 3 comitia + concilium plebis (volksraad).
- Concilium plebis: enkel plebejers.
- Comitia: patriciërs en plebejers.
⇒ Volksvergaderingen maken dus de wetten.
- Hebben die dan ook wat macht? NEE!
- Het volk beslist zelf niet wanneer de volksvergadering samenkomt.
- Dat beslissen de magistraten.
- Aantal vaste tijdstippen of wachten tot zij bijeengeroepen w.
- Niet veel vaste tijdstippen.
2
, - Volk mag zelf niet beslissen / voorstellen wat er aan bod gaat komen.
- Geen macht om initiatieven te ondernemen.
- Enkel de magistraten kunnen voorstellen doen.
- Eens magistraat zo’n voorstel doet, kan het volk alleen maar daarover stemmen.
- Kunnen ja of nee zeggen, maar niets anders.
- Kunnen ah voorstel niets veranderen, zelfs niet over discussiëren.
⇒ Voorstel magistraat is te nemen of te laten
- Geheel de structuur vd vergaderingen is niet democratisch.
- Systeem zo op gericht dat de rijken bij het stemmen zwaarder doorwegen.
- Volksvergadering kon gemakkelijk wanneer Rome nog heel klein was.
- Tegen het einde, is Rome veel groter.
- Moeilijker om voor die vergadering naar Rome te gaan.
- Gaat ervan uit dat eens Rome groter is, men de moeite zal nemen
om er naar toe te gaan ⇒ dat doet men niet.
- Magistraten: zijn geen rechters.
- Zijn geen rechters bij de R, bij ons wel!!!
- = een door het volk verkozen overheidspersoon.
- Zijn verkozen.
- Duidelijk dat magistraten herverkozen willen w ⇒ kiezers id watten leggen.
- Praetor, de magistraat die verantwoordelijk is voor het recht:
klagers helpen ⇒ stemmen later op hem.
- Alweer merken dat het een systeem is voor de rijken.
- Gaan kiezers omkopen: w niet betaald, het kost zelfs geld.
- Kunnen dus alleen maar de rijken zijn.
- Jaarlijks mandaat, meestal collegiaal.
- Voor de senaat het dagdagelijks werk doen: het dagelijkse runnen van Rome.
- Senaat kan dat niet doen.
- Gevaar dat magistraat te machtig w en dat senaat daardoor macht zal verliezen.
- Om dat tegen te houden: je bent maar magistraat voor 1 jaar.
- Collega hebben: met twee voor een functie.
- Als de ene te veel macht grijpt, gaat de andere daartegen ageren.
- Geen specialisten.
- Verschillende functies als magistraat: er zit een carrièrepad in.
- Om verder opklimmen, ervoor zorgen dat men voor u gaat
stemmen en dus kiezers omkopen
- Omdat het net zo’n carrièrepad is: van de ene functie naar de andere.
- Magistraat is normaal gezien geen specialist.
- Is gewoon iemand die opklimt in het systeem.
3
, - Een keer dat je magistraat geweest ben, kan je benoemd w id senaat.
- Mensen die daar in zit hebben heel wat jaren gewerkt als
magistraat en kennen goed genoeg hoe het systeem werkt.
- Niet betaald.
- Alweer merken dat het een systeem is voor de rijken.
- W niet betaald, het kost zelfs geld.
- Magistraten in Rome.
- Priester.
- Diegene die de religieuze bevoegdheden vd Koning hebben overgenomen.
- Stonden aanvankelijk ook in voor het recht. (zeer vlug gedaan)
- Consul. (belangrijkste!)
- Diegene die de niet-religieuze macht vd koning.
- Gaan de politieke en militaire leiders zijn van Rome.
- Op politiek militair vlak zeer belangrijk!!
- Zijn met twee.
- Praetor
- Diegene die de juridische bevoegdheden zal hebben.
- Magistraat die verantwoordelijk is voor het recht.
- Is GEEN RECHTER!!
- Idem: onze MvJ is verantwoordelijk voor justitie,
maar zelf geen rechter
‼ Normaal met twee, maar in deze periode is er nog maar één.
- Waarom? ‘Kon niet veel doen tegen macht vd senaat.’
- Censor
- Diegene die al consul geweest is en toezicht moet houden op de moraal.
‼ Ben je niet voor één jaar, maar voor vijf jaar.
- Gaat ook de leden van de senaat benoemen.
- Macht groot: bepalen of dat je id senaat komt, maar kan
u er ook uit verwijderen als je u niet fatsoenlijk gedraagt.
- Ook andere maatregelen: bv. paard verkopen
- Ben je pas helemaal op het einde, oud!
- Staat niet positief tov jonge mensen = conservatieve
kracht ih R systeem.
- Aediel
- Marktmagistraten: magistraten die verantwoordelijk zijn voor de
markt in Rome.
- Ih vroege Rome moest je voor alles naar de markt – van
essentieel belang!
- Kunnen bezig zijn met het recht, als het gaat om het recht op de markt.
4
, - Gaat het om de markt? ⇒ Aediel.
- Aedielen van essentieel belang voor bv. koopcct.
- Quaestor.
- Diegene die id senaat verantwoordelijk is voor de financiën.
- Volkstribuun: grote macht + onschendbaar.
- Tweestrijd patriciërs en plebejers.
- Aanvankelijk: magistraten zijn vooral patriciërs.
- Als er iets is tussen plebejer en patriciër ⇒ trekken hun
medepatriciërs voor.
- Plebejers vinden dat niet leuk, reageren op twee manieren.
- 1/ Zorgen dat geleidelijk aan er ook meer plebejers
magistraat zijn.
- 2/ Creatie van nieuw soort magistraat
- Volkstribuun: plebejer die de andere plebejers
beschermt tegen macht van de patriciër.
- Hoe kan hij dat doen?
- Doordat hij tegenover de meeste
beslissingen vd comitia en vd
magistraten een veto heeft.
- Jonger, dynamische revolutionaire element in Rome.
- Opgelet: nog vele lagere magistraten.
Primitieve rechtsbronnen.
- Gewoonte.
- = Belangrijkste.
- Wijst niet op dynamische, moderniserende MS.
- Wet.
- Wet der XII tafelen. (450 v.C.)
- Ontstaan.
- Probleem: recht was vooral gewoonte
- Gewoonte komt maar tot leven als er een proces is.
- Hier is normaal een patriciër rechter.
- Als een patriciër en een plebejer in een conflict verwikkeld raken
en naar rechter ⇒ grotere kans dat hij patriciër gelijk geeft.
- Plebejers: kan niet!
- Onduidelijkheden moeten op schrift gesteld w, zodanig
dat we niet meer id zak gezet kunnen w.
- Inhoud.
- Materies regels die onduidelijk zijn, qua inhoud zeer primitief.
- Voorbeeld: dode die schulden had
5
, - Invloed op VS.
- Bij hun GW hebben ze een stuk over staatsstructuur + 10 amendments.
- Aanvankelijk dachten ze om dat te doen zoals wet der 12 tafelen.
- Andere wetgeving (leges, plebiscita, lex hortensia, rol senaat)
- Wetten die gemaakt w door volksvergaderingen: comitia en concilium plebis.
- Leges (enk: Lex): Wetten gemaakt door een van de comitia.
- Pebliscita (enk: Plebiscitum): wet gemaakt door concilium plebis.
- Verschil tss beide: samenstelling.
- C: patr en plebj ⇒ wetgeving geldt voor hun beiden.
- CP: enkel plebejers ⇒ wetgeving geldt enkel voor plebejers.
- Logisch, MAAR..
- Plebejers voeren strijd om macht, en op bepaald moment boeken ze een
grote overwinning.
- 287 v.C.: lex Hortensia.
- = voortaan zijn peblisicta gelijkgeschakeld met de leges.
- Gaan ook leges genoemd w.
- Gelden voortaan ook voor patriciërs en plebejers.
- Betekent: concilium plebis kan wetten maken die ook
voor patriciërs gelden (die niet kunnen meestemmen).
- Klinkt raar, maar maakt niet zoveel uit.
- Senaat heeft macht in handen, waarin patriciërs sterk
staan.
- In praktijk niet zo een grote overwinning voor hun, want senaat
heeft het geld
- 286 v.C.: datum met grote rol.
- Intern recht: ORD.
- De Romeinen hadden hier al wetgeving over – Lex Aquilia .
- Draagt de naam lex, maar is eigenlijk een plebescitum.
- Iets van een concilium plebis dat lex genoemd kan worden.
- Waarom? Is van na 287 V.C.
- Andere bronnen van recht: minder belangrijk: rol priesters.
Primitieve procedure.
- Pre-historische fase: eigenrichting.
- Niet naar de rechtbank, aan eigenrichting doen.
- Zichzelf recht verschaffen, wraak nemen.
- Systeem is niet al te denderend: enige dat je bereikt is heel veel geweld.
- Romeinen hebben dit relatief vroeg ingezien.
- Zien al heel snel in dat het beter is om naar de rb te stappen
- Vroegste fase: primitieve procesvorm.
- Van zodra ze met rb werken, weten we niet zo goed hoe dat werkte.
6
, - Was een heel primitief systeem.
- Voorbeeld: men nam de beslissing van ‘wie heeft gelijk’ (klager / verweerder)
- Via een godsoordeel: rechter vraagt aan God.
- =/ een fantastisch systeem.
- R hebben ook vroeg ingezien dat dit geen goed systeem is.
- Vanaf een bepaald moment gaan ze een meer gesofisticeerde procedure krijgen.
- Legis actio
- Betekenis term.
- Actio betekent hier: ritueel (gebaren en woorden), dat is vastgelegd door de wet.
- Letterlijke vertaling: ritueel gebaseerd op de wet.
- Term is eigenlijk niet juist: kan ook gebaseerd zijn op de gewoonte.
- In die tijd gewoonte belangrijker en meer daar op gebaseerd dus.
- Waarom noemt men procedure naar zo iets?
- Vroege Rome inbeelden: u bent Romein dat een proces wilt opstarten.
- Nog geen advocaten, rb, .. ⇒ hoe proces opstarten?
- Er is een magistraat voor verantwoordelijk voor het recht: de praetor.
- Proces opstarten: naar de markt in Rome, normaal loopt de
praetor daar ook.
- Gaat dus nr de praetor naartoe, dan start je u proces op.
- Probleem: buitenstaanders moeten weten dat er een proces begint.
- Duidelijk maken: een ritueel opvoeren.
- Welke show / ritueel, wordt vastgelegd door een wet /
gewoonte.
⇒ Anderen weten dat er een proces begint door de show dat w
opgevoerd bij de praetor.
- Actio = ritueel, dient om aan te tonen ‘ohla er begint een proces’, anders weet men dat niet.
- Oppassen met die term!
- We gaan 3 procesvormen zien bij de R: actio gaat telkens van
betekenis veranderen
Het begrip actio. (examen!!)
→ Sleutel begrip vh Rore, term hangt samen met 3 verschillende grote procedures bij de R.
- In de legis actio: ritueel om procedure op te starten.
- Later: rechtsmiddel, toegang tot de rechter.
- Als je een actio krijgt, komt uw zaak voor de rechter.
- Tenslotte: vordering.
- De eis: datgene dat men vraagt ad rechter.
- Primitief karakter.
- Er is geen gerechtsgebouw waar je naartoe kan gaan, daarom naar de markt.
- Centraal element: primitief karakter.
7
, - Kenmerken.
- Zeer plechtig, zeer formalistisch. (past bij primitief systeem)
- Show moet perfect zijn: niet perfect? Je ligt er meteen uit!
- Niet het juiste gebaar? Woorden verkeerd? Eens ‘uh’ zeggen.
- Enkel voor romeinen. (past bij primitief systeem)
- Alleen een R kan naar praetor stappen en proces op starten.
- Hoe oplossen? Als niet-R client w ve patriciër die voor u het proces zal voeren.
- In twee fasen!
- Je voert show op voor praetor en zegt ‘is goed, zou proces over moeten zijn’
- Gaat het zelf niet behandelen (geen specialist vd materie)
- Gaat iemand anders aanduiden om op te treden als rechter.
- Daarom spreken over proces in twee fasen: eerst naar de praetor, die u
doorstuurt naar de rechter.
- <> Bij ons vandaag: onmiddellijk bij de rechter.
- Wie zal als rechter aangeduid w.
- Aanvankelijk moet een senator zijn, later mogen ook andere
mensen zijn ve lijst.
- Hoe dan ook: Rome, instellingen, rechtsbronnen en procedure = primitief
- Geseculariseerd.
- Voor het bewijs niet langer beroep op een godsoordeel.
- De rechter gaat in feite dezelfde manier gebruiken om tot zijn beslissing te
komen als rechter nu.
- Bewijsmateriaal grondig en kritisch onderzoeken.
- Eén element dat er op wijst dat het toch al wat verder staat.
⇒ Hoe dan ook: Rome, instellingen, rechtsbronnen en procedure = primitief.
STUDIETIP: ga uit van het centrale punt: primitieve karakter rome.
STUDIETIP: gebruik de indeling als hulp; geschiedenis - instellingen - rechtsbronnen - procedure.
VOORBEELDVRAAG: leg de procedure van de legis actio uit.
- Altijd afvragen: wanneer en waar? Oud Romeinse periode en Rome.
VOORBEELDVRAAG: wat is het essentiële verschil tussen Romeinse magistraten en onze magistraten?
- Onze magistraten zijn rechters, R zijn verkozen OHpersonen. Niet meer dan dat geven, essentie.
VOORBEELDVRAAG: geef de betekenissen van de term actio
8
,Voor-klassieke periode. (Ca. 250 v.C. - Ca.0)
oud-romeinse tijd voor-klassieke periode
rome is primitief rome groeit
het recht is primitief het recht groeit mee
Rome wordt wereldrijk rond de Middellandse Zee.
- Onderscheid tussen Italië (het oorspronkelijke kerngebied) en de andere gebieden (de provincies).
- Expansie komt ten goede ad groep die voordien al de macht in handen had.
- Diegene die magistraat zijn en later id Senaat terecht komen als oud-magistraat. (vd
magistraten is voor ons vooral praetor van belang)
Gevolg 1: aanpassing instellingen.
- Expansie ⇒ nood aan aanpassing vd instellingen.
- In Rome zelf.
- Tweede praetor erbij. 242 v.C
- Praetor urbanus <> praetor peregrinus.
- Waarom? Praetor is met recht bezig, 1 iemand daarvoor is niet genoeg voor
+100.000 mensen.
- Urbanus: praetor vd stad, gaat zich richten op problemen tussen Romeinen
onderling.
- Peregrinus: vreemdelingenpraetor, gaat zich richten op problemen tussen
Romeinen en vreemdelingen en tussen vreemdelingen van verschillende volken.
- De progressievere en creatievere van de twee, want komt in contact met
mensen van elders.
- Gelijkschakeling italië en rome.
- Omdat ze al die andere volkeren erbij krijgen, beseffen dat verschillen tussen Italië
en Rome niet zo groot zijn.
- Worden dan ook beschouwd als Romeinen, krijgen R burgerschap en w bestuurd
vanuit Rome.
- Hoe provincies besturen? Provinciegouverneur sturen.
- Oud magistraat, oud praetor of oud consul.
- Voordeel: kennen allerlaatste stand v zaken in Rome, id provincies zijn ze
weer mee.
- Voordeel: magistraat is minder een gevaar voor de senaat, minder macht.
- Nadeel: senaat kan hem niet controleren.
- Provincies: probleem van bestuur.
- Verval van enkele oudere instellingen.
- Geen volksvergaderingen meer.
9
, - Censor gaat erop achteruit: toezicht houden op de goede zeden.
Gevolg 2: aanpassing rechtsbronnen door praetor.
- Gewoonte: weinig belang.
- Oude gewoonten blijven bestaan, maar er komen geen nieuwe bij.
- Wetgeving: weinig belang.
- Want werden gemaakt door volksvergaderingen, die niet meer doorgaan.
- Magistratenrecht. (praetor)
- Maatschappij verandert ⇒ nieuwe problemen ⇒ nieuw recht nodig.
- Wie doet dat? Magistraat die instaat voor het recht, nl. de praetor
- Als het om de markten gaat: aediel.
- Als het om de provincies gaat: provinciegouverneur.
- Praetor maakt recht.
- Reactie op vraag naar actio ogv wet of gewoonte.
→ Actio: rechtsmiddel, toegang tot de rechter
→ Kijken of actio in wet of gewoonte staat en dan..
- Actio toestaan.
- Actio toestaan met exceptio. (uitzondering)
- Actio weigeren.
- Maar: praetor gaat soms tegen wet en gewoonte handelen.
- Actio toestaan waar er geen actio is in wet of gewoonte.
- Gebeurt het meest. Waarom? Hij is een verkozen politicus die id toekomst
nog verkiezingen wilt winnen.
- Actio weigeren waar er wel actio is in wet of gewoonte, omdat je de verkeerde
vraagt OF omdat de praetor niet bevoegd is, bv als het gaat om een stuk grond id
provincie OF omdat je ah liegen bent OF omdat hij dat gewoon wilt.
- Exceptio weigeren die wel in wet of gewoonte staat.
- Exceptio toestaan die niet in wet of gewoonte staat.
- Conclusie: praetor verandert recht, is de centrale figuur vh recht.
- Verandert het recht door de deur naar de rechter open of toe te doen.
- Voordelen: praetor kan alert reageren
- Als er een nieuw probleem is, gaat hij niet lang wachten om dat op te lossen.
- Nadelen: gevaar voor willekeur.
- Heel het systeem gebaseerd op het feit dat praetor doet wat hij wilt.
- Maar edict
- Is magistraat, in begin van ambtsperiode edict uitvaardigen.
- Aankondigen wat hij gaat doen, geeft aan in welke gevallen je actio en exceptio krijgt.
- Waarde is echter beperkt: niet verplicht om zich daar aan te houden.
10
De instellingen.
- In de koningstijd. (voor 510, v.C.)
- Koning heeft alle macht in handen: opperste rechter, enige wetgever, legeraanvoerder, opperpriester.
- Macht niet zonder beperkingen: rekening houden met pater familias.
- Koning is baas in Rome, pater familias in zijn boerderij.
- Koning en de drie standen.
- 1/ Patriciërs.
- Toplaag, aristocratie, oorspronkelijke groot grondbezitters.
- 2/ Plebejers.
- Niet de toplaag, maar niet afhankelijk van patriciërs.
- Tweede groep die naast de de patriciërs staan.
- Letterlijk nemen: hebben een eigen cultuur.
- Eigen tempels, huwen niet met elkaar, ..
- 3/ Clientes. (politiek belang)
- Wel afhankelijk vd patriciërs. Hoe komt dat? ⤵
- Primitieve MS: als je veel grond hebt, ben je een machtig figuur. (patriciërs)
- Je kan personen hebben die niets voorstellen.
- Omdat ze geen grond hebben of interessant beroep hebben.
- Geen van beiden? In die primitieve MS een vogel voor de kat.
- Toch een beetje bescherming hebben door zich onder een patriciër te
stellen. (client worden ve patriciër)
- Bij een probleem is beroep doen op patriciër, die hem gaat beschermen.
- Patriciër gaat van zijn cliënten iets terugvragen.
- Hangt in belangrijke mate samen met prestige aspect.
- Belangrijke taak: begeleiden als hij op stap gaat. (zijn gevolg zijn)
- Hoe meer begeleiders, hoe meer indruk.
- Later wanneer er verkiezingen zijn, ook stemmen zoals
patriciër dat wil.
- (daarnaast ook slaven).
- In onze optiek nog een vierde groep mensen.
- Voor de Romeinen zijn slaven dingen. (rechtsobjecten)
- Geen mensen die rechten hebben.
- In de Republiek. (vanaf 510 v.C.)
- Senaat: zwaartepunt van de politiek.
- Romeinen verdrijven hun koningen en er is een republiek.
- In de republiek is een tweestrijd tss de patriciërs en de plebejers.
- Aanvankelijk hebben patriciërs de overmacht, zijn de toplaag.
1
, - Plebejers vechten om meer politieke macht te krijgen.
- Senaat heeft na de koningen de macht in handen.
SENAAT
ROME BIJ ONS
Ouder. Ook jongeren.
- Term afgeleid van Senex: oude man. - Aanvankelijk (begin van BE) was ook zo:
- Ouderen zitten id senaat. minimum 40 jaar oud.
- Ondertussen anders: meerderjarig zijn.
Enkel mannen. Max. 2/3 mannen.
Rijken. Ook anderen.
- Aanvankelijk (begin van BE) was ook zo:
hoge belastingen betalen om te zetelen.
Voor het leven benoemd. Voor 5 jaar.
- Een keer dat je in R id senaat zetelt, ga je - Aangewezen of (klein aantal) gecoöpteerd.
er maar uit door dood te gaan.
- Id Senaat komen doordat je benoemd w.
- Door de Censor.
Ervaring. Betere juristen?
- Censor benoemt vooral oude magistraten. - Gemiddeld genomen hebben senatoren
betere kennis van recht dan kamerleden.
Heeft de macht. Zinloos?
- Beslist over het geld, heeft daardoor - Heeft niet veel meer te zeggen.
macht. - !! Belangrijkste verschilpunt.
- Oude rijke mannen: verschil qua mentaliteit wat het recht betreft.
- Gaan recht maken dat toegespitst is op hen, niet op armen, vrouwen, jongeren.
- <> Bij ons in EB vandaag anders. (VS: nog heel oud en rijk)
- Volksvergaderingen: comitia + concilium plebis.
- Minder belangrijk, gezien groter worden Rome.
- 4 volksvergaderingen: 3 comitia + concilium plebis (volksraad).
- Concilium plebis: enkel plebejers.
- Comitia: patriciërs en plebejers.
⇒ Volksvergaderingen maken dus de wetten.
- Hebben die dan ook wat macht? NEE!
- Het volk beslist zelf niet wanneer de volksvergadering samenkomt.
- Dat beslissen de magistraten.
- Aantal vaste tijdstippen of wachten tot zij bijeengeroepen w.
- Niet veel vaste tijdstippen.
2
, - Volk mag zelf niet beslissen / voorstellen wat er aan bod gaat komen.
- Geen macht om initiatieven te ondernemen.
- Enkel de magistraten kunnen voorstellen doen.
- Eens magistraat zo’n voorstel doet, kan het volk alleen maar daarover stemmen.
- Kunnen ja of nee zeggen, maar niets anders.
- Kunnen ah voorstel niets veranderen, zelfs niet over discussiëren.
⇒ Voorstel magistraat is te nemen of te laten
- Geheel de structuur vd vergaderingen is niet democratisch.
- Systeem zo op gericht dat de rijken bij het stemmen zwaarder doorwegen.
- Volksvergadering kon gemakkelijk wanneer Rome nog heel klein was.
- Tegen het einde, is Rome veel groter.
- Moeilijker om voor die vergadering naar Rome te gaan.
- Gaat ervan uit dat eens Rome groter is, men de moeite zal nemen
om er naar toe te gaan ⇒ dat doet men niet.
- Magistraten: zijn geen rechters.
- Zijn geen rechters bij de R, bij ons wel!!!
- = een door het volk verkozen overheidspersoon.
- Zijn verkozen.
- Duidelijk dat magistraten herverkozen willen w ⇒ kiezers id watten leggen.
- Praetor, de magistraat die verantwoordelijk is voor het recht:
klagers helpen ⇒ stemmen later op hem.
- Alweer merken dat het een systeem is voor de rijken.
- Gaan kiezers omkopen: w niet betaald, het kost zelfs geld.
- Kunnen dus alleen maar de rijken zijn.
- Jaarlijks mandaat, meestal collegiaal.
- Voor de senaat het dagdagelijks werk doen: het dagelijkse runnen van Rome.
- Senaat kan dat niet doen.
- Gevaar dat magistraat te machtig w en dat senaat daardoor macht zal verliezen.
- Om dat tegen te houden: je bent maar magistraat voor 1 jaar.
- Collega hebben: met twee voor een functie.
- Als de ene te veel macht grijpt, gaat de andere daartegen ageren.
- Geen specialisten.
- Verschillende functies als magistraat: er zit een carrièrepad in.
- Om verder opklimmen, ervoor zorgen dat men voor u gaat
stemmen en dus kiezers omkopen
- Omdat het net zo’n carrièrepad is: van de ene functie naar de andere.
- Magistraat is normaal gezien geen specialist.
- Is gewoon iemand die opklimt in het systeem.
3
, - Een keer dat je magistraat geweest ben, kan je benoemd w id senaat.
- Mensen die daar in zit hebben heel wat jaren gewerkt als
magistraat en kennen goed genoeg hoe het systeem werkt.
- Niet betaald.
- Alweer merken dat het een systeem is voor de rijken.
- W niet betaald, het kost zelfs geld.
- Magistraten in Rome.
- Priester.
- Diegene die de religieuze bevoegdheden vd Koning hebben overgenomen.
- Stonden aanvankelijk ook in voor het recht. (zeer vlug gedaan)
- Consul. (belangrijkste!)
- Diegene die de niet-religieuze macht vd koning.
- Gaan de politieke en militaire leiders zijn van Rome.
- Op politiek militair vlak zeer belangrijk!!
- Zijn met twee.
- Praetor
- Diegene die de juridische bevoegdheden zal hebben.
- Magistraat die verantwoordelijk is voor het recht.
- Is GEEN RECHTER!!
- Idem: onze MvJ is verantwoordelijk voor justitie,
maar zelf geen rechter
‼ Normaal met twee, maar in deze periode is er nog maar één.
- Waarom? ‘Kon niet veel doen tegen macht vd senaat.’
- Censor
- Diegene die al consul geweest is en toezicht moet houden op de moraal.
‼ Ben je niet voor één jaar, maar voor vijf jaar.
- Gaat ook de leden van de senaat benoemen.
- Macht groot: bepalen of dat je id senaat komt, maar kan
u er ook uit verwijderen als je u niet fatsoenlijk gedraagt.
- Ook andere maatregelen: bv. paard verkopen
- Ben je pas helemaal op het einde, oud!
- Staat niet positief tov jonge mensen = conservatieve
kracht ih R systeem.
- Aediel
- Marktmagistraten: magistraten die verantwoordelijk zijn voor de
markt in Rome.
- Ih vroege Rome moest je voor alles naar de markt – van
essentieel belang!
- Kunnen bezig zijn met het recht, als het gaat om het recht op de markt.
4
, - Gaat het om de markt? ⇒ Aediel.
- Aedielen van essentieel belang voor bv. koopcct.
- Quaestor.
- Diegene die id senaat verantwoordelijk is voor de financiën.
- Volkstribuun: grote macht + onschendbaar.
- Tweestrijd patriciërs en plebejers.
- Aanvankelijk: magistraten zijn vooral patriciërs.
- Als er iets is tussen plebejer en patriciër ⇒ trekken hun
medepatriciërs voor.
- Plebejers vinden dat niet leuk, reageren op twee manieren.
- 1/ Zorgen dat geleidelijk aan er ook meer plebejers
magistraat zijn.
- 2/ Creatie van nieuw soort magistraat
- Volkstribuun: plebejer die de andere plebejers
beschermt tegen macht van de patriciër.
- Hoe kan hij dat doen?
- Doordat hij tegenover de meeste
beslissingen vd comitia en vd
magistraten een veto heeft.
- Jonger, dynamische revolutionaire element in Rome.
- Opgelet: nog vele lagere magistraten.
Primitieve rechtsbronnen.
- Gewoonte.
- = Belangrijkste.
- Wijst niet op dynamische, moderniserende MS.
- Wet.
- Wet der XII tafelen. (450 v.C.)
- Ontstaan.
- Probleem: recht was vooral gewoonte
- Gewoonte komt maar tot leven als er een proces is.
- Hier is normaal een patriciër rechter.
- Als een patriciër en een plebejer in een conflict verwikkeld raken
en naar rechter ⇒ grotere kans dat hij patriciër gelijk geeft.
- Plebejers: kan niet!
- Onduidelijkheden moeten op schrift gesteld w, zodanig
dat we niet meer id zak gezet kunnen w.
- Inhoud.
- Materies regels die onduidelijk zijn, qua inhoud zeer primitief.
- Voorbeeld: dode die schulden had
5
, - Invloed op VS.
- Bij hun GW hebben ze een stuk over staatsstructuur + 10 amendments.
- Aanvankelijk dachten ze om dat te doen zoals wet der 12 tafelen.
- Andere wetgeving (leges, plebiscita, lex hortensia, rol senaat)
- Wetten die gemaakt w door volksvergaderingen: comitia en concilium plebis.
- Leges (enk: Lex): Wetten gemaakt door een van de comitia.
- Pebliscita (enk: Plebiscitum): wet gemaakt door concilium plebis.
- Verschil tss beide: samenstelling.
- C: patr en plebj ⇒ wetgeving geldt voor hun beiden.
- CP: enkel plebejers ⇒ wetgeving geldt enkel voor plebejers.
- Logisch, MAAR..
- Plebejers voeren strijd om macht, en op bepaald moment boeken ze een
grote overwinning.
- 287 v.C.: lex Hortensia.
- = voortaan zijn peblisicta gelijkgeschakeld met de leges.
- Gaan ook leges genoemd w.
- Gelden voortaan ook voor patriciërs en plebejers.
- Betekent: concilium plebis kan wetten maken die ook
voor patriciërs gelden (die niet kunnen meestemmen).
- Klinkt raar, maar maakt niet zoveel uit.
- Senaat heeft macht in handen, waarin patriciërs sterk
staan.
- In praktijk niet zo een grote overwinning voor hun, want senaat
heeft het geld
- 286 v.C.: datum met grote rol.
- Intern recht: ORD.
- De Romeinen hadden hier al wetgeving over – Lex Aquilia .
- Draagt de naam lex, maar is eigenlijk een plebescitum.
- Iets van een concilium plebis dat lex genoemd kan worden.
- Waarom? Is van na 287 V.C.
- Andere bronnen van recht: minder belangrijk: rol priesters.
Primitieve procedure.
- Pre-historische fase: eigenrichting.
- Niet naar de rechtbank, aan eigenrichting doen.
- Zichzelf recht verschaffen, wraak nemen.
- Systeem is niet al te denderend: enige dat je bereikt is heel veel geweld.
- Romeinen hebben dit relatief vroeg ingezien.
- Zien al heel snel in dat het beter is om naar de rb te stappen
- Vroegste fase: primitieve procesvorm.
- Van zodra ze met rb werken, weten we niet zo goed hoe dat werkte.
6
, - Was een heel primitief systeem.
- Voorbeeld: men nam de beslissing van ‘wie heeft gelijk’ (klager / verweerder)
- Via een godsoordeel: rechter vraagt aan God.
- =/ een fantastisch systeem.
- R hebben ook vroeg ingezien dat dit geen goed systeem is.
- Vanaf een bepaald moment gaan ze een meer gesofisticeerde procedure krijgen.
- Legis actio
- Betekenis term.
- Actio betekent hier: ritueel (gebaren en woorden), dat is vastgelegd door de wet.
- Letterlijke vertaling: ritueel gebaseerd op de wet.
- Term is eigenlijk niet juist: kan ook gebaseerd zijn op de gewoonte.
- In die tijd gewoonte belangrijker en meer daar op gebaseerd dus.
- Waarom noemt men procedure naar zo iets?
- Vroege Rome inbeelden: u bent Romein dat een proces wilt opstarten.
- Nog geen advocaten, rb, .. ⇒ hoe proces opstarten?
- Er is een magistraat voor verantwoordelijk voor het recht: de praetor.
- Proces opstarten: naar de markt in Rome, normaal loopt de
praetor daar ook.
- Gaat dus nr de praetor naartoe, dan start je u proces op.
- Probleem: buitenstaanders moeten weten dat er een proces begint.
- Duidelijk maken: een ritueel opvoeren.
- Welke show / ritueel, wordt vastgelegd door een wet /
gewoonte.
⇒ Anderen weten dat er een proces begint door de show dat w
opgevoerd bij de praetor.
- Actio = ritueel, dient om aan te tonen ‘ohla er begint een proces’, anders weet men dat niet.
- Oppassen met die term!
- We gaan 3 procesvormen zien bij de R: actio gaat telkens van
betekenis veranderen
Het begrip actio. (examen!!)
→ Sleutel begrip vh Rore, term hangt samen met 3 verschillende grote procedures bij de R.
- In de legis actio: ritueel om procedure op te starten.
- Later: rechtsmiddel, toegang tot de rechter.
- Als je een actio krijgt, komt uw zaak voor de rechter.
- Tenslotte: vordering.
- De eis: datgene dat men vraagt ad rechter.
- Primitief karakter.
- Er is geen gerechtsgebouw waar je naartoe kan gaan, daarom naar de markt.
- Centraal element: primitief karakter.
7
, - Kenmerken.
- Zeer plechtig, zeer formalistisch. (past bij primitief systeem)
- Show moet perfect zijn: niet perfect? Je ligt er meteen uit!
- Niet het juiste gebaar? Woorden verkeerd? Eens ‘uh’ zeggen.
- Enkel voor romeinen. (past bij primitief systeem)
- Alleen een R kan naar praetor stappen en proces op starten.
- Hoe oplossen? Als niet-R client w ve patriciër die voor u het proces zal voeren.
- In twee fasen!
- Je voert show op voor praetor en zegt ‘is goed, zou proces over moeten zijn’
- Gaat het zelf niet behandelen (geen specialist vd materie)
- Gaat iemand anders aanduiden om op te treden als rechter.
- Daarom spreken over proces in twee fasen: eerst naar de praetor, die u
doorstuurt naar de rechter.
- <> Bij ons vandaag: onmiddellijk bij de rechter.
- Wie zal als rechter aangeduid w.
- Aanvankelijk moet een senator zijn, later mogen ook andere
mensen zijn ve lijst.
- Hoe dan ook: Rome, instellingen, rechtsbronnen en procedure = primitief
- Geseculariseerd.
- Voor het bewijs niet langer beroep op een godsoordeel.
- De rechter gaat in feite dezelfde manier gebruiken om tot zijn beslissing te
komen als rechter nu.
- Bewijsmateriaal grondig en kritisch onderzoeken.
- Eén element dat er op wijst dat het toch al wat verder staat.
⇒ Hoe dan ook: Rome, instellingen, rechtsbronnen en procedure = primitief.
STUDIETIP: ga uit van het centrale punt: primitieve karakter rome.
STUDIETIP: gebruik de indeling als hulp; geschiedenis - instellingen - rechtsbronnen - procedure.
VOORBEELDVRAAG: leg de procedure van de legis actio uit.
- Altijd afvragen: wanneer en waar? Oud Romeinse periode en Rome.
VOORBEELDVRAAG: wat is het essentiële verschil tussen Romeinse magistraten en onze magistraten?
- Onze magistraten zijn rechters, R zijn verkozen OHpersonen. Niet meer dan dat geven, essentie.
VOORBEELDVRAAG: geef de betekenissen van de term actio
8
,Voor-klassieke periode. (Ca. 250 v.C. - Ca.0)
oud-romeinse tijd voor-klassieke periode
rome is primitief rome groeit
het recht is primitief het recht groeit mee
Rome wordt wereldrijk rond de Middellandse Zee.
- Onderscheid tussen Italië (het oorspronkelijke kerngebied) en de andere gebieden (de provincies).
- Expansie komt ten goede ad groep die voordien al de macht in handen had.
- Diegene die magistraat zijn en later id Senaat terecht komen als oud-magistraat. (vd
magistraten is voor ons vooral praetor van belang)
Gevolg 1: aanpassing instellingen.
- Expansie ⇒ nood aan aanpassing vd instellingen.
- In Rome zelf.
- Tweede praetor erbij. 242 v.C
- Praetor urbanus <> praetor peregrinus.
- Waarom? Praetor is met recht bezig, 1 iemand daarvoor is niet genoeg voor
+100.000 mensen.
- Urbanus: praetor vd stad, gaat zich richten op problemen tussen Romeinen
onderling.
- Peregrinus: vreemdelingenpraetor, gaat zich richten op problemen tussen
Romeinen en vreemdelingen en tussen vreemdelingen van verschillende volken.
- De progressievere en creatievere van de twee, want komt in contact met
mensen van elders.
- Gelijkschakeling italië en rome.
- Omdat ze al die andere volkeren erbij krijgen, beseffen dat verschillen tussen Italië
en Rome niet zo groot zijn.
- Worden dan ook beschouwd als Romeinen, krijgen R burgerschap en w bestuurd
vanuit Rome.
- Hoe provincies besturen? Provinciegouverneur sturen.
- Oud magistraat, oud praetor of oud consul.
- Voordeel: kennen allerlaatste stand v zaken in Rome, id provincies zijn ze
weer mee.
- Voordeel: magistraat is minder een gevaar voor de senaat, minder macht.
- Nadeel: senaat kan hem niet controleren.
- Provincies: probleem van bestuur.
- Verval van enkele oudere instellingen.
- Geen volksvergaderingen meer.
9
, - Censor gaat erop achteruit: toezicht houden op de goede zeden.
Gevolg 2: aanpassing rechtsbronnen door praetor.
- Gewoonte: weinig belang.
- Oude gewoonten blijven bestaan, maar er komen geen nieuwe bij.
- Wetgeving: weinig belang.
- Want werden gemaakt door volksvergaderingen, die niet meer doorgaan.
- Magistratenrecht. (praetor)
- Maatschappij verandert ⇒ nieuwe problemen ⇒ nieuw recht nodig.
- Wie doet dat? Magistraat die instaat voor het recht, nl. de praetor
- Als het om de markten gaat: aediel.
- Als het om de provincies gaat: provinciegouverneur.
- Praetor maakt recht.
- Reactie op vraag naar actio ogv wet of gewoonte.
→ Actio: rechtsmiddel, toegang tot de rechter
→ Kijken of actio in wet of gewoonte staat en dan..
- Actio toestaan.
- Actio toestaan met exceptio. (uitzondering)
- Actio weigeren.
- Maar: praetor gaat soms tegen wet en gewoonte handelen.
- Actio toestaan waar er geen actio is in wet of gewoonte.
- Gebeurt het meest. Waarom? Hij is een verkozen politicus die id toekomst
nog verkiezingen wilt winnen.
- Actio weigeren waar er wel actio is in wet of gewoonte, omdat je de verkeerde
vraagt OF omdat de praetor niet bevoegd is, bv als het gaat om een stuk grond id
provincie OF omdat je ah liegen bent OF omdat hij dat gewoon wilt.
- Exceptio weigeren die wel in wet of gewoonte staat.
- Exceptio toestaan die niet in wet of gewoonte staat.
- Conclusie: praetor verandert recht, is de centrale figuur vh recht.
- Verandert het recht door de deur naar de rechter open of toe te doen.
- Voordelen: praetor kan alert reageren
- Als er een nieuw probleem is, gaat hij niet lang wachten om dat op te lossen.
- Nadelen: gevaar voor willekeur.
- Heel het systeem gebaseerd op het feit dat praetor doet wat hij wilt.
- Maar edict
- Is magistraat, in begin van ambtsperiode edict uitvaardigen.
- Aankondigen wat hij gaat doen, geeft aan in welke gevallen je actio en exceptio krijgt.
- Waarde is echter beperkt: niet verplicht om zich daar aan te houden.
10
