Geschiedenis – DEEL 1 - Victor Horta en 19de eeuw woontypologieën
19de eeuw
- Art nouveau ( modern )
- Typologie : verzameling huizen die op dezelfde manier opgebouwd zijn
- Trouvé : verticale opsplitsing van een woning / gebouw ( meest voorkomend in 19de eeuw)
- Plantypoligie :
1. Landelijk en stedelijk woningtype
. 18de eeuw ( landelijk – hoevebouw )
▪ 1 gelijksvloer + dak
▪ Archetypisch : terug herleiden naar basis vorm ( zoals een kind )
▪ Het huis bezit een eenvoudig rechthoekig grondplan
▪ de wit geschilderde bouwmassa heeft een zadeldak bedekt met rode pannen
▪ In het dakvolume is er een zolder, een ruimte die niet gebruikt wordt voor
bewoning.
▪ De voordeur en de vensters bevinden zich in de langse gevels, de korte kopse
gevels zijn gesloten. Soms is er een kleine opening om de zolder wat daglicht te
geven.
▪ Tegenaan de twee gesloten zijvlakken zijn vaak kleinere bouwvolumes
aangebracht, bergruimtes of kleine stallingen.
. 20 ste eeuw fermette
▪ Afgeleid van hoevebouw
▪ Gelijksvloer + dak
▪ Verschil 18de eeuw : bovenverdieping wordt bewoond in 18 de eeuw voor
hooiopslag
▪ Functies dak : slaapkamer + badkamer ( ramen + ramen in dak )
▪ Er zijn geen gesloten kopse gevels meer, ramen zijn aanwezig in elk van de vier
gevelvlakken.
▪ Om het beeld van de landelijk woning te behouden en te bestendigen, één
bouwlaag met daarop een zadeldak, krijgt het volume van het dak de functie van
slaapruimte.
▪ De verhoging van de levenstandaard met daaraan gekoppeld de toename van het
aantal vierkante meters bewoonbare oppervlakte heeft tot gevolg dat de
gesloten dakvlakken worden doorbroken met dakkapellen en ‘Velux-ramen’ om
het daglicht binnen te brengen
▪ Enkel het basisidee van een rechthoekige bouwmassa met een zadeldak blijft
over, vaak is het een parodie op de authentieke landelijke hoevebouw.
. 19 -20 landelijk huis
de ste
▪ Verschil : 2 verdiepingen + dak ( dak nooit gebruikt = zolder )
▪ Raar : ziet eruit dat er nog een woning naast komt
▪ Connectie : landelijk en stedelijk wonen
▪ Het is een woning met twee bouwlagen en een zadeldak.
, ▪ het zijn net stedelijke rijwoningen die eenzaam staan te wachten op een
zijdelingse aanbouw.
▪ In plaats van de woning horizontaal uit te breiden is gekozen om het
slaapgedeelte naar de verdieping te brengen.
▪ In het dak volume zijn geen slaapkamers aangebracht. Deze oplossing heeft tot
gevolg dat de landelijke woning plots grote gesloten zijvlakken krijgt. De relatie
met een stedelijk rijwoning wordt nog versterkt door gebruik te maken in de
voorgevel van een betere, duurdere baksteensoort of door de vormelijke
accentuering van de voordeur en de vensters van de ‘voorgevel’.
. 20 eeuw bungalow
ste
▪ 1 verdiep ( dak niet bewoond
▪ een vrijstaande woning met vensters aan de vier zijden. Het grootste verschil met
het vorige type is de volledig horizontale planconfiguratie van de woning en de
geringe dakhelling; van een zolderverdieping als slaapzone is geen sprake.
▪ Soms bezitten deze woningen een plat dak; meestal is er een lichte dakhelling
aanwezig
▪ de ‘modernistische’ oplossing voor het landelijk huis.
▪ Het vlinderdak bood tevens een alternatief voor het platte dak,
Factoren die bepalend zijn geweest bij deze landelijke rijwoning
o Toevoegen van verdieping = economisch dus financiële voordelen
o Dakgebinte als dak opp. worden zelf kleiner bij een horizontale uitbreiding van de woning
o Ook lengte van funderingen neemt toe
Maison de campagne ( dia 4)
o Stedelijk en landelijk wonen combineren
o Wordt wel naast gebouwd
2. De 19de -eeuwse rijwoningen
4 types rijwoningen
o De arbeiderswoningen ( kleinst) -> rechtstreeks binnen in leefruimte
o Burgerwoningen ( gevelbreedte 5 meter of 7 meter )
o Grotere burgerwoningen of herenwoning (meer gedetailleerd )
o Grotere herenwoningen + koetspoort + gevenbreedte ( 12 meter of 15 meter )
Gemeen met herenwoningen
= boven deur ramen
= opgedeeld in smalle en brede trouvé
Verschil huis 1 en 2
= lijkt het of je 4 verdiepingen hebt en andere 3
= 4 verd = belletage woning ( mooie verdieping , leefruimte 1ste verdiep gaat direct naar boven,
voordeel = privacy je zit hoger, mensen kunnen niet binnen kijken
= De grootste omwenteling die Hankar en vooral Horta hebben teweeggebracht is juist de
breuk met het sterk gestandaardiseerd grondplan van de eind 19de-eeuwse rijwoning.
Het grondplan van het rijhuis uit 1888 is uiterst helder qua opbouw. De kelderverdieping
bevindt zich een half niveau onder het straatpeil en bevat naast een wasruimte, een
bewaar-, een kolen- en een wijnkelder ook de keuken.
Stedelijke woning volgens Louis Gloquet in ‘traité d’architecture ‘
o De ontvangstruimte ( living + eetruimte )
o Het privé appartement
o De dienstruimtes ( onderaan = keuken )
,Herenwoningen Brussel
o Raam aan voetpad = licht binnentrekken in keuken
o Trap buiten het huis in plaats van binnen
o Trouvé wordt door broken ( slaapkamer over volledige breedte
o Trap buiten ( klassieke 19de eeuw herenwoningen )
Rijwoning ( edmond de vigne ) , eind 19de eeuw,
Neo-classsicisme – neo-renaissance
o Perfecte symmetrie = 1 ruimte
o Leefden in veranda
o Keuken in kelder
o Vide = opening in de vloer ( kan kijken van ene verdieping naar andere )
o Burgerlijke herenwoning ( klassiek )
▪ 2 assen ( streeplijn )
• Circulatie , leefruimten
▪ Nadeel zijn ruimtes met weinig licht zoals de eetkamer ( middelste
ruimte )
o Op de benedenverdieping, in feite op een hoogte van ongeveer 1,50 meter
boven straatniveau, is er vooraan een ‘salon’ en achteraan een ‘salle à
manger’ aansluitend op een ‘veranda’.
o De keuken is ook bereikbaar vanaf de hal, vlak naast de voordeur.
o belangrijkheid van de ruimtes kan men aflezen van de vorm en
de grootte van de openingen, een differentiatie die in de 20ste
eeuw zal vervagen, zelfs verdwijnen.
o belangrijkheid van de ruimtes kan men aflezen van de vorm en
de grootte van de openingen, een differentiatie die in de 20ste
eeuw zal vervagen, zelfs verdwijnen.
o Tussen slaapkamer en badkamer is er een tussenzone met een
urinoir. Er is ook een vide om daglicht binnen te brengen in de
trapruimte.
o Wat niet wordt gepubliceerd is de zolderverdieping
o Trap bevindt zich in afzonderlijke zone en zijn er geen visuele
verbinden met de afzonderlijke woon-slaapruimtes. Het is juist door de bijdrage van de
Art Nouveau-architecten, dat de trap een geïntegreerd onderdeel wordt in het interieur.
o Trapruimte bevindt zich centraal met een hoogte gelijk aan twee verdiepingen
o Veranda voor licht
Rijwoning Schaarbeek ( edmond Courtenay ) begin 20ste eeuw ,
Eclectisme
o Verschil met ander woning
= leefruimte over volledige breedte
= belle etage ( een volledige verdieping )
o Keuken niet meer in de kleder, het is de plaats voor het personeel
o Benedenverdieping bevindt zich een kleine eetkamer vooraan naast
de keuken die uitzien op de tuin.
o 1ste verdieping is de grote eetkamer met een breedte gelijk aan deze
van het perceel
, o Achterzijde klein salon ( zondagse kamer )
o In kleine uitbouw achteraan is het WC geïntegreerd in het interieur.
o Trapruimte expliciet te tonen in de voorgeven met een breedte van
zeven meter, een oplossing die reeds voorkomt in Hankars eigen
woning uit 1893.
o Circulatiezone is afleesbaar vanop de straat
o Gevel = tweeledige opbouw ( verticaliteit wordt versterkt door beide
delen elk een eigen symmetrische compositie te geven
Rijwoning delcoigne ( onbekende architect, Sint-Gilles in Brussel ,
begin 20ste eeuw , ecleticisme
o Verschil
= deur en ramen komen niet overeen met ander trouvé -> trap
boven de deur in plaats van achteraan de woning
Paul hankar ( rijwoning ) ( dia 10 – 12 ) Elsene in Brussel,
eind 19de eeuw , art nouveau
o 19de eeuw neanische en art nouveau
o Splits levels = trouve scheelt een halve verdieping
o Neorenaissance Italiaanse
o Passage = bediende verdieping die ruw afgewerkt is
o Neo Vlaamse renaissance = witte zandsteen + baksteen
o Volute dienen ( glas over 2 verdiepingen )
o Voordeel schaal
= bracht lichtheid mee
= elegant
o Schrafvito’s = gevel schilderingen
Jospeh diogne ( dia 13 ) , schaarbeek, eind 20ste eeuw, eclecticisme
o Stedelijk wonen aanpassen aan landelijk wonen
o Voortuintjes
o Kroonlijst dak niet parallel met straten
▪ Gemakkelijk om water af te voeren
▪ Denkstructuur = hout ( veel moeilijker om brand van ene
huis naar andere huis )
o Traditionele woningen
Villa maritza ( luxueus) ( dia 14 ) , Oostende , eind 19de eeuw , neo-barok
o 2deuren
o Erkers in volume ( terras )
= beschutten tegen de wind
19de eeuw
- Art nouveau ( modern )
- Typologie : verzameling huizen die op dezelfde manier opgebouwd zijn
- Trouvé : verticale opsplitsing van een woning / gebouw ( meest voorkomend in 19de eeuw)
- Plantypoligie :
1. Landelijk en stedelijk woningtype
. 18de eeuw ( landelijk – hoevebouw )
▪ 1 gelijksvloer + dak
▪ Archetypisch : terug herleiden naar basis vorm ( zoals een kind )
▪ Het huis bezit een eenvoudig rechthoekig grondplan
▪ de wit geschilderde bouwmassa heeft een zadeldak bedekt met rode pannen
▪ In het dakvolume is er een zolder, een ruimte die niet gebruikt wordt voor
bewoning.
▪ De voordeur en de vensters bevinden zich in de langse gevels, de korte kopse
gevels zijn gesloten. Soms is er een kleine opening om de zolder wat daglicht te
geven.
▪ Tegenaan de twee gesloten zijvlakken zijn vaak kleinere bouwvolumes
aangebracht, bergruimtes of kleine stallingen.
. 20 ste eeuw fermette
▪ Afgeleid van hoevebouw
▪ Gelijksvloer + dak
▪ Verschil 18de eeuw : bovenverdieping wordt bewoond in 18 de eeuw voor
hooiopslag
▪ Functies dak : slaapkamer + badkamer ( ramen + ramen in dak )
▪ Er zijn geen gesloten kopse gevels meer, ramen zijn aanwezig in elk van de vier
gevelvlakken.
▪ Om het beeld van de landelijk woning te behouden en te bestendigen, één
bouwlaag met daarop een zadeldak, krijgt het volume van het dak de functie van
slaapruimte.
▪ De verhoging van de levenstandaard met daaraan gekoppeld de toename van het
aantal vierkante meters bewoonbare oppervlakte heeft tot gevolg dat de
gesloten dakvlakken worden doorbroken met dakkapellen en ‘Velux-ramen’ om
het daglicht binnen te brengen
▪ Enkel het basisidee van een rechthoekige bouwmassa met een zadeldak blijft
over, vaak is het een parodie op de authentieke landelijke hoevebouw.
. 19 -20 landelijk huis
de ste
▪ Verschil : 2 verdiepingen + dak ( dak nooit gebruikt = zolder )
▪ Raar : ziet eruit dat er nog een woning naast komt
▪ Connectie : landelijk en stedelijk wonen
▪ Het is een woning met twee bouwlagen en een zadeldak.
, ▪ het zijn net stedelijke rijwoningen die eenzaam staan te wachten op een
zijdelingse aanbouw.
▪ In plaats van de woning horizontaal uit te breiden is gekozen om het
slaapgedeelte naar de verdieping te brengen.
▪ In het dak volume zijn geen slaapkamers aangebracht. Deze oplossing heeft tot
gevolg dat de landelijke woning plots grote gesloten zijvlakken krijgt. De relatie
met een stedelijk rijwoning wordt nog versterkt door gebruik te maken in de
voorgevel van een betere, duurdere baksteensoort of door de vormelijke
accentuering van de voordeur en de vensters van de ‘voorgevel’.
. 20 eeuw bungalow
ste
▪ 1 verdiep ( dak niet bewoond
▪ een vrijstaande woning met vensters aan de vier zijden. Het grootste verschil met
het vorige type is de volledig horizontale planconfiguratie van de woning en de
geringe dakhelling; van een zolderverdieping als slaapzone is geen sprake.
▪ Soms bezitten deze woningen een plat dak; meestal is er een lichte dakhelling
aanwezig
▪ de ‘modernistische’ oplossing voor het landelijk huis.
▪ Het vlinderdak bood tevens een alternatief voor het platte dak,
Factoren die bepalend zijn geweest bij deze landelijke rijwoning
o Toevoegen van verdieping = economisch dus financiële voordelen
o Dakgebinte als dak opp. worden zelf kleiner bij een horizontale uitbreiding van de woning
o Ook lengte van funderingen neemt toe
Maison de campagne ( dia 4)
o Stedelijk en landelijk wonen combineren
o Wordt wel naast gebouwd
2. De 19de -eeuwse rijwoningen
4 types rijwoningen
o De arbeiderswoningen ( kleinst) -> rechtstreeks binnen in leefruimte
o Burgerwoningen ( gevelbreedte 5 meter of 7 meter )
o Grotere burgerwoningen of herenwoning (meer gedetailleerd )
o Grotere herenwoningen + koetspoort + gevenbreedte ( 12 meter of 15 meter )
Gemeen met herenwoningen
= boven deur ramen
= opgedeeld in smalle en brede trouvé
Verschil huis 1 en 2
= lijkt het of je 4 verdiepingen hebt en andere 3
= 4 verd = belletage woning ( mooie verdieping , leefruimte 1ste verdiep gaat direct naar boven,
voordeel = privacy je zit hoger, mensen kunnen niet binnen kijken
= De grootste omwenteling die Hankar en vooral Horta hebben teweeggebracht is juist de
breuk met het sterk gestandaardiseerd grondplan van de eind 19de-eeuwse rijwoning.
Het grondplan van het rijhuis uit 1888 is uiterst helder qua opbouw. De kelderverdieping
bevindt zich een half niveau onder het straatpeil en bevat naast een wasruimte, een
bewaar-, een kolen- en een wijnkelder ook de keuken.
Stedelijke woning volgens Louis Gloquet in ‘traité d’architecture ‘
o De ontvangstruimte ( living + eetruimte )
o Het privé appartement
o De dienstruimtes ( onderaan = keuken )
,Herenwoningen Brussel
o Raam aan voetpad = licht binnentrekken in keuken
o Trap buiten het huis in plaats van binnen
o Trouvé wordt door broken ( slaapkamer over volledige breedte
o Trap buiten ( klassieke 19de eeuw herenwoningen )
Rijwoning ( edmond de vigne ) , eind 19de eeuw,
Neo-classsicisme – neo-renaissance
o Perfecte symmetrie = 1 ruimte
o Leefden in veranda
o Keuken in kelder
o Vide = opening in de vloer ( kan kijken van ene verdieping naar andere )
o Burgerlijke herenwoning ( klassiek )
▪ 2 assen ( streeplijn )
• Circulatie , leefruimten
▪ Nadeel zijn ruimtes met weinig licht zoals de eetkamer ( middelste
ruimte )
o Op de benedenverdieping, in feite op een hoogte van ongeveer 1,50 meter
boven straatniveau, is er vooraan een ‘salon’ en achteraan een ‘salle à
manger’ aansluitend op een ‘veranda’.
o De keuken is ook bereikbaar vanaf de hal, vlak naast de voordeur.
o belangrijkheid van de ruimtes kan men aflezen van de vorm en
de grootte van de openingen, een differentiatie die in de 20ste
eeuw zal vervagen, zelfs verdwijnen.
o belangrijkheid van de ruimtes kan men aflezen van de vorm en
de grootte van de openingen, een differentiatie die in de 20ste
eeuw zal vervagen, zelfs verdwijnen.
o Tussen slaapkamer en badkamer is er een tussenzone met een
urinoir. Er is ook een vide om daglicht binnen te brengen in de
trapruimte.
o Wat niet wordt gepubliceerd is de zolderverdieping
o Trap bevindt zich in afzonderlijke zone en zijn er geen visuele
verbinden met de afzonderlijke woon-slaapruimtes. Het is juist door de bijdrage van de
Art Nouveau-architecten, dat de trap een geïntegreerd onderdeel wordt in het interieur.
o Trapruimte bevindt zich centraal met een hoogte gelijk aan twee verdiepingen
o Veranda voor licht
Rijwoning Schaarbeek ( edmond Courtenay ) begin 20ste eeuw ,
Eclectisme
o Verschil met ander woning
= leefruimte over volledige breedte
= belle etage ( een volledige verdieping )
o Keuken niet meer in de kleder, het is de plaats voor het personeel
o Benedenverdieping bevindt zich een kleine eetkamer vooraan naast
de keuken die uitzien op de tuin.
o 1ste verdieping is de grote eetkamer met een breedte gelijk aan deze
van het perceel
, o Achterzijde klein salon ( zondagse kamer )
o In kleine uitbouw achteraan is het WC geïntegreerd in het interieur.
o Trapruimte expliciet te tonen in de voorgeven met een breedte van
zeven meter, een oplossing die reeds voorkomt in Hankars eigen
woning uit 1893.
o Circulatiezone is afleesbaar vanop de straat
o Gevel = tweeledige opbouw ( verticaliteit wordt versterkt door beide
delen elk een eigen symmetrische compositie te geven
Rijwoning delcoigne ( onbekende architect, Sint-Gilles in Brussel ,
begin 20ste eeuw , ecleticisme
o Verschil
= deur en ramen komen niet overeen met ander trouvé -> trap
boven de deur in plaats van achteraan de woning
Paul hankar ( rijwoning ) ( dia 10 – 12 ) Elsene in Brussel,
eind 19de eeuw , art nouveau
o 19de eeuw neanische en art nouveau
o Splits levels = trouve scheelt een halve verdieping
o Neorenaissance Italiaanse
o Passage = bediende verdieping die ruw afgewerkt is
o Neo Vlaamse renaissance = witte zandsteen + baksteen
o Volute dienen ( glas over 2 verdiepingen )
o Voordeel schaal
= bracht lichtheid mee
= elegant
o Schrafvito’s = gevel schilderingen
Jospeh diogne ( dia 13 ) , schaarbeek, eind 20ste eeuw, eclecticisme
o Stedelijk wonen aanpassen aan landelijk wonen
o Voortuintjes
o Kroonlijst dak niet parallel met straten
▪ Gemakkelijk om water af te voeren
▪ Denkstructuur = hout ( veel moeilijker om brand van ene
huis naar andere huis )
o Traditionele woningen
Villa maritza ( luxueus) ( dia 14 ) , Oostende , eind 19de eeuw , neo-barok
o 2deuren
o Erkers in volume ( terras )
= beschutten tegen de wind
