Samenvatting - Geschiedenis van het publiekrecht en de politiek 1e zit geslaagd

GESCHIEDENIS VAN
PUBLIEKRECHT EN VAN DE
POLITIEK

Inhoudsopgave
§1. def. “geschiedenis van het publiekrecht en de politiek”...............................................7
A. geschiedenis................................................................................................................ 7
1. de historische benadering is een metajuridische benadering...................................7
2. wisselwerking tussen recht(swetenschap) en geschiedenis(wetenschap)................9
3. continuïteit en evolutie........................................................................................... 12
4. noodzakelijke reflex van historische kritiek............................................................13
5. historische achtergrond.......................................................................................... 14
B. publiekrecht.............................................................................................................. 16
1. wat is publiekrecht?................................................................................................ 16
2. ontstaan van publiekrecht......................................................................................20
C. politiek....................................................................................................................... 23
gelegitimeerde macht................................................................................................ 23
gelegitimeerd recht.................................................................................................... 23
§2 doelstellingen (Lezen).................................................................................................. 24
A. publiekrechtelijke basisbegrippen.............................................................................24
B. recht = instrument van macht...................................................................................25
C. inzicht leidt tt relativering + kritiek...........................................................................25
D. mijlpalen en culturele bagage...................................................................................25
E. tendensen.................................................................................................................. 25
§1 oudste bouwstenen van publiekrecht...........................................................................27
A. de alleroudste rechtsteksten.....................................................................................27
codex hammoerabi..................................................................................................... 27
§2 gewoonterecht............................................................................................................. 28
A. wat is het gewoonterecht/ de gewoonte?..................................................................28
B. bestaansvoorwaarden gewoonterecht.......................................................................28
C. kenmerken gewoonterecht........................................................................................28
gewoonte-publiek-recht.............................................................................................. 29
§3 romeins publiekrecht.................................................................................................... 29
A. belang van romeins recht.......................................................................................... 29


1

, periodisering romeins recht........................................................................................29
§1. germaanse verwoesting en heropbouw.......................................................................34
A. van ROmeinen naar germanen: een publiekrechtelijke “achteruitgang”?.................34
B. publiekrecht bij de franken?......................................................................................36
Recht = gewoonterecht = costumier recht.................................................................36
lex salica = (grotendeels) strafrecht...........................................................................37
soort frankische “staatsorganisatie”...........................................................................38
C. de karolingische renaissance.....................................................................................39
politieke overgang van merovingers naar karolingers................................................39
algemene culturele renaissance.................................................................................39
ook juridische renaissance.......................................................................................... 40
alliantie van kerk en staat.......................................................................................... 40
karolingische mythe................................................................................................... 40
D. karolingische recht.................................................................................................... 40
gewoonte, wetgeving en rechtspraak.........................................................................41
E. leenstelsel................................................................................................................. 42
1. ontstaan, definitie en belening...............................................................................42
2. verbintenissen........................................................................................................ 43
3. evolutie van leenrecht tot 1300..............................................................................45
4. klassieke feodale periode (1000- 1300)..................................................................46
5. het graafschap Vlaanderen.....................................................................................47
6. leenrecht van 1300 tot 1789/1795.........................................................................49
7. evaluatie van leenstelsel........................................................................................49
§2. verbrokkeling van recht en macht (9e – 11e E.)............................................................50
A. karolingische rijk valt uiteen......................................................................................50
1. verbrokkeling van het karolingische rijk: van 1 naar 3 (en uiteindelijk 2)...............50
2. verbrokkeling van het (west-)frankische rijk...........................................................52
3. verdere verbrokkeling: de heerlijkheden................................................................53
B. grenzen aan verbrokkeling........................................................................................54
1. territorialisering van recht......................................................................................54
3.heilig roomse rijk der duitse natie...........................................................................54
§1 steden (communalisme)............................................................................................... 56
A. stadsrechten of stadsprivileges.................................................................................56
I. stad als socio-economische entiteit.........................................................................57
II. publiekrechtelijke erkenning v stad........................................................................57
B. stadspoorters: de eerste burgers...............................................................................58
C. de macht in steden.................................................................................................... 59
rol van baljuw............................................................................................................. 59


2

, schepenbanken.......................................................................................................... 60
D. de steden aan macht................................................................................................. 60
Rol v steden in staten................................................................................................. 60
§2 soevereine vorst en het minder soevereine graafschap vlaanderen............................61
A. soevereiniteitsstreven............................................................................................... 61
typevoorbeeld: filips IV van frankrijk..........................................................................61
B. graafschap vlaanderen: soevereiniteitsstreven en 1302...........................................62
vlaanderen: betekenis van de naam...........................................................................63
§3 constitutionalisme........................................................................................................ 64
A. algemeen.................................................................................................................. 64
situering..................................................................................................................... 64
term “constitutio”....................................................................................................... 64
ontstaan van consituties............................................................................................. 65
B. engeland: magna carta (1215)..................................................................................65
Kritische evaluatie...................................................................................................... 66
latere invloed v magna carta......................................................................................66
C. constituties in zuidelijke nederlanden........................................................................67
Blijde inkomst (1356).................................................................................................. 68
§4. parlementarisme......................................................................................................... 69
A. parlementarisme: terminologie.................................................................................69
franse ‘parlements’.................................................................................................... 69
term “parlement” in nederlanden...............................................................................70
C.zuidelijke nederlanden................................................................................................ 71
staten provinciaal....................................................................................................... 72
staten generaal.......................................................................................................... 72
D. “vertegenwoordiging” en “democratie”....................................................................73
wat is dan een vertegenwoordigingsregime?.............................................................76
materiële democratie veronderstelt daarenboven enkele randvoorwaarden..............77
§1. renaissance 12e E........................................................................................................ 78
A. wedergeboorte van rechtswetenschap en haar invloed op publiekrecht...................79
B. hergeboorte van wetgeving.......................................................................................81
C. begin van bureaucratisering......................................................................................82
D. wetenschappelijke invloed op strafrecht...................................................................85
I. canonieke en romeinsrechtelijke reactie op germaans systeem van familiale
leedvergeldelding....................................................................................................... 85
II. canonisten en civilisten = niet eens over functie v straf.........................................86
III. romano-canonieke (straf)procedure.......................................................................87
E. succesrijke ‘receptie’................................................................................................. 88


3

,§2. vernieuwde kerk.......................................................................................................... 89
A. de gregoriaanse hervorming en de investituurstrijd..................................................90
B. canonieke recht......................................................................................................... 90
van religie naar recht................................................................................................. 90
inhoud........................................................................................................................ 91
§1. bourgondische, spaanse, oostenrijkse en bijna onafhankelijke nederlanden...............93
A. bourgondiërs, karel v en 17 provinciën.....................................................................93
a1. bourgondische hertogen.......................................................................................93
A2. keizer karel V........................................................................................................ 96
a3. zeventien provinciën............................................................................................ 97
B. scheuring van de nederlanden (1568 – 1648)...........................................................98
b1. scheuring der nederlanden: oorzaken..................................................................98
b2. “grondwetten” in noordelijke nederlanden...........................................................99
b3. confederale republiek der zeven verenigde nederlanden...................................102
C. albrecht en isabella: tijdperk van aartshertogen (1598-1621).................................102
D. latere spaanse en oostenrijkse periode in de zuidelijke nederlanden......................104
d2. oostenrijkse periode (1713/1714- 1795).............................................................105
§2. uitbouw ve staatsmacht............................................................................................ 105
A. theoretische onderbouwing absolutisme.................................................................105
a1. omschrijving....................................................................................................... 105
a2. vorstenspiegels = morele component................................................................106
a3. politiek-rechtsfilosofische component.................................................................107
B. absolutissme in de praktijk......................................................................................109
b1. uitingen van absolutisme....................................................................................109
b2. laat-middeleeuwse machtstemperingen beperkt................................................110
b3. toch beperkingen aan soevereiniteit en vorstelijk absolutisme..........................112
C. verlicht absolutisme en natuurrecht........................................................................112
c1. basisgedachte van vernunftrecht.......................................................................113
c2. belangrijkste vertegenwoordigers van het vernunftrecht...................................114
c3. publiekrechtelijke uitwerking van vernunftrecht.................................................115
jozef ii in zuidelijke nederlanden...............................................................................117
§3. evolutie van recht..................................................................................................... 119
A. verschriftelijking...................................................................................................... 119
a1. verschriftelijking de facto...................................................................................119
a2. verschriftelijking de iure.....................................................................................120
B. eenmaking............................................................................................................... 123
C. evolutie van strafrecht............................................................................................ 124
§1. verenigde staten van amerika...................................................................................126


4

, A. amerika’s onafhankelijkheid: historische situering..................................................126
amerika’s grondwet.................................................................................................. 128
B. USA staatsstructuur................................................................................................. 129
republikeinse bondstaat........................................................................................... 129
scheiding der machten............................................................................................. 129
§2. franse revolutie......................................................................................................... 132
abbé emmanuel-joseph sieyès (1748 – 1836)..............................................................133
realisaties.................................................................................................................... 134
fases franse revolutie.................................................................................................. 136
wat is gebleven (België)?............................................................................................. 136
§3. jozef in zuidelijke nederlanden (herhaling)................................................................137
§1. verenigd koninkrijk der nederlanden.........................................................................138
A. ontstaan............................................................................................................... 138
B. kroniek van aangekondigde breuk.......................................................................144
§2. het onafhankelijke belgië.......................................................................................... 149
A. de belgische revolutie............................................................................................. 149
B. de belgische grondwet............................................................................................ 153
C. land der vrijheden, ontstaan uit een verbond van liberalen & katholieken...........171
D. belgië tot woi....................................................................................................... 172
§1. crisismomenten temperen vooruitgangsoptimisme..................................................175
A. inleiding................................................................................................................... 175
B. het communisme..................................................................................................... 176
theorie...................................................................................................................... 176
praktijk..................................................................................................................... 176
C. de vestiging van het derde rijk................................................................................177
D. belgië en de wereldoorlogen...................................................................................178
1. eerste wereldoorlog.............................................................................................. 178
2. interbellum........................................................................................................... 181
3. tweede wereldoorlog............................................................................................ 183
4. evaluatie wereldoorlogen.....................................................................................185
E. de last van het verleden (transitional justice)..........................................................185
§2. rechtsstaat................................................................................................................ 186
A. ideaal van de “rechtsstaat”.....................................................................................186
term.......................................................................................................................... 186
inhoud...................................................................................................................... 186
oorsprong................................................................................................................. 187
B. verbreding (mondialisering)....................................................................................187
C. uitdieping: naar effectieve materiële rechtsstaat....................................................190


5

, 1. evolutie stemrecht................................................................................................ 190
2. het bestuur aan banden.......................................................................................191
3. evolutie fundamentele rechten.............................................................................194
4. constitutionele toetsing........................................................................................195
§3. de belangrijkste staatsrechtelijke knopen.................................................................196
A. kerk en staat en het ideologisch debat....................................................................196
onderwijs.................................................................................................................. 197
B. naar de verzorgingsstaat via de overlegdemocratie................................................198
C. van vlaamse ontvoodging tot federale staat...........................................................199
1. de taalkwestie...................................................................................................... 199
2. defederalisering.................................................................................................... 201
staatshervormingen................................................................................................. 201
D. de rol van de vorst.................................................................................................. 204
macht....................................................................................................................... 205
koningskwestie......................................................................................................... 205
invloed...................................................................................................................... 206
§1. ontstaan.................................................................................................................... 206
A. de geografische omschrijving..................................................................................207
B. natiestaten geven de toon aan (1815 – 1918).........................................................208
C. interbellum (1919 – 1939/1940)..............................................................................208
D. tweede wereldoorlog (1939 – 1945) en zijn gevolgen.............................................210
tijdens de tweede wereldoorlog................................................................................211
na de tweede wereldoorlog: koude oorlog................................................................212
na tweede wereldoorlog: uno...................................................................................212
§2. benelux..................................................................................................................... 213
§3. de navo (1949 - …).................................................................................................... 214
verdrag (of pact) van brussel: 1948..........................................................................214
§4. van oees (organisatie voor europese economische samenwerking) tot oeso
(organisatie voor economische samenwerking en ontwikkeling)....................................215
van oees tot oeso........................................................................................................ 215
gastcollege............................................................................................................... 216
§5. de raad van europa................................................................................................... 216
§6. van verschillende europese gemeenschappen naar europese unie..........................217
A. visie op europa na woii............................................................................................ 218
union européenne des féderalistes (1946)...............................................................218
B. ontstaanfase van eg (1950/1952 – 1973)................................................................219
B1. schuman-plan en de egks (9 mei 1950).............................................................219
b2. pleven-plan (1950) en de mislukte europese defensie gemeenschap................220


6

, b3. relance op de conferentie van messina (1955)...................................................220
b4. verdragen v rome (25 maart 1957)....................................................................221
b5. verfijning van de werking: fusieverdrag (1965) of verdrag van brussel..............223
b6. interne en externe moeilijkheden.......................................................................223
b7. eerste uitbreiding (1973)....................................................................................224
C. de consolideringsfase van de europese gemeenschappen 1973 – 1992.................224
c1. geleidelijke wijzigingen.......................................................................................224
c2. tweede uitbreidingsronde (1981 – 1986)............................................................225
c3. europese akte (17 februari 1986 in werking vanaf 1987)...................................225
c4. verdrag van maastricht (1922)...........................................................................226
D. de europanisering van europese unie (1992 – 2025)..............................................227
huidige eu-landen (= 27)................................................................................................ 227
§1. definitie & wettelijk statuut.......................................................................................228
§3. summiere geschiedenis belgische politieke partijen.................................................230
0. 1830 – 1846: unionisme........................................................................................... 230
A. 1846 – 1884: liberalen............................................................................................. 230
B. socialisme als antwoord op liberalisme...................................................................231
C. katholieken aan de macht (1884 – 1918)................................................................231

HOOFDSTUK 1: INLEIDING: DEFINITIE, DOELSTELLINGEN EN
AANPAK

§1. DEF. “GESCHIEDENIS VAN HET PUBLIEKRECHT EN DE POLITIEK”

A. GESCHIEDENIS


1. DE HISTORISCHE BENADERING IS EEN METAJURIDISCHE BENADERING
Geschiedenis v recht = verleden v recht: hoe het vroeger was

≠ positieve recht = recht geldend op bepaalde plaats & bepaald tijdstip
volgens hier, nu geldend recht
Bv. in België anno 2025 rij je rechts

Rechtsgeschiedenis = op afstand & rekening houden met evoluties v recht
recht evolueert continu
= interactie v recht & macht, politiek, techniek, …

Juridisch paradigma = geheel v veronderstellingen  waarop wetenschap
gebaseerd is
binnen paradigma denkend = juridica

Vanuit historisch-wetenschappelijke invalshoek
: uit juridisch paradigma stappend

7

, Bv. nemo censetur ignorare legem : niemand wordt geacht de wet niet te
kennen
ied wordt geacht de wet te kennen & toe te
passen
Je kan niet zeggen ‘oei, was dit misdrijf? Ik wist het niet.’
De facto: kent ied volledig recht? Neen
De iure: wordt ied geacht het recht te kennen? Ja

met andere ogen naar recht kijken & uit juridisch paradigma stappend =
metajuridica
: altijd interdisciplinair

Interdisciplinaire takken
- Rechtspsychologie: ied interpreteert wetten anders
Bv. man interpreteert wet anders dan vrouw
: recht uit oog v sociologie
leer je niet in juridisch paradigma

- Rechtseconomie  hoe kunnen we wet zo goed mogelijk naleven met zo
min mogelijk middelen?
Bv. wet: niet meer roken in restaurant
individuele roker geven boete geven indien niet-
naleving v wet
MAAR veel ambtenaren voor nodig  kost veel
geld
OF
restaurateurs dreigen restaurant te sluiten als er
gasten roken
: weinig ambtenaars nodig
restaurateur wordt zelf controlerende
ambtenaar

Positief recht: heel recht = logisch in elkaar
MAAR is niet zo
grote invloeden v andere aspecten

Recht = interdisciplinair
= resultaat v politiek, techniek, religie, …

Grote invloed v kerk op recht
ondanks scheiding staat – kerk (FR)
Bv. eed afleggen
: als getuige voor rechtbank/ nieuwe minister/ …: eed afleggen
rechterhand in lucht

Eed = plechtige verklaring voor rechtbank als getuige belooft waarheid te
spreken


8

, (= def. v positieve jurist)
MAAR eigl weinig garantie  getuigen kunnen toch nog liegen
Blijft behouden door kerk
vroeger: rechterhand in lucht (rechts = goed & links = slecht)
: 3 vingers (gouden drievoudigheid: God de vader, de zoon
& heilige geest)

Rechtsgeschiedenis in opleiding rechten
= inleidende duiding
= wetenschappelijke vorming
= resultaat van ‘Historische Rechtsschule’
= school olv Carl Friedrich von Savigny

Carl Friedrich von Savigny
: discussie in 19e E. hoe ordening v maatschappij moet zijn met recht
volk zei Romeins recht overnemen
MAAR Carl ≠ akkoord  elk land heeft eigen recht: recht ontstaat uit volk & ieder
volk denkt anders & heeft andere
principes
DUS eerst geschiedenis v volk kennen eer je hun recht begrijpt
DUS recht drukt de Volksgeist uit



2. WISSELWERKING TUSSEN RECHT(SWETENSCHAP) EN
GESCHIEDENIS(WETENSCHAP)
Goede jurist gebruikt historische bronnen & weet dat alles in evolutie is
+ goede historicus gebruikt juridische bronnen
Hebben elkaar nodig


GESCHIEDENIS “DIENT” RECHT
Toepassing v norm in tijd
Heuristiek = kunde/ vaardigheid v zoeken & vinden
: 2 toepassingen
- Nieuw strafrecht niet retroactief toepassen
 Als iets ≠ strafbaar MAAR wordt strafbaar  geen retroactieve
toepassing
 Als iets = strafbaar MAAR wordt strenger  geen retroactieve
toepassing
 Als iets = strafbaar MAAR wordt milder  retroactieve
toepassing
zoeken naar de in de tijd toepasselijke wet op heuristiek vlak

- Overgangsbepalingen = bepalingen in wet  bepalen hoe overgang tss
oude wetgeving & nieuwe wetgeving
wordt geregeld



9