Samenvatting Communicatie: basis
Inleiding
Voorbeschouwing
Deze cursus is opgebouwd uit twee delen:
- Deel 1: omvat de theoretische basiskaders die nodig zijn om te begrijpen waarom we
doen wat we doen en om jullie de juiste taal aan te leren
- Deel 2: focust op verschillende basisvaardigheden en hoe we deze best kunnen trainen
Communicatie: U en IK:
- Communicatie = een activiteit waarbij levende wezens betekenissen uitwisselen door op
elkaars signalen te reageren
o ‘Iets gemeenschappelijk maken’
- Als jeugdprofessional is het essentieel
o Inzicht te krijgen in hoe communicatie in elkaar zit
o Verbindend communiceren is de kern
- Dit heeft inzicht, skills en een juiste mindset nodig
o Focus jeugdprofessional ligt bij wat een ander van jou nodig heeft
o Constante wisselwerking
▪ Rekening houden met behoeften ander
▪ Wat jij wil bereiken als jeugdprofessional
Waarom we 2 oren hebben en 1 mond:
- Het is belangrijker te luisteren dan te praten
o Het is een veel grotere kunst om goed te luisteren, dan goed te praten
▪ Vb. “Wat wil die ander nu precies vertellen?”, “wat zijn betekenisvolle
woorden?”
- Mondelingen communicatie staat centraal
Algemeen kader
Doelgericht communiceren:
- In dit vak willen ze je stimuleren in je ontwikkeling tot professionele communicator die
sociaal – pedagogische en methodisch kan handelen
o Sociaal: in interactie met anderen, individueel of groep, met client en/of context
o Ped -: kind, jongere, adolescent
o Agogiek: wetenschap gericht op verandering
o Handelen: je onderneemt en zet stappen met besef dat niks doen ook keuze is
o Methodisch: je denkt na over doel dat je wil bereiken en hoe je dit best doet
- Als jeugdprofessional constant afvragen of kwaliteit van jouw communicatie voldoet aan
deze 3 criteria
o Effectiviteit: de mate waarin je erin slaagt je boodschap duidelijk te maken en je
doel te bereiken
▪ Je communicatie heeft het gewenste effect
Samenvatting Communicatie Basis: Sterre Vansteenkiste 2025 – 2026 1
, o Efficiëntie: het gemak waarmee de communicatie loopt
▪ Hoe minder tijd en moeite of spanning het kost, des te geslaagder is de
communicatie
o Aanvaardbaarheid: de vraag of men zich bij communicatie houdt aan ethische en
sociale normen
▪ Eerlijkheid, respect tegenover de communicatiepartner
Professionele basishouding:
- Geëngageerd:
o Je neemt verantwoordelijkheid op voor eigen gedrag en gevolgen ervan
o Toont interesse in de anderen
o Je onderneemt actie tegenover kinderen, jongeren, context geleid door
mensen/kinderrechten
o Je toont geloof in groei en veranderbaarheid
- Integer:
o Je bent authentiek jezelf, overeenstemming wat je voelt, denkt, doet
o Je bent respectvol in omgang met anderen en info
o Je bent betrouwbaar
o Normatieve professionaliteit → je streeft ernaar het goede te doen
- Verbindend:
o Jezelf beschikbaar opstellen vanuit een niet – wetende houding
o Je bent empathisch
o Je stelt jezelf meerzijdig op en hebt aandacht voor noden, behoeften, belangen
andere vanuit niet – oordelende houding
o Je blijft afgestemd – nabij
- Creatief:
o Je ziet creatief potentieel in jezelf en anderen
o Je durft uit je comfortzone te gaan
o Je hebt reflex om initiatieven op maat te ontwikkelingen en in te zetten
- Onderbouwd:
o Je handelt geleid door methodische – agogische cyclus, door pedagogische
theoretische kaders en reflectie
▪ Doel cyclus: systematisch en doelgericht werken aan gedragsverandering
of ontwikkeling bij individu, groep, organisatie
o Stelt je kritisch op tav micro – meso – macrofactoren en hun wisselwerking
o Je streeft naar blijven leren
Leermodel: leren van en met elkaar:
- Focus van dit vak ligt op interactie met elkaar
- Het Johari Venster
o Geeft inzicht op waarover je communiceert en hoe je je aan
anderen presenteert
o Toont dat je niet alles van jezelf laat zien, maar ook dat niet alles
van jezelf bekend is bij jou, maar soms is dit wel bekend bij
anderen
Samenvatting Communicatie Basis: Sterre Vansteenkiste 2025 – 2026 2
, - Volgens de auteur van Venster
o Groot voordeel: je open ruimte zo groot mogelijk te maken
▪ Hierdoor verkleint je blinde vlek en privéruimte of verborgen gebied
▪ Zo kan je meer inzicht krijgen op dingen die verborgen waren voor jezelf
en anderen → onbekend gebied
o Blinde vlek: zaken waar je zelf blind voor bent, die anderen wel van jou kunnen
waarnemen
- Feedback vragen en geven
o Hierdoor vergroot je de open ruimte
o Enige manier om je blinde vlek te verkleinen
o Feedback geven: anderen vooruithelpen en je zelfinzicht vergroten
Deel 1: Theoretisch kader
1. Het communicatieprocesmodel
Model:
- Elk signaal, elk gedrag, zowel verbaal als niet-
verbaal dat door de ander kan waargenomen
worden, is communicatie
o Bewust of onbewust constant in
interactie met omgeving
o Ook wanneer we niets doen,
communiceren we
o Het is een dynamisch proces tussen
een zender en een ontvanger
- Er is altijd spraken van een zender die
(on)bewust een boodschap uitzendt en een
ontvanger die de boodschap -al of niet
bedoeld- opvangt
o Elk van beiden kunnen communicatiefouten maken
▪ Bij het encoderen: in een bepaalde vorm gieten van een bepaalde
boodschap
▪ Bij het decoderen: het interpreteren en evalueren van de boodschap
- Communicatie is niet een lineair éénrichtingsproces, van zender naar ontvanger
o Terwijl persoon A een boodschap stuurt, houdt deze persoon al rekening met
diegene die de boodschap zal ontvangen.
▪ Persoon B beïnvloedt persoon A dus ook al
▪ Je bent dus altijd zender en ontvanger
o De ontvanger interpreteert de boodschap al eens anders dan de zender ze
bedoeld heeft
o De zender heeft niet altijd de bedoeling dat de ontvanger de boodschap
waarneemt
▪ We communiceren dus vaak onbewust
Samenvatting Communicatie Basis: Sterre Vansteenkiste 2025 – 2026 3
, Modelfactoren:
- Context
o Inhoud
▪ Communicatie hangt af van situatie tot situatie
▪ Je bent een competente communicator als je in staat bent je
communicatie aan te passen aan de context.
▪ Kan zeer ruim geïnterpreteerd worden
o 3 onderdelen
▪ Tijd: het moment van de dag, het jaar… kan invloed hebben op de
communicatie. Het tijdstip waarop je iets zegt/ doet bepaalt hoe het
geformuleerd wordt en hoe het aankomt
• Vb. in de ochtend zijn veel mensen kort van stuk en kunnen ze
sneller geïrriteerd geraken
▪ Plaats: de omgeving bepaalt niet alleen hoe, maar ook waarover er wel of
niet gesproken wordt of waarop men al of niet reageert
• Vb. in een klaslokaal communiceer je anders dan in je stamcafé
• Vb. buiten ben je moeilijker verstaanbaar dan binnen
▪ Omstandigheden: mensen communiceren altijd onder bepaalde
omstandigheden, prettige of onprettige, gunstige of ongunstige… Wat er
tevoren gebeurd is, de doelen van beide partijen, de relatie, … bepalen
hoe men de boodschap formuleert en hoe men ze interpreteert
• Vb. In bepaalde omstandigheden zul je sneller misverstanden of
conflict krijgen dan in andere omstandigheden, ook al is de
geëncodeerde boodschap dezelfde
- Encodering
o Inhoud
▪ Zender encodeert boodschap
• Ideeën, gedachten, gevoelens moeten ‘verpakt’ worden zodat
ander ze kan begrijpen
• Moeten worden vertaald worden in verbale, non – verbale en
paraverbale boodschappen
▪ De codering is verbaal, paraverbaal en non-verbaal
• Verbaal: woordelijke formulering
• Non – verbaal: gedrag, mimiek, gebaren, …
• Paraverbaal: stemhoogte, intonatie, uitspraak, …
o Verschillende lagen van de boodschap (zie axioma 2)
▪ Bovenstroom: wat er precies gedaan of gezegd wordt, de inhoud van de
boodschap
▪ Onderstroom: hoe en wanneer iets gedaan/ gezegd wordt en het feit dat
er iets gedaan en gezegd wordt → de relatiedefinitie speelt hier grote rol
• Hoe ziet communicator zichzelf, de ander en de relatie? Hoe voelt
de communicator zich, hoe verhoudt die zich tot de ander, wat
zou die willen van de ander?
o Zorgen dat ander boodschap goed begrijpt
▪ Breng een eenduidige boodschap
▪ De onderstroom en bovenstroom moeten overeenkomstig/congruent zijn
o Communicatiestoring (ruis)
Samenvatting Communicatie Basis: Sterre Vansteenkiste 2025 – 2026 4
Inleiding
Voorbeschouwing
Deze cursus is opgebouwd uit twee delen:
- Deel 1: omvat de theoretische basiskaders die nodig zijn om te begrijpen waarom we
doen wat we doen en om jullie de juiste taal aan te leren
- Deel 2: focust op verschillende basisvaardigheden en hoe we deze best kunnen trainen
Communicatie: U en IK:
- Communicatie = een activiteit waarbij levende wezens betekenissen uitwisselen door op
elkaars signalen te reageren
o ‘Iets gemeenschappelijk maken’
- Als jeugdprofessional is het essentieel
o Inzicht te krijgen in hoe communicatie in elkaar zit
o Verbindend communiceren is de kern
- Dit heeft inzicht, skills en een juiste mindset nodig
o Focus jeugdprofessional ligt bij wat een ander van jou nodig heeft
o Constante wisselwerking
▪ Rekening houden met behoeften ander
▪ Wat jij wil bereiken als jeugdprofessional
Waarom we 2 oren hebben en 1 mond:
- Het is belangrijker te luisteren dan te praten
o Het is een veel grotere kunst om goed te luisteren, dan goed te praten
▪ Vb. “Wat wil die ander nu precies vertellen?”, “wat zijn betekenisvolle
woorden?”
- Mondelingen communicatie staat centraal
Algemeen kader
Doelgericht communiceren:
- In dit vak willen ze je stimuleren in je ontwikkeling tot professionele communicator die
sociaal – pedagogische en methodisch kan handelen
o Sociaal: in interactie met anderen, individueel of groep, met client en/of context
o Ped -: kind, jongere, adolescent
o Agogiek: wetenschap gericht op verandering
o Handelen: je onderneemt en zet stappen met besef dat niks doen ook keuze is
o Methodisch: je denkt na over doel dat je wil bereiken en hoe je dit best doet
- Als jeugdprofessional constant afvragen of kwaliteit van jouw communicatie voldoet aan
deze 3 criteria
o Effectiviteit: de mate waarin je erin slaagt je boodschap duidelijk te maken en je
doel te bereiken
▪ Je communicatie heeft het gewenste effect
Samenvatting Communicatie Basis: Sterre Vansteenkiste 2025 – 2026 1
, o Efficiëntie: het gemak waarmee de communicatie loopt
▪ Hoe minder tijd en moeite of spanning het kost, des te geslaagder is de
communicatie
o Aanvaardbaarheid: de vraag of men zich bij communicatie houdt aan ethische en
sociale normen
▪ Eerlijkheid, respect tegenover de communicatiepartner
Professionele basishouding:
- Geëngageerd:
o Je neemt verantwoordelijkheid op voor eigen gedrag en gevolgen ervan
o Toont interesse in de anderen
o Je onderneemt actie tegenover kinderen, jongeren, context geleid door
mensen/kinderrechten
o Je toont geloof in groei en veranderbaarheid
- Integer:
o Je bent authentiek jezelf, overeenstemming wat je voelt, denkt, doet
o Je bent respectvol in omgang met anderen en info
o Je bent betrouwbaar
o Normatieve professionaliteit → je streeft ernaar het goede te doen
- Verbindend:
o Jezelf beschikbaar opstellen vanuit een niet – wetende houding
o Je bent empathisch
o Je stelt jezelf meerzijdig op en hebt aandacht voor noden, behoeften, belangen
andere vanuit niet – oordelende houding
o Je blijft afgestemd – nabij
- Creatief:
o Je ziet creatief potentieel in jezelf en anderen
o Je durft uit je comfortzone te gaan
o Je hebt reflex om initiatieven op maat te ontwikkelingen en in te zetten
- Onderbouwd:
o Je handelt geleid door methodische – agogische cyclus, door pedagogische
theoretische kaders en reflectie
▪ Doel cyclus: systematisch en doelgericht werken aan gedragsverandering
of ontwikkeling bij individu, groep, organisatie
o Stelt je kritisch op tav micro – meso – macrofactoren en hun wisselwerking
o Je streeft naar blijven leren
Leermodel: leren van en met elkaar:
- Focus van dit vak ligt op interactie met elkaar
- Het Johari Venster
o Geeft inzicht op waarover je communiceert en hoe je je aan
anderen presenteert
o Toont dat je niet alles van jezelf laat zien, maar ook dat niet alles
van jezelf bekend is bij jou, maar soms is dit wel bekend bij
anderen
Samenvatting Communicatie Basis: Sterre Vansteenkiste 2025 – 2026 2
, - Volgens de auteur van Venster
o Groot voordeel: je open ruimte zo groot mogelijk te maken
▪ Hierdoor verkleint je blinde vlek en privéruimte of verborgen gebied
▪ Zo kan je meer inzicht krijgen op dingen die verborgen waren voor jezelf
en anderen → onbekend gebied
o Blinde vlek: zaken waar je zelf blind voor bent, die anderen wel van jou kunnen
waarnemen
- Feedback vragen en geven
o Hierdoor vergroot je de open ruimte
o Enige manier om je blinde vlek te verkleinen
o Feedback geven: anderen vooruithelpen en je zelfinzicht vergroten
Deel 1: Theoretisch kader
1. Het communicatieprocesmodel
Model:
- Elk signaal, elk gedrag, zowel verbaal als niet-
verbaal dat door de ander kan waargenomen
worden, is communicatie
o Bewust of onbewust constant in
interactie met omgeving
o Ook wanneer we niets doen,
communiceren we
o Het is een dynamisch proces tussen
een zender en een ontvanger
- Er is altijd spraken van een zender die
(on)bewust een boodschap uitzendt en een
ontvanger die de boodschap -al of niet
bedoeld- opvangt
o Elk van beiden kunnen communicatiefouten maken
▪ Bij het encoderen: in een bepaalde vorm gieten van een bepaalde
boodschap
▪ Bij het decoderen: het interpreteren en evalueren van de boodschap
- Communicatie is niet een lineair éénrichtingsproces, van zender naar ontvanger
o Terwijl persoon A een boodschap stuurt, houdt deze persoon al rekening met
diegene die de boodschap zal ontvangen.
▪ Persoon B beïnvloedt persoon A dus ook al
▪ Je bent dus altijd zender en ontvanger
o De ontvanger interpreteert de boodschap al eens anders dan de zender ze
bedoeld heeft
o De zender heeft niet altijd de bedoeling dat de ontvanger de boodschap
waarneemt
▪ We communiceren dus vaak onbewust
Samenvatting Communicatie Basis: Sterre Vansteenkiste 2025 – 2026 3
, Modelfactoren:
- Context
o Inhoud
▪ Communicatie hangt af van situatie tot situatie
▪ Je bent een competente communicator als je in staat bent je
communicatie aan te passen aan de context.
▪ Kan zeer ruim geïnterpreteerd worden
o 3 onderdelen
▪ Tijd: het moment van de dag, het jaar… kan invloed hebben op de
communicatie. Het tijdstip waarop je iets zegt/ doet bepaalt hoe het
geformuleerd wordt en hoe het aankomt
• Vb. in de ochtend zijn veel mensen kort van stuk en kunnen ze
sneller geïrriteerd geraken
▪ Plaats: de omgeving bepaalt niet alleen hoe, maar ook waarover er wel of
niet gesproken wordt of waarop men al of niet reageert
• Vb. in een klaslokaal communiceer je anders dan in je stamcafé
• Vb. buiten ben je moeilijker verstaanbaar dan binnen
▪ Omstandigheden: mensen communiceren altijd onder bepaalde
omstandigheden, prettige of onprettige, gunstige of ongunstige… Wat er
tevoren gebeurd is, de doelen van beide partijen, de relatie, … bepalen
hoe men de boodschap formuleert en hoe men ze interpreteert
• Vb. In bepaalde omstandigheden zul je sneller misverstanden of
conflict krijgen dan in andere omstandigheden, ook al is de
geëncodeerde boodschap dezelfde
- Encodering
o Inhoud
▪ Zender encodeert boodschap
• Ideeën, gedachten, gevoelens moeten ‘verpakt’ worden zodat
ander ze kan begrijpen
• Moeten worden vertaald worden in verbale, non – verbale en
paraverbale boodschappen
▪ De codering is verbaal, paraverbaal en non-verbaal
• Verbaal: woordelijke formulering
• Non – verbaal: gedrag, mimiek, gebaren, …
• Paraverbaal: stemhoogte, intonatie, uitspraak, …
o Verschillende lagen van de boodschap (zie axioma 2)
▪ Bovenstroom: wat er precies gedaan of gezegd wordt, de inhoud van de
boodschap
▪ Onderstroom: hoe en wanneer iets gedaan/ gezegd wordt en het feit dat
er iets gedaan en gezegd wordt → de relatiedefinitie speelt hier grote rol
• Hoe ziet communicator zichzelf, de ander en de relatie? Hoe voelt
de communicator zich, hoe verhoudt die zich tot de ander, wat
zou die willen van de ander?
o Zorgen dat ander boodschap goed begrijpt
▪ Breng een eenduidige boodschap
▪ De onderstroom en bovenstroom moeten overeenkomstig/congruent zijn
o Communicatiestoring (ruis)
Samenvatting Communicatie Basis: Sterre Vansteenkiste 2025 – 2026 4
