Samenvatting les 1: Bronnen en beginselen van het recht
1.Ontstaan en ontwikkeling van recht
- Recht = zo oud als de mensheid
- Recht ontstaan sinds mensen samenleving:
• Mensen maken afspraken over het samenleven
• Willen dat deze afspraken bij iedereen bekend zijn
• Willen dat deze afspraken worden nageleefd
- Vanaf je met andere mensen samenleeft moet je afspraken maken (recht)
- Vaak sanctie verbonden aan een afspraak
- Bevoegdheden maken afspraken en geven die door aan de volksvertegenwoordigers
- Recht oorspronkelijk afspraken tussen individuen
- In complexere samenlevingen wordt ‘wetgevende bevoegdheid’ overdragen aan
vertegenwoordigend orgaan (In Romeinse Rijk: enkel patriciërs zetelden in de Senaat,
gewone volk had geen inspraak)
- Oorspronkelijk: afdwingen van afspraken gebeurde door primaire dwang (geweld)
door leden van de groep (doodstraf, hand afhakken, dwangarbeid, opsluiting in
mensonwaardige omstandigheden)
- Evolutie naar meer geciviliseerde dwang: alternatieve straffen (elektronisch toezicht,
werkstraffen), humane vormen van bestraffing (afschaffing doodstraf), afwijkend
gedrag wordt beoordeeld door rechtbanken → bevoegdheid bestraffen doorgegeven
aan rechtbanken
- Straffen = maatschappelijk bepaald: in sommige samenlevingen bestaat de doodstraf
nog altijd (VS), op andere plekken bestaan nog lijfstraffen
- Belgisch recht oorspronkelijk gebaseerd op Code Napoleon
- Samensmelting van:
• Romeins recht
• Kerkelijk recht
• Gewoonterecht
- Heel de regeling van de burgerlijke aansprakelijkheid ontlenen we aan volkstribuun
Aquilius → daarom spreekt men ook over de Aquiliaanse aansprakelijkheid die
vandaag een tweeluik vormt met de strafrechtelijke verantwoordelijkheid.
- Kerkelijk recht (canoniek) heeft rol van Romeins recht overgenomen na de val van
het Romeinse Rijk. Kerk nam groot deel van de staatsorganisatie over.
- Er ontstonden plaatselijke gewoonten die van streek tot streek verschilden
- Romeins recht niet meer toegepast na val Romeinse rijk
1
, - Ondertussen modernisering onder invloed van:
• Mensenrechtenverdragen
• Toenemende internationale wetgeving (Europese Unie)
• Gewijzigde (wetenschappelijke) inzichten op vlak van economie, ethiek,
religie, maatschappijvisie (recht op euthanasie en abortus)
2.Wat is recht?
Definitie recht: een geheel van afdwingbare regels die door de samenleving tot stand komen
met als doel de samenleving te ordenen.
Er zijn heel veel definities van recht
- Alles is recht: op de openbare weg rijden (regels) les volgen (leerplicht), rechten als
student
Een geheel van regels
- Geheel van regels = veelheid van bronnen van recht:
• Wetten
• Rechtspraak
• Gewoonte
Een geheel van afdwingbare regels
- Recht is afdwingbaar
- Afdwingen gebeurt via rechtbanken door:
• Straffen bij misdrijven (boete, gevangenisstraf)
• Dwingen iets te betalen (schadevergoeding)
• Dwingen iets te doen (herstel geleden schade)
• Verbieden iets te doen (contactverbod, verbod om nog met de wagen te
rijden)
- Je kan altijd beroep doen op de rechter om zijn recht af te dwingen
- Recht is op iedereen van toepassing ongeacht geloof, politieke overtuiging…
- Afdwingbaar karakter tegenover alle leden van de samenleving onderscheidt recht
van andere ‘normeringsstelsels’.
Die door de samenleving tot stand komen
- In oorsprong onderlinge afspraken (onder de burgers)
- Nu via vertegenwoordiging (parlementaire democratie)
- Complexe samenleving = bevoegdheid om regels te maken doorgegeven aan een
instantie
- Doel recht = samenleving ordenen
- Geen recht= zwakkere in de samenleving worden niet bescherm, de sterkste krijgen
alle macht
- Recht = instrument om beleid te maken, maar is niet overal rechtvaardig
2
, - Veronderstelt:
• Objectiviteit
• Algemeenheid
• Rechtszekerheid
- Vrouw Justitia (Themis):
• Blinddoek = staat voor de rechtspraak zonder aanzien des persoons,
dat wil zeggen dat niet de personen worden gehoord en veroordeeld,
maar slechts de feiten en daden.
• De weegschaal = stelt de afweging van de bewijzen en getuigenissen
voor, die in het voordeel of nadeel van de verdachte spreken.
• Zwaard = staat voor het vonnis dat wordt uitgesproken
3.Bronnen van het recht
- Recht = geheel van regels
- Waar ontstaan die regels en waar vinden we ze? = bronnen
- Wat als regels elkaar tegenspreken? = hiërarchie :
• Bronnen worden besproken in hiërarchische volgorde
• Bij tegenstrijdigheid heeft hoogste bron voorrang
1.Wetgeving
Binnen wetgeving onderscheiden:
1. Internationale verdragen
2. Grondwet
3. Wetten – decreten – ordonnanties – besluiten
1.1 Internationale verdragen
- Bilaterale verdragen: tussen 2 landen (over kinderontvoeringen)
- Multilaterale verdragen: tussen meerdere landen
• Universele Verklaringen voor de Rechten van de Mens
• Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
• Internationaal Kinderrechtenverdrag
- Supranationale wetgeving in materiële zin via bevoegdheidsoverdracht:
• EU- wetgeving: verordeningen, richtlijnen, aanbevelingen
• Behoeven geen ‘ratificatie’ ( het bekrachtigen van een internationaal verdrag)
- Verdragen staan in de hiërarchie helemaal bovenaan
- In België van kracht indien het is ‘geratificeerd’
3
, - Ratificatieprocedure verdragen:
• Onderhandeling: er wordt onderhandelt over een tekst
• Ondertekening: minister gaat het verdrag ondertekenen
• Goedkeuring door parlement: moet worden goedgekeurd door het parlement
• Bekrachtiging door uitvoerende macht: door koning en regering worden
bekrachtigt
• Publicatie in het staatsblad
• Inwerkingtreding: als er x aantal landen ermee akkoord gaan is de wet van
kracht
➔ Pas dan van kracht in ‘interne rechtsorde’ =?
1.2 Grondwet
- Grondwet bevat:
• De organisatie en de structuren van de federale staat
• De fundamentele rechten en vrijheden (grondrechten) van België
- Bijzonder (zware) procedure om de grondwet te wijzigen → te gevaarlijk om de
grondwet te laten wijzigen door een toevallige meerderheid op een bepaald
moment.
- Grondwet = ‘hoogste’ nationale wet, staat boven gewone wetten
- Gewone rechtbanken toetsen wetten niet aan de Grondwet
- Grondwettelijk Hof toetst ‘wetskrachtige normen’ (wetten, decreten en
ordonnanties):
• Alle rechten en vrijheden opgenomen in Grondwet
• Het Grondwettelijk Hof kan ‘wetskrachtige normen’ vernietigen
- Grondwettelijk hof heeft de bevoegdheid om wetten te vernietigen als die in strijd
zijn met de grondwet.
1.3Wetten – decreten- ordonnanties- besluiten
- Wetgeving op diverse niveaus:
• Federaal (België): wetten
• Regionaal (gemeenschappen en gewesten): decreten en ordonnanties
▪ Brussels hoofdstedelijk gewest = ordonnanties
▪ Vlaams en Waals gewest = decreten
- Elk niveau is bevoegd om wetgeving te maken voor zijn regio
- De wetgeving van het federaal en het regionaal niveau:
• Staat hiërarchisch op gelijke voet
• Het gaat om nevengeschikte besturen (ze zijn even belangrijk)
- In geval van bevoegdheidsconflict: grondwettelijk hof
4
1.Ontstaan en ontwikkeling van recht
- Recht = zo oud als de mensheid
- Recht ontstaan sinds mensen samenleving:
• Mensen maken afspraken over het samenleven
• Willen dat deze afspraken bij iedereen bekend zijn
• Willen dat deze afspraken worden nageleefd
- Vanaf je met andere mensen samenleeft moet je afspraken maken (recht)
- Vaak sanctie verbonden aan een afspraak
- Bevoegdheden maken afspraken en geven die door aan de volksvertegenwoordigers
- Recht oorspronkelijk afspraken tussen individuen
- In complexere samenlevingen wordt ‘wetgevende bevoegdheid’ overdragen aan
vertegenwoordigend orgaan (In Romeinse Rijk: enkel patriciërs zetelden in de Senaat,
gewone volk had geen inspraak)
- Oorspronkelijk: afdwingen van afspraken gebeurde door primaire dwang (geweld)
door leden van de groep (doodstraf, hand afhakken, dwangarbeid, opsluiting in
mensonwaardige omstandigheden)
- Evolutie naar meer geciviliseerde dwang: alternatieve straffen (elektronisch toezicht,
werkstraffen), humane vormen van bestraffing (afschaffing doodstraf), afwijkend
gedrag wordt beoordeeld door rechtbanken → bevoegdheid bestraffen doorgegeven
aan rechtbanken
- Straffen = maatschappelijk bepaald: in sommige samenlevingen bestaat de doodstraf
nog altijd (VS), op andere plekken bestaan nog lijfstraffen
- Belgisch recht oorspronkelijk gebaseerd op Code Napoleon
- Samensmelting van:
• Romeins recht
• Kerkelijk recht
• Gewoonterecht
- Heel de regeling van de burgerlijke aansprakelijkheid ontlenen we aan volkstribuun
Aquilius → daarom spreekt men ook over de Aquiliaanse aansprakelijkheid die
vandaag een tweeluik vormt met de strafrechtelijke verantwoordelijkheid.
- Kerkelijk recht (canoniek) heeft rol van Romeins recht overgenomen na de val van
het Romeinse Rijk. Kerk nam groot deel van de staatsorganisatie over.
- Er ontstonden plaatselijke gewoonten die van streek tot streek verschilden
- Romeins recht niet meer toegepast na val Romeinse rijk
1
, - Ondertussen modernisering onder invloed van:
• Mensenrechtenverdragen
• Toenemende internationale wetgeving (Europese Unie)
• Gewijzigde (wetenschappelijke) inzichten op vlak van economie, ethiek,
religie, maatschappijvisie (recht op euthanasie en abortus)
2.Wat is recht?
Definitie recht: een geheel van afdwingbare regels die door de samenleving tot stand komen
met als doel de samenleving te ordenen.
Er zijn heel veel definities van recht
- Alles is recht: op de openbare weg rijden (regels) les volgen (leerplicht), rechten als
student
Een geheel van regels
- Geheel van regels = veelheid van bronnen van recht:
• Wetten
• Rechtspraak
• Gewoonte
Een geheel van afdwingbare regels
- Recht is afdwingbaar
- Afdwingen gebeurt via rechtbanken door:
• Straffen bij misdrijven (boete, gevangenisstraf)
• Dwingen iets te betalen (schadevergoeding)
• Dwingen iets te doen (herstel geleden schade)
• Verbieden iets te doen (contactverbod, verbod om nog met de wagen te
rijden)
- Je kan altijd beroep doen op de rechter om zijn recht af te dwingen
- Recht is op iedereen van toepassing ongeacht geloof, politieke overtuiging…
- Afdwingbaar karakter tegenover alle leden van de samenleving onderscheidt recht
van andere ‘normeringsstelsels’.
Die door de samenleving tot stand komen
- In oorsprong onderlinge afspraken (onder de burgers)
- Nu via vertegenwoordiging (parlementaire democratie)
- Complexe samenleving = bevoegdheid om regels te maken doorgegeven aan een
instantie
- Doel recht = samenleving ordenen
- Geen recht= zwakkere in de samenleving worden niet bescherm, de sterkste krijgen
alle macht
- Recht = instrument om beleid te maken, maar is niet overal rechtvaardig
2
, - Veronderstelt:
• Objectiviteit
• Algemeenheid
• Rechtszekerheid
- Vrouw Justitia (Themis):
• Blinddoek = staat voor de rechtspraak zonder aanzien des persoons,
dat wil zeggen dat niet de personen worden gehoord en veroordeeld,
maar slechts de feiten en daden.
• De weegschaal = stelt de afweging van de bewijzen en getuigenissen
voor, die in het voordeel of nadeel van de verdachte spreken.
• Zwaard = staat voor het vonnis dat wordt uitgesproken
3.Bronnen van het recht
- Recht = geheel van regels
- Waar ontstaan die regels en waar vinden we ze? = bronnen
- Wat als regels elkaar tegenspreken? = hiërarchie :
• Bronnen worden besproken in hiërarchische volgorde
• Bij tegenstrijdigheid heeft hoogste bron voorrang
1.Wetgeving
Binnen wetgeving onderscheiden:
1. Internationale verdragen
2. Grondwet
3. Wetten – decreten – ordonnanties – besluiten
1.1 Internationale verdragen
- Bilaterale verdragen: tussen 2 landen (over kinderontvoeringen)
- Multilaterale verdragen: tussen meerdere landen
• Universele Verklaringen voor de Rechten van de Mens
• Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
• Internationaal Kinderrechtenverdrag
- Supranationale wetgeving in materiële zin via bevoegdheidsoverdracht:
• EU- wetgeving: verordeningen, richtlijnen, aanbevelingen
• Behoeven geen ‘ratificatie’ ( het bekrachtigen van een internationaal verdrag)
- Verdragen staan in de hiërarchie helemaal bovenaan
- In België van kracht indien het is ‘geratificeerd’
3
, - Ratificatieprocedure verdragen:
• Onderhandeling: er wordt onderhandelt over een tekst
• Ondertekening: minister gaat het verdrag ondertekenen
• Goedkeuring door parlement: moet worden goedgekeurd door het parlement
• Bekrachtiging door uitvoerende macht: door koning en regering worden
bekrachtigt
• Publicatie in het staatsblad
• Inwerkingtreding: als er x aantal landen ermee akkoord gaan is de wet van
kracht
➔ Pas dan van kracht in ‘interne rechtsorde’ =?
1.2 Grondwet
- Grondwet bevat:
• De organisatie en de structuren van de federale staat
• De fundamentele rechten en vrijheden (grondrechten) van België
- Bijzonder (zware) procedure om de grondwet te wijzigen → te gevaarlijk om de
grondwet te laten wijzigen door een toevallige meerderheid op een bepaald
moment.
- Grondwet = ‘hoogste’ nationale wet, staat boven gewone wetten
- Gewone rechtbanken toetsen wetten niet aan de Grondwet
- Grondwettelijk Hof toetst ‘wetskrachtige normen’ (wetten, decreten en
ordonnanties):
• Alle rechten en vrijheden opgenomen in Grondwet
• Het Grondwettelijk Hof kan ‘wetskrachtige normen’ vernietigen
- Grondwettelijk hof heeft de bevoegdheid om wetten te vernietigen als die in strijd
zijn met de grondwet.
1.3Wetten – decreten- ordonnanties- besluiten
- Wetgeving op diverse niveaus:
• Federaal (België): wetten
• Regionaal (gemeenschappen en gewesten): decreten en ordonnanties
▪ Brussels hoofdstedelijk gewest = ordonnanties
▪ Vlaams en Waals gewest = decreten
- Elk niveau is bevoegd om wetgeving te maken voor zijn regio
- De wetgeving van het federaal en het regionaal niveau:
• Staat hiërarchisch op gelijke voet
• Het gaat om nevengeschikte besturen (ze zijn even belangrijk)
- In geval van bevoegdheidsconflict: grondwettelijk hof
4
