Tijd van pruiken en revoluties (1700-1800)
Paragraaf 1 De eeuw van de Verlichting
1. Hoe zijn verlichte ideeën ontstaan en hoe kun je dit verklaren?
Verlichte ideeën zijn ontstaan als gevolg van de wetenschappelijke revolutie in de 17e eeuw.
Wetenschappers ontdekten dat systematisch onderzoek, waarneming en het gebruik van de ratio
(het verstand) tot veel nieuwe kennis over de natuur en de wereld leidde. Dit succes inspireerde
filosofen en politieke denkers om dezelfde werkwijze toe te passen op mens en samenleving. Zij
geloofden dat een betere maatschappij kon worden opgebouwd door rationeel denken. Deze
overtuiging heet rationeel optimisme.
2. Hoe kun je verlichte ideeën herkennen en benoemen?
Verlichte ideeën zijn te herkennen aan:
Gebruik van de ratio (verstand) in plaats van traditie of geloof.
Kritiek op de bestaande machtsstructuren, zoals de adel, de geestelijkheid en het
absolutisme.
Opkomen voor natuurlijke rechten, zoals:
o Vrijheid van meningsuiting
o Eigendomsrecht
o Recht op veiligheid
Het idee van een sociaal contract tussen volk en bestuur.
Scheiding van machten (trias politica), zoals bepleit door Montesquieu.
Kritiek op religieuze dogma’s en het zoeken naar een godsbewijs.
De nadruk op onderwijs, kennis en verspreiding van informatie.
3. Waarom hechtten verlichte denkers belang aan onderwijs en de verspreiding van
kennis?
Verlichte denkers vonden dat kennis noodzakelijk is om zelfstandig te kunnen denken. Daarom:
Stelden Diderot en d’Alembert de Encyclopédie samen, waarin alle belangrijke kennis werd
gebundeld.
Vonden zij dat iedereen toegang moest krijgen tot informatie, niet alleen de elite.
Waren zij voorstander van onderwijs voor brede lagen van de bevolking.
Zorgde de opkomst van kranten en lagere analfabetisme ervoor dat steeds meer mensen
verlichte ideeën konden lezen en begrijpen.
4. Wat houdt verlicht absolutisme in? Wat zijn voorbeelden van verlicht absolutisme?
Verlicht absolutisme is een bestuursvorm waarin een vorst absolute macht houdt, maar wel
hervormingen doorvoert op basis van verlichte ideeën, zoals onderwijsverbetering of religieuze
tolerantie. De vorst doet dit niet uit naam van het volk, maar omdat hij of zij vindt dat dit in het
belang van het volk is.
Voorbeelden:
Frederik de Grote van Pruisen:
o Noemde zich "eerste dienaar van de staat".
o Wierp het droit divin (goddelijke recht om te regeren) af.
o Bevorderde onderwijs en stond geloofsvrijheid toe.
Catharina de Grote van Rusland:
o Liet een grondwet schrijven geïnspireerd op verlichte ideeën.
o Maar voerde deze niet in, omdat ze afhankelijk was van de adel.
Paragraaf 1 De eeuw van de Verlichting
1. Hoe zijn verlichte ideeën ontstaan en hoe kun je dit verklaren?
Verlichte ideeën zijn ontstaan als gevolg van de wetenschappelijke revolutie in de 17e eeuw.
Wetenschappers ontdekten dat systematisch onderzoek, waarneming en het gebruik van de ratio
(het verstand) tot veel nieuwe kennis over de natuur en de wereld leidde. Dit succes inspireerde
filosofen en politieke denkers om dezelfde werkwijze toe te passen op mens en samenleving. Zij
geloofden dat een betere maatschappij kon worden opgebouwd door rationeel denken. Deze
overtuiging heet rationeel optimisme.
2. Hoe kun je verlichte ideeën herkennen en benoemen?
Verlichte ideeën zijn te herkennen aan:
Gebruik van de ratio (verstand) in plaats van traditie of geloof.
Kritiek op de bestaande machtsstructuren, zoals de adel, de geestelijkheid en het
absolutisme.
Opkomen voor natuurlijke rechten, zoals:
o Vrijheid van meningsuiting
o Eigendomsrecht
o Recht op veiligheid
Het idee van een sociaal contract tussen volk en bestuur.
Scheiding van machten (trias politica), zoals bepleit door Montesquieu.
Kritiek op religieuze dogma’s en het zoeken naar een godsbewijs.
De nadruk op onderwijs, kennis en verspreiding van informatie.
3. Waarom hechtten verlichte denkers belang aan onderwijs en de verspreiding van
kennis?
Verlichte denkers vonden dat kennis noodzakelijk is om zelfstandig te kunnen denken. Daarom:
Stelden Diderot en d’Alembert de Encyclopédie samen, waarin alle belangrijke kennis werd
gebundeld.
Vonden zij dat iedereen toegang moest krijgen tot informatie, niet alleen de elite.
Waren zij voorstander van onderwijs voor brede lagen van de bevolking.
Zorgde de opkomst van kranten en lagere analfabetisme ervoor dat steeds meer mensen
verlichte ideeën konden lezen en begrijpen.
4. Wat houdt verlicht absolutisme in? Wat zijn voorbeelden van verlicht absolutisme?
Verlicht absolutisme is een bestuursvorm waarin een vorst absolute macht houdt, maar wel
hervormingen doorvoert op basis van verlichte ideeën, zoals onderwijsverbetering of religieuze
tolerantie. De vorst doet dit niet uit naam van het volk, maar omdat hij of zij vindt dat dit in het
belang van het volk is.
Voorbeelden:
Frederik de Grote van Pruisen:
o Noemde zich "eerste dienaar van de staat".
o Wierp het droit divin (goddelijke recht om te regeren) af.
o Bevorderde onderwijs en stond geloofsvrijheid toe.
Catharina de Grote van Rusland:
o Liet een grondwet schrijven geïnspireerd op verlichte ideeën.
o Maar voerde deze niet in, omdat ze afhankelijk was van de adel.
