Arbeidssociologie
CHRISTOPHE VANROELEN
Gilles Pauwels
,1
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1 De kijk van de sociologen (géén leerstof!) ................................................................................... 6
1.1 Inleiding ........................................................................................................................................................ 6
1.2 De sociologie als wetenschap van het maatschappelijk spel ........................................................................ 6
1.3 De vijf belangrijke vraagstukken van de sociologie ...................................................................................... 6
1.3.1 Het spanningsveld tussen het individu en het collectieve .................................................................... 6
1.3.2 De samenleving als bron van mogelijkheden en oorzaak van beperkingen voor het individu ............. 7
1.3.3 De sociale oorzaken van menselijk gedrag en denken ......................................................................... 7
1.3.4 Samenwerking en identificatie ............................................................................................................. 7
1.3.5 Competentie en onderscheid ............................................................................................................... 8
1.4 De sociologie: een wetenschap van het sociale ............................................................................................ 8
1.4.1 De eigen aard van de sociale wetenschappen ...................................................................................... 9
1.4.2 De Sociologie als empirische wetenschap .......................................................................................... 10
Hoofdstuk 2 De sociologische kijk op arbeid ................................................................................................. 11
2.1 Inleiding ...................................................................................................................................................... 11
2.2 Wat is werk ................................................................................................................................................. 11
2.2.1 Smalle en brede definities .................................................................................................................. 11
2.2.2 De sociale context ............................................................................................................................... 11
2.3 Werk en niet-werk ...................................................................................................................................... 11
2.3.1 De waarde van werk ........................................................................................................................... 12
2.3.2 Betaalde arbeid, werk en reproductief werk ...................................................................................... 12
2.3.3 Voorbeelden van betaalde arbeid, werk en vrije tijd.......................................................................... 13
2.3.4 De bredere waarde van werk.............................................................................................................. 13
2.4 Werk als betaalde arbeid ............................................................................................................................ 14
2.4.1 Arbeid binnen een klassenrelatie ....................................................................................................... 14
2.4.2 Arbeidsverhouding.............................................................................................................................. 14
2.4.3 Loonarbeid en andere vormen van betaalde arbeid .......................................................................... 15
2.4.4 Soorten arbeidstaken.......................................................................................................................... 15
Hoofdstuk 3 Het arbeidsbestel: conceptuele afbakening ............................................................................... 16
3.1 Inleiding ...................................................................................................................................................... 16
3.2 De conceptuele ruimte van het arbeidsbestel............................................................................................. 16
3.3 De aggregatieniveaus van het arbeidsbestel .............................................................................................. 17
3.3.1 Macroniveau ....................................................................................................................................... 17
3.3.2 Mesoniveau ........................................................................................................................................ 17
3.3.3 Microniveau ........................................................................................................................................ 17
3.4 De arena’s van het arbeidsbestel................................................................................................................ 17
3.4.1 Arena 1: de arbeidsorganisatie ........................................................................................................... 18
3.4.2 Arena 2: de arbeidsmarkt ................................................................................................................... 18
3.4.3 Arena 3: de arbeidsverhoudingen ...................................................................................................... 18
3.5 Het microniveau van de arbeidsplaats: de vier A’s ..................................................................................... 18
3.5.1 Arbeidsinhoud..................................................................................................................................... 19
3.5.2 Arbeidsomstandigheden ..................................................................................................................... 19
3.5.3 Arbeidsvoorwaarden .......................................................................................................................... 19
3.5.4 Arbeidsverhoudingen.......................................................................................................................... 20
3.6 Uitleiding .................................................................................................................................................... 21
2
, Hoofdstuk 4 Kapitalisme en de opkomst van de industriële arbeidsorganisatie............................................. 22
4.1 Inleiding ...................................................................................................................................................... 22
4.2 De innige relatie tussen modernisering, kapitalisme en industrialisering .................................................. 22
4.2.1 Moderne staatsvorming ..................................................................................................................... 23
4.2.2 De dynamiek van het kapitalisme ....................................................................................................... 23
4.2.3 Wetenschap en technologie ............................................................................................................... 23
4.2.4 Rationalisering en verlichting ............................................................................................................. 23
4.3 Werken in pre-industriële samenlevingen .................................................................................................. 23
4.3.1 Jagers-verzamelaars ............................................................................................................................ 23
4.3.2 Horticulturele samenleving................................................................................................................. 24
4.3.3 Feodale agrarische samenleving ......................................................................................................... 24
4.4 De transitie naar een industrieel-kapitalistische arbeidsorganisatie .......................................................... 24
4.4.1 Industrieel kapitalisme: “What’s in a name?” .................................................................................... 25
4.4.2 Arbeid binnen een gespecialiseerd interactiekader ........................................................................... 25
4.4.3 Arbeidsverhoudingen ingebed in het ‘vrijemarktdenken’ .................................................................. 26
4.4.4 Het productiesysteem: bureaucratisering en mechanisering ............................................................. 27
4.4.5 Omgang met de tijd ............................................................................................................................ 28
4.4.6 Opleiding en rekrutering ..................................................................................................................... 28
4.4.7 De betekenis van arbeid ..................................................................................................................... 28
4.4.8 Arbeid: een voor- en na-vergelijking................................................................................................... 29
4.5 De drijfveren achter de opkomst van de industrieel-kapitalistische samenleving ...................................... 29
4.5.1 Technologie als determinerende kracht? ........................................................................................... 29
4.5.2 Politiek: het verlangen naar controle over het arbeidsproces............................................................ 29
4.5.3 Organisatie .......................................................................................................................................... 30
4.5.4 Het culturele standpunt ...................................................................................................................... 30
4.6 Uitleiding .................................................................................................................................................... 30
Hoofdstuk 5 De grondvesten van het arbeidsbestel ...................................................................................... 31
5.1 Inleiding ...................................................................................................................................................... 31
5.2 Het kapitalistisme als economisch systeem: fasen in het industrialiseringsproces .................................... 31
5.2.1 Het handelskapitalisme (1300 – 1750) ............................................................................................... 31
5.2.2 Industriële kapitalisme (ca. 1750 – 1940) ........................................................................................... 32
5.2.3 Het fordistische productiemodel (ca. 1940 – 1970): de industrieel-kapitalistische samenleving ten
top................................................................................................................................................................ 33
5.2.4 Crisis van het fordistische model ........................................................................................................ 33
5.2.5 Geavanceerd kapitalisme .................................................................................................................... 35
5.3 De context van het geavanceerde kapitalisme ........................................................................................... 36
5.3.1 Technologie in de geavanceerd-kapitalistische samenleving ............................................................. 36
5.3.2 Politieke democratie en geavanceerd kapitalisme ............................................................................. 38
5.3.3 De welvaartstaat in de geavanceerd-kapitalistische samenleving ..................................................... 39
5.3.4 Economische herstructurering en sociale ongelijkheid ...................................................................... 40
Hoofdstuk 6 Een conceptueel kader voor de arbeidsorganisatie – het wetenschappelijk management als
referentiemodel ........................................................................................................................................... 41
6.1 Inleiding ...................................................................................................................................................... 41
6.2 De plaats van de arbeidsorganisatie in het maakmodel............................................................................. 41
6.2.1 De strategie en het maakmodel.......................................................................................................... 41
6.2.2 Het maakmodel (=productieproces) en het productie- of dienstverleningsconcept.......................... 42
6.3 Kernprincipes van de intraorganisationele productieorganisatie ............................................................... 43
6.3.1 De productieorganisatie ..................................................................................................................... 43
6.3.2 De productietechnologie .................................................................................................................... 44
3
CHRISTOPHE VANROELEN
Gilles Pauwels
,1
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1 De kijk van de sociologen (géén leerstof!) ................................................................................... 6
1.1 Inleiding ........................................................................................................................................................ 6
1.2 De sociologie als wetenschap van het maatschappelijk spel ........................................................................ 6
1.3 De vijf belangrijke vraagstukken van de sociologie ...................................................................................... 6
1.3.1 Het spanningsveld tussen het individu en het collectieve .................................................................... 6
1.3.2 De samenleving als bron van mogelijkheden en oorzaak van beperkingen voor het individu ............. 7
1.3.3 De sociale oorzaken van menselijk gedrag en denken ......................................................................... 7
1.3.4 Samenwerking en identificatie ............................................................................................................. 7
1.3.5 Competentie en onderscheid ............................................................................................................... 8
1.4 De sociologie: een wetenschap van het sociale ............................................................................................ 8
1.4.1 De eigen aard van de sociale wetenschappen ...................................................................................... 9
1.4.2 De Sociologie als empirische wetenschap .......................................................................................... 10
Hoofdstuk 2 De sociologische kijk op arbeid ................................................................................................. 11
2.1 Inleiding ...................................................................................................................................................... 11
2.2 Wat is werk ................................................................................................................................................. 11
2.2.1 Smalle en brede definities .................................................................................................................. 11
2.2.2 De sociale context ............................................................................................................................... 11
2.3 Werk en niet-werk ...................................................................................................................................... 11
2.3.1 De waarde van werk ........................................................................................................................... 12
2.3.2 Betaalde arbeid, werk en reproductief werk ...................................................................................... 12
2.3.3 Voorbeelden van betaalde arbeid, werk en vrije tijd.......................................................................... 13
2.3.4 De bredere waarde van werk.............................................................................................................. 13
2.4 Werk als betaalde arbeid ............................................................................................................................ 14
2.4.1 Arbeid binnen een klassenrelatie ....................................................................................................... 14
2.4.2 Arbeidsverhouding.............................................................................................................................. 14
2.4.3 Loonarbeid en andere vormen van betaalde arbeid .......................................................................... 15
2.4.4 Soorten arbeidstaken.......................................................................................................................... 15
Hoofdstuk 3 Het arbeidsbestel: conceptuele afbakening ............................................................................... 16
3.1 Inleiding ...................................................................................................................................................... 16
3.2 De conceptuele ruimte van het arbeidsbestel............................................................................................. 16
3.3 De aggregatieniveaus van het arbeidsbestel .............................................................................................. 17
3.3.1 Macroniveau ....................................................................................................................................... 17
3.3.2 Mesoniveau ........................................................................................................................................ 17
3.3.3 Microniveau ........................................................................................................................................ 17
3.4 De arena’s van het arbeidsbestel................................................................................................................ 17
3.4.1 Arena 1: de arbeidsorganisatie ........................................................................................................... 18
3.4.2 Arena 2: de arbeidsmarkt ................................................................................................................... 18
3.4.3 Arena 3: de arbeidsverhoudingen ...................................................................................................... 18
3.5 Het microniveau van de arbeidsplaats: de vier A’s ..................................................................................... 18
3.5.1 Arbeidsinhoud..................................................................................................................................... 19
3.5.2 Arbeidsomstandigheden ..................................................................................................................... 19
3.5.3 Arbeidsvoorwaarden .......................................................................................................................... 19
3.5.4 Arbeidsverhoudingen.......................................................................................................................... 20
3.6 Uitleiding .................................................................................................................................................... 21
2
, Hoofdstuk 4 Kapitalisme en de opkomst van de industriële arbeidsorganisatie............................................. 22
4.1 Inleiding ...................................................................................................................................................... 22
4.2 De innige relatie tussen modernisering, kapitalisme en industrialisering .................................................. 22
4.2.1 Moderne staatsvorming ..................................................................................................................... 23
4.2.2 De dynamiek van het kapitalisme ....................................................................................................... 23
4.2.3 Wetenschap en technologie ............................................................................................................... 23
4.2.4 Rationalisering en verlichting ............................................................................................................. 23
4.3 Werken in pre-industriële samenlevingen .................................................................................................. 23
4.3.1 Jagers-verzamelaars ............................................................................................................................ 23
4.3.2 Horticulturele samenleving................................................................................................................. 24
4.3.3 Feodale agrarische samenleving ......................................................................................................... 24
4.4 De transitie naar een industrieel-kapitalistische arbeidsorganisatie .......................................................... 24
4.4.1 Industrieel kapitalisme: “What’s in a name?” .................................................................................... 25
4.4.2 Arbeid binnen een gespecialiseerd interactiekader ........................................................................... 25
4.4.3 Arbeidsverhoudingen ingebed in het ‘vrijemarktdenken’ .................................................................. 26
4.4.4 Het productiesysteem: bureaucratisering en mechanisering ............................................................. 27
4.4.5 Omgang met de tijd ............................................................................................................................ 28
4.4.6 Opleiding en rekrutering ..................................................................................................................... 28
4.4.7 De betekenis van arbeid ..................................................................................................................... 28
4.4.8 Arbeid: een voor- en na-vergelijking................................................................................................... 29
4.5 De drijfveren achter de opkomst van de industrieel-kapitalistische samenleving ...................................... 29
4.5.1 Technologie als determinerende kracht? ........................................................................................... 29
4.5.2 Politiek: het verlangen naar controle over het arbeidsproces............................................................ 29
4.5.3 Organisatie .......................................................................................................................................... 30
4.5.4 Het culturele standpunt ...................................................................................................................... 30
4.6 Uitleiding .................................................................................................................................................... 30
Hoofdstuk 5 De grondvesten van het arbeidsbestel ...................................................................................... 31
5.1 Inleiding ...................................................................................................................................................... 31
5.2 Het kapitalistisme als economisch systeem: fasen in het industrialiseringsproces .................................... 31
5.2.1 Het handelskapitalisme (1300 – 1750) ............................................................................................... 31
5.2.2 Industriële kapitalisme (ca. 1750 – 1940) ........................................................................................... 32
5.2.3 Het fordistische productiemodel (ca. 1940 – 1970): de industrieel-kapitalistische samenleving ten
top................................................................................................................................................................ 33
5.2.4 Crisis van het fordistische model ........................................................................................................ 33
5.2.5 Geavanceerd kapitalisme .................................................................................................................... 35
5.3 De context van het geavanceerde kapitalisme ........................................................................................... 36
5.3.1 Technologie in de geavanceerd-kapitalistische samenleving ............................................................. 36
5.3.2 Politieke democratie en geavanceerd kapitalisme ............................................................................. 38
5.3.3 De welvaartstaat in de geavanceerd-kapitalistische samenleving ..................................................... 39
5.3.4 Economische herstructurering en sociale ongelijkheid ...................................................................... 40
Hoofdstuk 6 Een conceptueel kader voor de arbeidsorganisatie – het wetenschappelijk management als
referentiemodel ........................................................................................................................................... 41
6.1 Inleiding ...................................................................................................................................................... 41
6.2 De plaats van de arbeidsorganisatie in het maakmodel............................................................................. 41
6.2.1 De strategie en het maakmodel.......................................................................................................... 41
6.2.2 Het maakmodel (=productieproces) en het productie- of dienstverleningsconcept.......................... 42
6.3 Kernprincipes van de intraorganisationele productieorganisatie ............................................................... 43
6.3.1 De productieorganisatie ..................................................................................................................... 43
6.3.2 De productietechnologie .................................................................................................................... 44
3
