EUROPEES RECHT
2025-2026
PROF. PETER VAN ELSUWEGE
1
,Inhoudsopgave
Wat is europees recht?..................................................................................................................7
H1: hoe is de europese unie geëvolueerd als rechtssysteem?..............................................9
1.1 verdieping van het Europees integratieproces.........................................................................9
1.1.1 Eerste initiatieven tot intergouvernementele samenwerkingen.............................................................9
1.1.2 Oprichting van de Europese gemeenschappen.....................................................................................12
1.1.3 van europese gemeenschappen naar europese unie............................................................................15
1.2. verbreding van het europees integratieproces......................................................................26
1.2.2 Juridische procedure voor toetreding nieuwe lidstaten: Artikel 49 VEU..............................................26
1.2.2 Voorwaarden toetreding........................................................................................................................27
1.2.3 de evolutie van het EU uitbereidingsproces..........................................................................................28
1.3 De Brexit als bijzonde episode in het Europees integratieproces............................................32
1.3.1 hoe kunnen lidstaten uit de europese unie treden?.............................................................................32
1.3.2 De Brexit.................................................................................................................................................33
1.4 de eu als gedefferentieerde rechtsorde..................................................................................36
1.4.1 De Eurozone...........................................................................................................................................36
1.4.2. De Schengenzone..................................................................................................................................38
H2: wat zijn de belangrijkste kenmerken van het EU recht?..............................................40
2.1 meer dan een samenwerkingsverband tussen de lidstaten: directe werking en voorrang......40
2.1.1 hoe verhoudt het eu recht zich tov het nationaal gronwettelijk recht?................................................44
2.1.2 verhouding EU recht en internationaal recht........................................................................................48
2.2 de eu als rechtsorde gebaseerd op gemeenschappelijke waarden.........................................50
2.2.1 het beginsel van wederzijds vertrouwen...............................................................................................50
2.2.2 wat gebeurt er als lidstaten de waarden van de EU niet langer respecteert........................................52
de eu als rechtsorde gebaseerd op gemeenschappelijke waarden: CONclusie.............................................62
2.3 Rechtsorde gebaseerd op de bescherming van grondrechten................................................62
Het handvest van de grondrechten van de EU...............................................................................................64
Toetreding tot het EVRM................................................................................................................................66
2.4 loyale samenwerkingen..........................................................................................................67
2.5 gelijkheidsbeginsel Gelijkheid tussen staten en burgers........................................................67
H3: wanneer kan de EU wetgevend optreden....................................................................72
3.1 het principe van toegewezen bevoegdheid............................................................................72
Bevoedgheidscategorieën van de EU (art 2-6 VWEU)....................................................................................72
keuze van de juiste rechtsgrond.....................................................................................................................77
Conclusie (samenvatting)................................................................................................................................78
3.2 beginselen van subsidiariteit en evenredigheid......................................................................80
H4: hoe komt het recht van de europese unie tot stand.....................................................83
1. het europees parlement...........................................................................................................84
Samenstelling..................................................................................................................................................84
2
, bevoegdheden.................................................................................................................................................84
werkwijze.........................................................................................................................................................85
2. De europese raad.....................................................................................................................85
Samenstelling (Art. 15 (2) VEU).......................................................................................................................85
Bevoegdheden.................................................................................................................................................86
werkwijze.........................................................................................................................................................86
3. De raad (= raad van ministers of raad van de Europese unie)...................................................86
Samenstelling..................................................................................................................................................86
bevoegdheden.................................................................................................................................................87
werkwijze.........................................................................................................................................................87
4. de europese commissie............................................................................................................88
Samenstelling..................................................................................................................................................88
bevoegdheden (Art. 17 (1) VEU).....................................................................................................................89
Werkwijze........................................................................................................................................................90
5. het hof van justitie...................................................................................................................91
samenstelling..................................................................................................................................................91
bevoegdheden.................................................................................................................................................92
werkwijze.........................................................................................................................................................92
6. De ecb......................................................................................................................................94
samenstelling..................................................................................................................................................94
Bevoegdheid....................................................................................................................................................94
7. De europese rekenkamer.........................................................................................................95
samenstelling..................................................................................................................................................95
Bevoegdheden.................................................................................................................................................95
8. andere organen........................................................................................................................95
H5: hoe werkt de interne markt van de europese unie......................................................96
5.1 vrij goederenverkeer..............................................................................................................96
5.1.1 de douane unie.......................................................................................................................................97
5.1.2 verbod van kwanitatieve in en uitvoerbeperkingen..............................................................................98
5.2 vrij verkeer van personen.....................................................................................................101
5.2.1 vrij verkeer van niet-economisch active burgers.................................................................................101
5.2.2 vrij verkeer van werknemers................................................................................................................103
5.2.3 vrijheid van vestiging............................................................................................................................106
5.3 vrij dienstenverkeer.............................................................................................................106
5.3.1 verbod op discriminatie.......................................................................................................................108
5.3.2 uitzonderingen en uitoefeningen van het openbaar gezag.................................................................108
5.3.3 Detachering..........................................................................................................................................108
5.4 Vrij kapitaal verkeer.............................................................................................................109
H6: hoe wordt de vrije concurrentie binnen de EU gegarandeerd? EU mededingingsrecht
.......................................................................................................................................109
6.1 wat zijn de regels voor ondernemingen?..............................................................................110
6.1.2 structuur van de markt: Concentratiecontrole....................................................................................114
3
, 6.2 wat zijn de regels voor lidstaten?.........................................................................................114
6.2.1 verbod op staatssteun..........................................................................................................................114
6.2.2 toegelaten staatssteun.........................................................................................................................115
6.2.3 Controle (art. 108 VWEU).....................................................................................................................115
6.2.4 Terugvordering illegale steun...............................................................................................................116
H7: hoe wordne binnen de EU rechten beschermd en geahandhaafd rechtsbescherming
.......................................................................................................................................116
7.1 Hoe kan er worden opgetreden tegen de EU-lidstaten die het EU-recht schenden?.............119
7.1.1 Informele procedures: solvit en pilot...................................................................................................120
7.1.2 directe procedure tegen EU-lidstaten: beroep wegens niet nakoming..............................................121
7.1.3 indirecte procedure: prejudiciële interpretatievraag..........................................................................124
7.1.4 niet contractuele aanprakelijkheid......................................................................................................127
7.2 Hoe kan er worden opgetreden tegen een beslissing en nalaitgheid van de EU-instellingen 128
7.2.1 Directe procedures tegen EU-instellingen...........................................................................................128
7.2.2 indirecte procedure Prejudiciële procedure.......................................................................................133
H8: Hoe treedt de EU op in de wereld Externe betrekkingen...........................................133
8.1 het gemeenschappelijk buitenlands veiligheidsbeleid (GBVB)..............................................133
8.2 De plicht tot een samengang en loyale samenwerking.........................................................134
8.3 de externe vertegenwoordiging van de EU...........................................................................134
8.4 De instrumenten van het extern beleid van de eu................................................................135
8.4.1 Sancties (beperkende maatregelen)....................................................................................................135
grote casusvragen...........................................................................................................136
Begrippen uitleggen........................................................................................................137
Juist/ FOUT.....................................................................................................................137
4
2025-2026
PROF. PETER VAN ELSUWEGE
1
,Inhoudsopgave
Wat is europees recht?..................................................................................................................7
H1: hoe is de europese unie geëvolueerd als rechtssysteem?..............................................9
1.1 verdieping van het Europees integratieproces.........................................................................9
1.1.1 Eerste initiatieven tot intergouvernementele samenwerkingen.............................................................9
1.1.2 Oprichting van de Europese gemeenschappen.....................................................................................12
1.1.3 van europese gemeenschappen naar europese unie............................................................................15
1.2. verbreding van het europees integratieproces......................................................................26
1.2.2 Juridische procedure voor toetreding nieuwe lidstaten: Artikel 49 VEU..............................................26
1.2.2 Voorwaarden toetreding........................................................................................................................27
1.2.3 de evolutie van het EU uitbereidingsproces..........................................................................................28
1.3 De Brexit als bijzonde episode in het Europees integratieproces............................................32
1.3.1 hoe kunnen lidstaten uit de europese unie treden?.............................................................................32
1.3.2 De Brexit.................................................................................................................................................33
1.4 de eu als gedefferentieerde rechtsorde..................................................................................36
1.4.1 De Eurozone...........................................................................................................................................36
1.4.2. De Schengenzone..................................................................................................................................38
H2: wat zijn de belangrijkste kenmerken van het EU recht?..............................................40
2.1 meer dan een samenwerkingsverband tussen de lidstaten: directe werking en voorrang......40
2.1.1 hoe verhoudt het eu recht zich tov het nationaal gronwettelijk recht?................................................44
2.1.2 verhouding EU recht en internationaal recht........................................................................................48
2.2 de eu als rechtsorde gebaseerd op gemeenschappelijke waarden.........................................50
2.2.1 het beginsel van wederzijds vertrouwen...............................................................................................50
2.2.2 wat gebeurt er als lidstaten de waarden van de EU niet langer respecteert........................................52
de eu als rechtsorde gebaseerd op gemeenschappelijke waarden: CONclusie.............................................62
2.3 Rechtsorde gebaseerd op de bescherming van grondrechten................................................62
Het handvest van de grondrechten van de EU...............................................................................................64
Toetreding tot het EVRM................................................................................................................................66
2.4 loyale samenwerkingen..........................................................................................................67
2.5 gelijkheidsbeginsel Gelijkheid tussen staten en burgers........................................................67
H3: wanneer kan de EU wetgevend optreden....................................................................72
3.1 het principe van toegewezen bevoegdheid............................................................................72
Bevoedgheidscategorieën van de EU (art 2-6 VWEU)....................................................................................72
keuze van de juiste rechtsgrond.....................................................................................................................77
Conclusie (samenvatting)................................................................................................................................78
3.2 beginselen van subsidiariteit en evenredigheid......................................................................80
H4: hoe komt het recht van de europese unie tot stand.....................................................83
1. het europees parlement...........................................................................................................84
Samenstelling..................................................................................................................................................84
2
, bevoegdheden.................................................................................................................................................84
werkwijze.........................................................................................................................................................85
2. De europese raad.....................................................................................................................85
Samenstelling (Art. 15 (2) VEU).......................................................................................................................85
Bevoegdheden.................................................................................................................................................86
werkwijze.........................................................................................................................................................86
3. De raad (= raad van ministers of raad van de Europese unie)...................................................86
Samenstelling..................................................................................................................................................86
bevoegdheden.................................................................................................................................................87
werkwijze.........................................................................................................................................................87
4. de europese commissie............................................................................................................88
Samenstelling..................................................................................................................................................88
bevoegdheden (Art. 17 (1) VEU).....................................................................................................................89
Werkwijze........................................................................................................................................................90
5. het hof van justitie...................................................................................................................91
samenstelling..................................................................................................................................................91
bevoegdheden.................................................................................................................................................92
werkwijze.........................................................................................................................................................92
6. De ecb......................................................................................................................................94
samenstelling..................................................................................................................................................94
Bevoegdheid....................................................................................................................................................94
7. De europese rekenkamer.........................................................................................................95
samenstelling..................................................................................................................................................95
Bevoegdheden.................................................................................................................................................95
8. andere organen........................................................................................................................95
H5: hoe werkt de interne markt van de europese unie......................................................96
5.1 vrij goederenverkeer..............................................................................................................96
5.1.1 de douane unie.......................................................................................................................................97
5.1.2 verbod van kwanitatieve in en uitvoerbeperkingen..............................................................................98
5.2 vrij verkeer van personen.....................................................................................................101
5.2.1 vrij verkeer van niet-economisch active burgers.................................................................................101
5.2.2 vrij verkeer van werknemers................................................................................................................103
5.2.3 vrijheid van vestiging............................................................................................................................106
5.3 vrij dienstenverkeer.............................................................................................................106
5.3.1 verbod op discriminatie.......................................................................................................................108
5.3.2 uitzonderingen en uitoefeningen van het openbaar gezag.................................................................108
5.3.3 Detachering..........................................................................................................................................108
5.4 Vrij kapitaal verkeer.............................................................................................................109
H6: hoe wordt de vrije concurrentie binnen de EU gegarandeerd? EU mededingingsrecht
.......................................................................................................................................109
6.1 wat zijn de regels voor ondernemingen?..............................................................................110
6.1.2 structuur van de markt: Concentratiecontrole....................................................................................114
3
, 6.2 wat zijn de regels voor lidstaten?.........................................................................................114
6.2.1 verbod op staatssteun..........................................................................................................................114
6.2.2 toegelaten staatssteun.........................................................................................................................115
6.2.3 Controle (art. 108 VWEU).....................................................................................................................115
6.2.4 Terugvordering illegale steun...............................................................................................................116
H7: hoe wordne binnen de EU rechten beschermd en geahandhaafd rechtsbescherming
.......................................................................................................................................116
7.1 Hoe kan er worden opgetreden tegen de EU-lidstaten die het EU-recht schenden?.............119
7.1.1 Informele procedures: solvit en pilot...................................................................................................120
7.1.2 directe procedure tegen EU-lidstaten: beroep wegens niet nakoming..............................................121
7.1.3 indirecte procedure: prejudiciële interpretatievraag..........................................................................124
7.1.4 niet contractuele aanprakelijkheid......................................................................................................127
7.2 Hoe kan er worden opgetreden tegen een beslissing en nalaitgheid van de EU-instellingen 128
7.2.1 Directe procedures tegen EU-instellingen...........................................................................................128
7.2.2 indirecte procedure Prejudiciële procedure.......................................................................................133
H8: Hoe treedt de EU op in de wereld Externe betrekkingen...........................................133
8.1 het gemeenschappelijk buitenlands veiligheidsbeleid (GBVB)..............................................133
8.2 De plicht tot een samengang en loyale samenwerking.........................................................134
8.3 de externe vertegenwoordiging van de EU...........................................................................134
8.4 De instrumenten van het extern beleid van de eu................................................................135
8.4.1 Sancties (beperkende maatregelen)....................................................................................................135
grote casusvragen...........................................................................................................136
Begrippen uitleggen........................................................................................................137
Juist/ FOUT.....................................................................................................................137
4
