WELZIJN & CRIMINOLOGIE
,INHOUDSOPGAVE
INTRODUCTIELES ......................................................................................................................... 7
CRIMINOLOGISCHE RELEVANTIE AANDACHT VOOR WELZIJN (1) .................................................... 7
DE VERZORGINGSSTAAT ............................................................................................................... 9
VERZORGINGSSTAAT .................................................................................................................. 9
VERZORGINGSSTAAT: DE ORIGINES ........................................................................................... 10
SOLIDARITEIT ........................................................................................................................... 10
VAN MECHANISCHE NAAR ORGANISCHE SOLIDARITEIT - EMILE DURKHEIM .................................. 10
SOLIDARITEIT EN SOCIALE ZEKERHEID ....................................................................................... 12
WELZIJN: VAN GUNST NAAR RECHT ........................................................................................... 13
FRANSE VERLICHTINGSFILOSOFEN, O.A. “CONTRAT SOCIAL” VAN ROUSSEAU: BESCHERMING
INDIVIDUELE RECHTEN EN VRIJHEDEN ........................................................................................... 13
19DE EEUW SOCIALE KWESTIE .......................................................................................................... 13
VAN VERZORGINGSSTAAT NAAR VEILIGHEIDSSTAAT? .................................................................. 16
RESOCIALISATIEDENKEN................................................................................................................. 18
CONCLUSIE ............................................................................................................................. 18
HEDENDAAGSE VERZORGINGSSTATEN WERELDWIJD ................................................................. 19
BESTUURLIJKE ORGANISATIE WELZIJNSZORG ............................................................................. 20
DE WELZIJNSOVERHEDEN IN BELGIË ......................................................................................... 20
DE ACTOREN VAN WELZIJNSZORG EN HEDENDAAGSE BELEIDSLOGICA’S ..................................... 20
DE SOCIALE KAART ................................................................................................................... 20
DE SOCIALE KAART ALS CONSTRUCTIE ........................................................................................... 21
INDELING INTERVENTIES ................................................................................................................. 21
ALGEMEEN WELZIJNSWERK ...................................................................................................... 22
OCMW ............................................................................................................................................. 23
CAW................................................................................................................................................. 24
STRAATHOEKWERK .................................................................................................................. 25
ENKELE VOORBEELDEN ORGANISATIES FORENSISCH WELZIJNSWERK ......................................... 26
ITER .................................................................................................................................................. 26
STOP IT NOW ................................................................................................................................... 27
ZORGCENTRA NA SEKSUEEL GEWELD (ZSG) ................................................................................... 27
CASUS .................................................................................................................................... 28
PROFESSIONELE ZORG? ........................................................................................................... 29
ANTI-PROFESSIONELE DISCOURS ............................................................................................. 29
MANTELZORG .......................................................................................................................... 29
RECENTE ONTWIKKELINGEN EN UITDAGINGEN .......................................................................... 30
STIJGENDE VRAAG NAAR ZORG ....................................................................................................... 30
VRAAG NAAR ZORG WORDT COMPLEXER ....................................................................................... 31
, HOE OMGAAN MET VERANDERENDE VRAAG? ............................................................................. 31
BESTUURLIJK-ORGANISATORISCHE UITDAGINGEN ..................................................................... 32
PROFESSIONALISERING VAN DE SECTOR ................................................................................... 32
FINANCIERING ......................................................................................................................... 32
COMMERCIALISERING EN VERMARKTING VAN DE ZORG .............................................................. 32
VERMAATSCHAPPELIJKING VAN DE ZORG .................................................................................. 33
SPANNINGSVELDEN TUSSEN WELZIJNSZORG EN CONTROLE/BESTRAFFING................................. 33
ARMOEDE, (ON)WELZIJN EN CRIMINALITEIT(SCONTROLE) ........................................................... 34
ARMOEDE IN CIJFERS: EU-SILC.................................................................................................. 34
HOE WORDT DIT BEVRAAGD? .......................................................................................................... 35
OBSERVATIES (DATA 2022, PUB. 2023) ............................................................................................ 35
WOONCRISIS........................................................................................................................... 36
ARMOEDE IS MEER DAN ONVOLDOENDE EN/OF ONZEKER INKOMEN ........................................... 36
HET BEJEGENEN VAN MENSEN IN ARMOEDE .............................................................................. 37
VERSCHILLENDE MANIEREN VAN ‘OTHERING’ ................................................................................ 37
GROTE KLOVEN EN DREMPELS VOOR MENSEN IN ARMOEDE ....................................................... 38
ARMOEDE................................................................................................................................ 39
HOE BENADERERN WE ARMOEDE? ............................................................................................ 39
ARMOEDE ALS ETHISCH PROBLEEM:............................................................................................... 39
ARMOEDE ALS FUNDAMENTELE SCHENDING VAN MENSENRECHTEN: .......................................... 39
ARMOEDE ALS SOCIAAL PROBLEEM: ............................................................................................... 39
WAAROM NEEMT ARMOEDE NIET AF? ........................................................................................ 40
DE NIEUWE SOCIALE KWESTIE .................................................................................................. 41
TWEE SHIFTS IN ARMOEDEBELEID UITGELICHT ........................................................................... 42
ACTIVERING ..................................................................................................................................... 42
‘MET DE DOELGROEP’ ALS BELANGRIJK PRINCIPE .......................................................................... 43
OOK CULTURELE ONTWIKKELING .............................................................................................. 44
VERBAND ARMOEDE EN CRIMINALITEIT(SCONTROLE) ................................................................. 44
VERBANDEN TUSSEN ARMOEDE EN CRIMINALITEIT IN HET POSITIVISTISCH DENKEN IN DE 19DE
EEUW ...................................................................................................................................... 46
‘CRIMINALITÉ ET CONDITIONS ÉCONOMIQUES’.......................................................................... 48
CLARA WICHMANN (1885-1922) ................................................................................................ 50
STRAIN: ROBERT MERTON (1910 -2003) ................................................................................... 50
SITUATIONELE VERKLARINGEN .................................................................................................. 51
LEFT REALISM: O.A. JOHN LEA (BIJV. POVERTY CRIME AND POLITICS, 1996) ............................. 52
LOÏC WACQUANT: PUNISHING THE POOR .............................................................................. 53
EFFECTEN VAN ARMOEDE OP DIVERSE VLAKKEN ........................................................................ 53
,DISCRIMINATIE & RACISME ......................................................................................................... 54
ANTIDISCRIMINATIE WETGEVING ............................................................................................... 54
‘BESCHERMDE DISCRIMINATIECRITERIA’ ........................................................................................ 54
ANTIDISCRIMINATIEWETGEVING: DRIE FEDERALE WETTEN ............................................................ 55
DISCRIMINATIE: DE JURIDISCHE BENADERING ........................................................................... 55
VERBODEN GEDRAGINGEN....................................................................................................... 56
INTERSECTIONALITEIT .............................................................................................................. 57
EǪUALITY BODIES EN MENSENRECHTEN-INSTITUTEN IN BELGIË .................................................. 57
RACISME ................................................................................................................................. 58
RACISME ALS PERSPECTIEF (JAN BLOMMAERT)....................................................................... 59
(1) RACISME ALS IDEOLOGIE ..................................................................................................... 59
(2) RACISME ALS EPISTEMOLOGIE (KENNISLEER) ...................................................................... 60
ONDERZOEK: ROL VAN (DISCOURS OVER) CULTUUR, ETNICITEIT EN MIGRATIE IN DE PRAKTIJK VAN
JEUGDRECHTBANKEN EN JEUGDBESCHERMING ........................................................................ 60
VOORBEELD ‘DE DOOR OORLOG GETROFFEN KINDEREN’ & ‘CRIMINELE VAGEBONDEN’-
DISCOURS ....................................................................................................................................... 61
THE SOCIAL ORGANIZATION OF JUVENILE JUSTICE ..................................................................... 63
VLOEIBARE SAMENLEVING ......................................................................................................... 64
ZYGMUNT BAUMAN (1925-2017) ................................................................................................ 64
DE KERN VAN HET PROBLEEM ................................................................................................... 65
‘VLOEIBAAR’ (‘LIQUID’) ............................................................................................................. 66
FILM: ‘ENJOY POVERTY’ .............................................................................................................. 67
SAMENVATTING CHATGPT: .............................................................................................................. 67
VOORBEELDVRAAG ......................................................................................................................... 68
NABESPREKING ............................................................................................................................... 68
POPULAIRE BEELDVORMING....................................................................................................... 69
VOORBEELD: DE “BULGER CASE” .............................................................................................. 69
POPULAIRE BEELDVORMING ..................................................................................................... 69
VRAGEN OM TE STELLEN: ................................................................................................................ 70
ARTIKEL ‘FROM EMPOWERING THE THE SHAMEFUL TO SHAMING THE EMPOWERED: SHIFTING
DEPICTIONS OF THE POOR IN ‘REALITY TV’ ................................................................................. 70
(1) NEO-PHILANTHROPIC ‘EMPOWERMENT’ OF THE (‘DESERVING’) POOR (‘EXPERT ADVICE’;
SELF-HELP, POSITIVITY) ................................................................................................................... 71
(2) NEOLIBERAL SHAMING OF THE UNRESPECTABLE (BUT POTENTIALLY REDEEMABLE) POOR 71
(3) DERISION OF THE UNRESPECTABLE, UNREDEEMABLE AND SHAMELESS POOR ................. 71
‘THEATRE OF CRUELTY’ ............................................................................................................ 72
VOORBEELDVRAAG ......................................................................................................................... 72
KENNISCONSTRUCTIE EN COMMUNICATIE IN WELZIJNSWERK .................................................... 73
, OBSERVEREN .......................................................................................................................... 73
TAAL ALS CONSTITUTIEF .................................................................................................................. 74
OBSERVEREN/INTERPRETEREN ................................................................................................. 74
VALKUILEN....................................................................................................................................... 75
NON-VERBALE COMMUNICATIE ...................................................................................................... 75
DIAGNOSE ............................................................................................................................... 76
RAPPORTAGE .......................................................................................................................... 76
RAPPORTAGE IS EEN CONSTRUCTIE VAN VERHAAL ........................................................................ 77
RAPPORTAGE IS EEN LEZING VAN DE SOCIALE WERKELIJKHEID ..................................................... 77
RAPPORTAGE: DEONTOLOGIE EN INTEGRITEIT ............................................................................... 78
RAPPORTAGE: METHODOLOGIE ...................................................................................................... 78
BEGRIJPEN OF INGRIJPEN ......................................................................................................... 80
INGRIJPEN ....................................................................................................................................... 80
BEGRIJPEN ....................................................................................................................................... 80
BEGRIJPEN = INGRIJPEN ........................................................................................................... 81
ACTIEF LUISTEREN ................................................................................................................... 81
EMPATHIE ........................................................................................................................................ 82
ECHTHEID (AUTHENTICITEIT) ........................................................................................................... 82
CONGRUENTIE BINNEN-EN BUITENKANT........................................................................................ 82
TRANSPARANTIE .............................................................................................................................. 82
AANVAARDING (POSITIVE REGARD) ................................................................................................. 82
ACTIEF LUISTEREN: CONCREET ....................................................................................................... 83
LUISTERFOUTEN .............................................................................................................................. 85
TIPS .................................................................................................................................................. 85
PARTICIPATIE ........................................................................................................................... 85
LADDER VAN PARTICIPATIE (ARNSTEIN, 1969) ................................................................................. 86
HOE HOGER DE GRAAD, HOE MEER CONTROLE UIT HANDEN GEGEVEN ....................................... 86
ERVARINGSDESKUNDIGHEID .......................................................................................................... 87
DIGITALISERING & DATAFICATIE ................................................................................................. 88
ELECTRONIC TURN .................................................................................................................. 88
VOORBEELD: INSISTO (INFORMATICA SYSTEEM INTERSECTORALE TOEGANGSPOORT) ................. 89
BEVINDINGEN (DEVLIEGHERE & ROOSE, 2019) ........................................................................... 90
CONCLUSIES ................................................................................................................................... 90
BEROEPSGEHEIM ....................................................................................................................... 91
BEROEPSGEHEIM ..................................................................................................................... 91
GEHEIM ................................................................................................................................... 91
BELANG BEROEPSGEHEIM ........................................................................................................ 92
DRAGERS ................................................................................................................................ 92
BEOORDELING ‘RESTCATEGORIE’ (‘ALLE ANDERE PERSONEN’) ..................................................... 93
TERMINOLOGIE ........................................................................................................................ 93
UITZONDERING OP BEROEPSGEHEIM ........................................................................................ 93
, SPREEKRECHT ................................................................................................................................. 94
SCHULDIG VERZUIM (ARTIKEL 422BIS STRAFWETBOEK).................................................................. 94
GEDEELD EN GEZAMENLIJK BEROEPSGEHEIM ............................................................................ 95
GEZAMENLIJK: ................................................................................................................................. 95
GEDEELD: ........................................................................................................................................ 95
RECHTVAARDIGING/SCHULDUITSLUITING ................................................................................. 95
SCHENDING BEROEPSGEHEIM ................................................................................................. 96
BEROEPSGEHEIM VS AMBTSGEHEIM ......................................................................................... 96
BEROEPSGEHEIM ............................................................................................................................ 96
AMBTSGEHEIM................................................................................................................................. 96
DISCRETIEPLICHT .................................................................................................................... 97
CASUSSEN .............................................................................................................................. 97
VORBEELDVRAAG ............................................................................................................................ 98
BELEIDSLOGICA’S, VERMAATSCHAPPELIJKING, MANGERIALISME................................................ 99
VERMAATSCHAPPELIJKING VAN DE ZORG ALS NIEUWE BESTUURLIJKE LOGICA ............................. 99
VERMAATSCHAPPELIJKING VAN DE ZORG: DE IDEEËN ................................................................. 99
KRITIEKEN OP VERMAATSCHAPPELIJKING ................................................................................. 100
(1) PATERNALISME TERECHT UITGEDAAGD, MAAR WAT BETEKENT ‘AUTONOMIE’ IN DE PRAKTIJK?
....................................................................................................................................................... 100
(2) “ZELFSTANDIG EN THUIS BETER” ALS DOGMA MET WEINIG NUANCE EN REALITEITSZIN ....... 100
(3) ”COMMUNITY-BASED EN INFORMELE ZORG BETER DAN FORMELE” ALS DOGMA ................... 101
(4) HET IDEAAL VAN SAMENWERKING VAN SOCIALE ONDERNEMINGEN ...................................... 101
VOORBEELD .................................................................................................................................. 102
SOCIAAL SCHADUWWERK ....................................................................................................... 102
MANAGERIALISME ALS ‘NIEUWE’ BESTUURLIJKE LOGICA ............................................................ 102
VERMARKTING VAN DE ZORG ................................................................................................... 103
TONEEL ‘PATIËNTENPROSTITUTIE’ (HERMAN WOLF) ................................................................... 103
BEGRIPPENLIJST........................................................................................................................ 104
,INFO EXAMEN
- Open boek examen: je mag gebruik maken van je eigen nota’s (incl. eigen korte synthese van
teksten) en slides Canvas. Niet digitaal (afdrukken met mate aub!)
- Zie document ‘Een openboekexamen - tips’ (Canvas)
- Structureer het materiaal dat je meebrengt (bijv. inhoudsopgave, paginanummers) en bundel het
in een map
- Lees de vraag nauwgezet en vraag indien nodig om verduidelijking aan de toezichthouder
- Voor dit examen wordt er van jou verwacht dat je een goed beargumenteerd, doordacht en
origineel (= in jouw eigen woorden geformuleerd en zelf opgebouwd) antwoord geeft. Schrijf dus
geen stukken tekst uit de cursusbronnen (of uit gedeelde samenvattingen) over, want hiervoor
krijg je geen punten. Opletten met circulerende samenvattingen en ‘modelantwoorden’ !
- Tijdens het examen: maak, waar mogelijk, gebruik van voorbeelden en onderbouw je stellingen.
Zeker reflectievragen zijn zelden louter ‘juist’ of ‘fout’ te beantwoorden, besteed daarom
aandacht aan je argumentatie
- Vermijd generieke stellingen (bijv. het is belangrijk…), wees concreet (bijv. het is belangrijk voor
wie, in welke omstandigheden, waarom…), verwijs naar voorbeelden, cases, actualiteit of
teksten gezien in de les.
- Redeneer: bijv. deze bestuurlijke logica veronderstelt een mensbeeld van de zorgvrager als een
geheel zelfredzame consument die de zorgaanbod weet te navigeren en de juiste vormen van
zorg kan aanvragen/aankopen
- Schrijf in volzinnen en gebruik structuurwoorden, onderlijn kernideëen. Wees bondig en to-the-
point
- Wat niet leesbaar is, kan niet beoordeeld worden.
- 2-3 open vragen, die ook peilen naar jouw reflectie (scoring niet op de ‘waarde’ van een
standpunt maar op argumentatie en onderbouwing) > werk een visie uit, niet louter ‘een mening’
o Bijvoorbeeld: Je krijgt een krantenartikel te lezen. Welke invulling van de notie
‘solidariteit’ lijkt de auteur voor te staan? Leg uit waaruit je dit afleidt (verwijs eventueel
naar specifieke passages/formuleringen in het artikel)
o Bijvoorbeeld: We bespraken in de les verschillende visies op ‘vermaatschappelijking’ van
de zorg. Formuleer je eigen visie op deze ontwikkeling specifiek als het aankomt op
welzijnszorg voor kwetsbare doelgroepen, zoals mensen met dubbele diagnose.
Bespreek de mogelijke valkuilen en opportuniteiten.
o Bijvoorbeeld: In de film 'Enjoy Poverty' richt de kunstenaar en filmmaker Renzo Martens
o.a. zijn pijlen op de kijker als consument van beelden. Reflecteer over volgens jou de
grootste meerwaarde (of juist de gevaren) en de mogelijke effecten van zijn
provocerende benadering. Beargumenteer omstandig en gebruik voorbeelden.
- 0-1 vraag begrippen (kort antwoord en toepassing)
o Bijvoorbeeld: Leg uit in jouw eigen woorden: nieuwe sociale kwestie
,INTRODUCTIELES
Welzijn = fysiek welzijn (toestand van een persoon, lichamelijke gezondheid, aanwezigheid van
welbevinden), mentaal welzijn (psychologische en emotionele gezondheid van een persoon geluk,
tevredenheid…), sociaal welzijn (kwaliteit van sociale relaties en verbondenheid tussen elkaar),
economisch welzijn (welvaart, levensstandaarden, werkgelegenheden, afwezigheid van armoede…),
maatschappelijk welzijn (gelijke kansen, ideeën -> iedereen vertrek vanuit verschillende mogelijkheden)
milieu welzijn (gezondheid van milieu, impact op menselijke gezondheid op persoon en wereld op
zichzelf)
Welzijnszorg = Antwoord van de omgeving op de noodsituatie van een individu
• Noodsituatie: een breuk tussen iemands noden en hun capaciteiten / vermogen
o Bv. tekort kinderopvang (recent probleem, aangezien vroeger huisvrouwen, grotere
gezinnen waarin oudere kinderen zorg deels op zich namen…)
• Omgeving: gezin en familie, lokale netwerk, private voorziening of overheid
• Breuk: variabel doorheen de tijd, volgens sociale klasse, cultuur,… m.a.w. er bestaan meerdere
en veranderlijke definities van ‘noden’ en ‘welzijn’ (bijv.kinderopvang)
• Alle diensten en voorzieningen die mensen met noden/problemen hulp aanbieden om een
optimaal welzijn van het individu te bekomen
Welzijnswerk: correctieve functie in samenleving
o Professioneel, probeert de breuk tussen de noden en vermogen recht te brengen
o Professionals treden op als er niet voldaan kan worden
CRIMINOLOGISCHE RELEVANTIE AANDACHT VOOR WELZIJN (1)
Criminaliteit als sociaal probleem
o Brengt schade aan personen en gemeenschappen (sociale cohesie,
ontwikkeling, ontwrichting)
o Veiligheid en welzijn van de samenleving komt onder druk te staan
o Economische kosten: politie, justitie, opvolging…
o Maatschappelijke ongelijkheid (als criminogeen en als sociaal schadelijk)
o Maatschappelijke reactie en stigmatisering: overmatige nadruk op
strafrechtelijke oplossingen en gebrek aan rehabilitatiemogelijkheden kunnen bijdragen aan
een vicieuze cirkel van criminaliteit
o Bv. Straffen zoals gevangenisstraf = negatief voor welzijn -> Meer schade dan anders
Sociale criminaliteitspreventie
“Measures to prevent crime which are aimed at the social causes of crime rather than those concerned
with the mechanical reduction of opportunities (situational crime prevention) or with deterrence (the
criminal justice system)’” (Young, 2001)
- Aanpakken kernoorzaken criminaliteit door bijv.:
o Investering in individuen, gezinnen, buurt, samenleven
o Aanpakken armoede, werkloosheid, slechte huisvesting, gebrek sociale/opleidings- en
ontspanningskansen
- Relatie preventie- en veiligheidsdenken en welzijnsdenken
Een goed sociaal beleid is goede preventie van criminaliteit, maar is meer dan goede
criminaliteitspreventie alleen
➔ Meer dan situationele preventie (puur inspelen op situatie en nt op maatsch relevantie)
,Forensisch welzijnswerk
Forensisch: ‘in het kader van het strafrecht’ Door:
Doelgroep: - Algemene maatschappelijke hulp- en
- specifiek voor (potentiële) daders en/of dienstverlening
slachtoffers HV: GGZ, verslavingszorg, OCMW…
- mensen in contact met justitie DV: VDAB, sport…
- Categoriaal (= specifiek voor
daders/slachtoffers)
Bijv. justitiehuizen, psychosociale diensten gevangenis,
teams hulpverlening aan seksuele delinquenten,
forensische psychiatrische centra
Bv. Iter
Criminoloog werkt binnen een context (criminoloog wordt mee bepaald door wat in samenleving
gebeurt)
- Kennis en inzicht in de context waarin welzijnsgerichte (criminologisch relevante) interventies
worden ingezet
Criminoloog is drager van een context (criminoloog bepaalt mee wat in samenleving gebeurt)
- Kennis en inzicht in eigen actorschap en ‘bril’
Criminoloog legt kritische professionaliteit en integriteit aan de dag, en bezit relevante vaardigheden
- Deontologie, multiperspectivisme, gesprekstechnieken, transparant, rapporteren, enz.
, (1) DE VERZORGINGSSTAAT
DE VERZORGINGSSTAAT
Tekst Canvas:
- Normatieve dimensies van solidariteit.pdf
- Van verzorgingsstaat naar veiligheidsstaat.pdf
Hoe en waarom organiseren we ons als samenleving om welzijnszorg te bieden? Welke rol speelt de
staat hierin?
Centrale principes (bijv. ‘solidariteit’), historische ontwikkeling en hedendaagse uitdagingen van de
verzorgingsstaat
Bestuurlijke organisatie van welzijnszorg
Algemeen welzijnswerk
Hedendaagse uitdagingen
Spanningsvelden tussen welzijnszorg en bestraffing
VERZORGINGSSTAAT
• Welvaartstaat ≠ verzorgingsstaat
o Welvaart focust op de algemene welvaart & eco groei (Onderwijs, sociale zekerheid etc
vallen daarbuiten!)
o Verzorgingsstaat legt nadruk op bieden v sociale verzorging -> sociaal vangnet voor
burger
o Verzorgingsstaat: bieden van verschillende vormen van zorg,
sociale voorzieningen, sociaal vangnet voor burgers die hier nood aan hebben
▪ Staat is actief betrokken bij het waarborgen van basisbehoeften en het
verminderen van sociale ongelijkheid in maatschappij
• Maatschappijvorm waarbij overheidszorg zich garant stelt voor het collectieve sociale welzijn
van burgers
• Overheid niet enkel beschermer van burgerlijke en politieke rechten (= l’Etat Gendarme), maar
ook actief vormgever van maatschappelijk leven (= l’Etat Protecteur)
• Overheidstussenkomst gericht op vermindering van de marktafhankelijkheid
(‘decommodificatie’ = onttrekken van markonafhankelijkheid)
• Compromis tussen vrije markt en collectivistisch stelsel
o Alles in 1 pot en verdelen = collectivistisch
• Correctie van de verdeling van maatschappelijke goederen via sociaal beleid
• Steunt op solidariteitsprincipe
o (tussen generaties -> mensen die werken dragen bijv meer lasten voor de ouderen,
kinderen… Iemand die ziek valt, kan rekenen op vangnet…)
• (+ ordehandhaving en arbeidsmarktregulering)
,INHOUDSOPGAVE
INTRODUCTIELES ......................................................................................................................... 7
CRIMINOLOGISCHE RELEVANTIE AANDACHT VOOR WELZIJN (1) .................................................... 7
DE VERZORGINGSSTAAT ............................................................................................................... 9
VERZORGINGSSTAAT .................................................................................................................. 9
VERZORGINGSSTAAT: DE ORIGINES ........................................................................................... 10
SOLIDARITEIT ........................................................................................................................... 10
VAN MECHANISCHE NAAR ORGANISCHE SOLIDARITEIT - EMILE DURKHEIM .................................. 10
SOLIDARITEIT EN SOCIALE ZEKERHEID ....................................................................................... 12
WELZIJN: VAN GUNST NAAR RECHT ........................................................................................... 13
FRANSE VERLICHTINGSFILOSOFEN, O.A. “CONTRAT SOCIAL” VAN ROUSSEAU: BESCHERMING
INDIVIDUELE RECHTEN EN VRIJHEDEN ........................................................................................... 13
19DE EEUW SOCIALE KWESTIE .......................................................................................................... 13
VAN VERZORGINGSSTAAT NAAR VEILIGHEIDSSTAAT? .................................................................. 16
RESOCIALISATIEDENKEN................................................................................................................. 18
CONCLUSIE ............................................................................................................................. 18
HEDENDAAGSE VERZORGINGSSTATEN WERELDWIJD ................................................................. 19
BESTUURLIJKE ORGANISATIE WELZIJNSZORG ............................................................................. 20
DE WELZIJNSOVERHEDEN IN BELGIË ......................................................................................... 20
DE ACTOREN VAN WELZIJNSZORG EN HEDENDAAGSE BELEIDSLOGICA’S ..................................... 20
DE SOCIALE KAART ................................................................................................................... 20
DE SOCIALE KAART ALS CONSTRUCTIE ........................................................................................... 21
INDELING INTERVENTIES ................................................................................................................. 21
ALGEMEEN WELZIJNSWERK ...................................................................................................... 22
OCMW ............................................................................................................................................. 23
CAW................................................................................................................................................. 24
STRAATHOEKWERK .................................................................................................................. 25
ENKELE VOORBEELDEN ORGANISATIES FORENSISCH WELZIJNSWERK ......................................... 26
ITER .................................................................................................................................................. 26
STOP IT NOW ................................................................................................................................... 27
ZORGCENTRA NA SEKSUEEL GEWELD (ZSG) ................................................................................... 27
CASUS .................................................................................................................................... 28
PROFESSIONELE ZORG? ........................................................................................................... 29
ANTI-PROFESSIONELE DISCOURS ............................................................................................. 29
MANTELZORG .......................................................................................................................... 29
RECENTE ONTWIKKELINGEN EN UITDAGINGEN .......................................................................... 30
STIJGENDE VRAAG NAAR ZORG ....................................................................................................... 30
VRAAG NAAR ZORG WORDT COMPLEXER ....................................................................................... 31
, HOE OMGAAN MET VERANDERENDE VRAAG? ............................................................................. 31
BESTUURLIJK-ORGANISATORISCHE UITDAGINGEN ..................................................................... 32
PROFESSIONALISERING VAN DE SECTOR ................................................................................... 32
FINANCIERING ......................................................................................................................... 32
COMMERCIALISERING EN VERMARKTING VAN DE ZORG .............................................................. 32
VERMAATSCHAPPELIJKING VAN DE ZORG .................................................................................. 33
SPANNINGSVELDEN TUSSEN WELZIJNSZORG EN CONTROLE/BESTRAFFING................................. 33
ARMOEDE, (ON)WELZIJN EN CRIMINALITEIT(SCONTROLE) ........................................................... 34
ARMOEDE IN CIJFERS: EU-SILC.................................................................................................. 34
HOE WORDT DIT BEVRAAGD? .......................................................................................................... 35
OBSERVATIES (DATA 2022, PUB. 2023) ............................................................................................ 35
WOONCRISIS........................................................................................................................... 36
ARMOEDE IS MEER DAN ONVOLDOENDE EN/OF ONZEKER INKOMEN ........................................... 36
HET BEJEGENEN VAN MENSEN IN ARMOEDE .............................................................................. 37
VERSCHILLENDE MANIEREN VAN ‘OTHERING’ ................................................................................ 37
GROTE KLOVEN EN DREMPELS VOOR MENSEN IN ARMOEDE ....................................................... 38
ARMOEDE................................................................................................................................ 39
HOE BENADERERN WE ARMOEDE? ............................................................................................ 39
ARMOEDE ALS ETHISCH PROBLEEM:............................................................................................... 39
ARMOEDE ALS FUNDAMENTELE SCHENDING VAN MENSENRECHTEN: .......................................... 39
ARMOEDE ALS SOCIAAL PROBLEEM: ............................................................................................... 39
WAAROM NEEMT ARMOEDE NIET AF? ........................................................................................ 40
DE NIEUWE SOCIALE KWESTIE .................................................................................................. 41
TWEE SHIFTS IN ARMOEDEBELEID UITGELICHT ........................................................................... 42
ACTIVERING ..................................................................................................................................... 42
‘MET DE DOELGROEP’ ALS BELANGRIJK PRINCIPE .......................................................................... 43
OOK CULTURELE ONTWIKKELING .............................................................................................. 44
VERBAND ARMOEDE EN CRIMINALITEIT(SCONTROLE) ................................................................. 44
VERBANDEN TUSSEN ARMOEDE EN CRIMINALITEIT IN HET POSITIVISTISCH DENKEN IN DE 19DE
EEUW ...................................................................................................................................... 46
‘CRIMINALITÉ ET CONDITIONS ÉCONOMIQUES’.......................................................................... 48
CLARA WICHMANN (1885-1922) ................................................................................................ 50
STRAIN: ROBERT MERTON (1910 -2003) ................................................................................... 50
SITUATIONELE VERKLARINGEN .................................................................................................. 51
LEFT REALISM: O.A. JOHN LEA (BIJV. POVERTY CRIME AND POLITICS, 1996) ............................. 52
LOÏC WACQUANT: PUNISHING THE POOR .............................................................................. 53
EFFECTEN VAN ARMOEDE OP DIVERSE VLAKKEN ........................................................................ 53
,DISCRIMINATIE & RACISME ......................................................................................................... 54
ANTIDISCRIMINATIE WETGEVING ............................................................................................... 54
‘BESCHERMDE DISCRIMINATIECRITERIA’ ........................................................................................ 54
ANTIDISCRIMINATIEWETGEVING: DRIE FEDERALE WETTEN ............................................................ 55
DISCRIMINATIE: DE JURIDISCHE BENADERING ........................................................................... 55
VERBODEN GEDRAGINGEN....................................................................................................... 56
INTERSECTIONALITEIT .............................................................................................................. 57
EǪUALITY BODIES EN MENSENRECHTEN-INSTITUTEN IN BELGIË .................................................. 57
RACISME ................................................................................................................................. 58
RACISME ALS PERSPECTIEF (JAN BLOMMAERT)....................................................................... 59
(1) RACISME ALS IDEOLOGIE ..................................................................................................... 59
(2) RACISME ALS EPISTEMOLOGIE (KENNISLEER) ...................................................................... 60
ONDERZOEK: ROL VAN (DISCOURS OVER) CULTUUR, ETNICITEIT EN MIGRATIE IN DE PRAKTIJK VAN
JEUGDRECHTBANKEN EN JEUGDBESCHERMING ........................................................................ 60
VOORBEELD ‘DE DOOR OORLOG GETROFFEN KINDEREN’ & ‘CRIMINELE VAGEBONDEN’-
DISCOURS ....................................................................................................................................... 61
THE SOCIAL ORGANIZATION OF JUVENILE JUSTICE ..................................................................... 63
VLOEIBARE SAMENLEVING ......................................................................................................... 64
ZYGMUNT BAUMAN (1925-2017) ................................................................................................ 64
DE KERN VAN HET PROBLEEM ................................................................................................... 65
‘VLOEIBAAR’ (‘LIQUID’) ............................................................................................................. 66
FILM: ‘ENJOY POVERTY’ .............................................................................................................. 67
SAMENVATTING CHATGPT: .............................................................................................................. 67
VOORBEELDVRAAG ......................................................................................................................... 68
NABESPREKING ............................................................................................................................... 68
POPULAIRE BEELDVORMING....................................................................................................... 69
VOORBEELD: DE “BULGER CASE” .............................................................................................. 69
POPULAIRE BEELDVORMING ..................................................................................................... 69
VRAGEN OM TE STELLEN: ................................................................................................................ 70
ARTIKEL ‘FROM EMPOWERING THE THE SHAMEFUL TO SHAMING THE EMPOWERED: SHIFTING
DEPICTIONS OF THE POOR IN ‘REALITY TV’ ................................................................................. 70
(1) NEO-PHILANTHROPIC ‘EMPOWERMENT’ OF THE (‘DESERVING’) POOR (‘EXPERT ADVICE’;
SELF-HELP, POSITIVITY) ................................................................................................................... 71
(2) NEOLIBERAL SHAMING OF THE UNRESPECTABLE (BUT POTENTIALLY REDEEMABLE) POOR 71
(3) DERISION OF THE UNRESPECTABLE, UNREDEEMABLE AND SHAMELESS POOR ................. 71
‘THEATRE OF CRUELTY’ ............................................................................................................ 72
VOORBEELDVRAAG ......................................................................................................................... 72
KENNISCONSTRUCTIE EN COMMUNICATIE IN WELZIJNSWERK .................................................... 73
, OBSERVEREN .......................................................................................................................... 73
TAAL ALS CONSTITUTIEF .................................................................................................................. 74
OBSERVEREN/INTERPRETEREN ................................................................................................. 74
VALKUILEN....................................................................................................................................... 75
NON-VERBALE COMMUNICATIE ...................................................................................................... 75
DIAGNOSE ............................................................................................................................... 76
RAPPORTAGE .......................................................................................................................... 76
RAPPORTAGE IS EEN CONSTRUCTIE VAN VERHAAL ........................................................................ 77
RAPPORTAGE IS EEN LEZING VAN DE SOCIALE WERKELIJKHEID ..................................................... 77
RAPPORTAGE: DEONTOLOGIE EN INTEGRITEIT ............................................................................... 78
RAPPORTAGE: METHODOLOGIE ...................................................................................................... 78
BEGRIJPEN OF INGRIJPEN ......................................................................................................... 80
INGRIJPEN ....................................................................................................................................... 80
BEGRIJPEN ....................................................................................................................................... 80
BEGRIJPEN = INGRIJPEN ........................................................................................................... 81
ACTIEF LUISTEREN ................................................................................................................... 81
EMPATHIE ........................................................................................................................................ 82
ECHTHEID (AUTHENTICITEIT) ........................................................................................................... 82
CONGRUENTIE BINNEN-EN BUITENKANT........................................................................................ 82
TRANSPARANTIE .............................................................................................................................. 82
AANVAARDING (POSITIVE REGARD) ................................................................................................. 82
ACTIEF LUISTEREN: CONCREET ....................................................................................................... 83
LUISTERFOUTEN .............................................................................................................................. 85
TIPS .................................................................................................................................................. 85
PARTICIPATIE ........................................................................................................................... 85
LADDER VAN PARTICIPATIE (ARNSTEIN, 1969) ................................................................................. 86
HOE HOGER DE GRAAD, HOE MEER CONTROLE UIT HANDEN GEGEVEN ....................................... 86
ERVARINGSDESKUNDIGHEID .......................................................................................................... 87
DIGITALISERING & DATAFICATIE ................................................................................................. 88
ELECTRONIC TURN .................................................................................................................. 88
VOORBEELD: INSISTO (INFORMATICA SYSTEEM INTERSECTORALE TOEGANGSPOORT) ................. 89
BEVINDINGEN (DEVLIEGHERE & ROOSE, 2019) ........................................................................... 90
CONCLUSIES ................................................................................................................................... 90
BEROEPSGEHEIM ....................................................................................................................... 91
BEROEPSGEHEIM ..................................................................................................................... 91
GEHEIM ................................................................................................................................... 91
BELANG BEROEPSGEHEIM ........................................................................................................ 92
DRAGERS ................................................................................................................................ 92
BEOORDELING ‘RESTCATEGORIE’ (‘ALLE ANDERE PERSONEN’) ..................................................... 93
TERMINOLOGIE ........................................................................................................................ 93
UITZONDERING OP BEROEPSGEHEIM ........................................................................................ 93
, SPREEKRECHT ................................................................................................................................. 94
SCHULDIG VERZUIM (ARTIKEL 422BIS STRAFWETBOEK).................................................................. 94
GEDEELD EN GEZAMENLIJK BEROEPSGEHEIM ............................................................................ 95
GEZAMENLIJK: ................................................................................................................................. 95
GEDEELD: ........................................................................................................................................ 95
RECHTVAARDIGING/SCHULDUITSLUITING ................................................................................. 95
SCHENDING BEROEPSGEHEIM ................................................................................................. 96
BEROEPSGEHEIM VS AMBTSGEHEIM ......................................................................................... 96
BEROEPSGEHEIM ............................................................................................................................ 96
AMBTSGEHEIM................................................................................................................................. 96
DISCRETIEPLICHT .................................................................................................................... 97
CASUSSEN .............................................................................................................................. 97
VORBEELDVRAAG ............................................................................................................................ 98
BELEIDSLOGICA’S, VERMAATSCHAPPELIJKING, MANGERIALISME................................................ 99
VERMAATSCHAPPELIJKING VAN DE ZORG ALS NIEUWE BESTUURLIJKE LOGICA ............................. 99
VERMAATSCHAPPELIJKING VAN DE ZORG: DE IDEEËN ................................................................. 99
KRITIEKEN OP VERMAATSCHAPPELIJKING ................................................................................. 100
(1) PATERNALISME TERECHT UITGEDAAGD, MAAR WAT BETEKENT ‘AUTONOMIE’ IN DE PRAKTIJK?
....................................................................................................................................................... 100
(2) “ZELFSTANDIG EN THUIS BETER” ALS DOGMA MET WEINIG NUANCE EN REALITEITSZIN ....... 100
(3) ”COMMUNITY-BASED EN INFORMELE ZORG BETER DAN FORMELE” ALS DOGMA ................... 101
(4) HET IDEAAL VAN SAMENWERKING VAN SOCIALE ONDERNEMINGEN ...................................... 101
VOORBEELD .................................................................................................................................. 102
SOCIAAL SCHADUWWERK ....................................................................................................... 102
MANAGERIALISME ALS ‘NIEUWE’ BESTUURLIJKE LOGICA ............................................................ 102
VERMARKTING VAN DE ZORG ................................................................................................... 103
TONEEL ‘PATIËNTENPROSTITUTIE’ (HERMAN WOLF) ................................................................... 103
BEGRIPPENLIJST........................................................................................................................ 104
,INFO EXAMEN
- Open boek examen: je mag gebruik maken van je eigen nota’s (incl. eigen korte synthese van
teksten) en slides Canvas. Niet digitaal (afdrukken met mate aub!)
- Zie document ‘Een openboekexamen - tips’ (Canvas)
- Structureer het materiaal dat je meebrengt (bijv. inhoudsopgave, paginanummers) en bundel het
in een map
- Lees de vraag nauwgezet en vraag indien nodig om verduidelijking aan de toezichthouder
- Voor dit examen wordt er van jou verwacht dat je een goed beargumenteerd, doordacht en
origineel (= in jouw eigen woorden geformuleerd en zelf opgebouwd) antwoord geeft. Schrijf dus
geen stukken tekst uit de cursusbronnen (of uit gedeelde samenvattingen) over, want hiervoor
krijg je geen punten. Opletten met circulerende samenvattingen en ‘modelantwoorden’ !
- Tijdens het examen: maak, waar mogelijk, gebruik van voorbeelden en onderbouw je stellingen.
Zeker reflectievragen zijn zelden louter ‘juist’ of ‘fout’ te beantwoorden, besteed daarom
aandacht aan je argumentatie
- Vermijd generieke stellingen (bijv. het is belangrijk…), wees concreet (bijv. het is belangrijk voor
wie, in welke omstandigheden, waarom…), verwijs naar voorbeelden, cases, actualiteit of
teksten gezien in de les.
- Redeneer: bijv. deze bestuurlijke logica veronderstelt een mensbeeld van de zorgvrager als een
geheel zelfredzame consument die de zorgaanbod weet te navigeren en de juiste vormen van
zorg kan aanvragen/aankopen
- Schrijf in volzinnen en gebruik structuurwoorden, onderlijn kernideëen. Wees bondig en to-the-
point
- Wat niet leesbaar is, kan niet beoordeeld worden.
- 2-3 open vragen, die ook peilen naar jouw reflectie (scoring niet op de ‘waarde’ van een
standpunt maar op argumentatie en onderbouwing) > werk een visie uit, niet louter ‘een mening’
o Bijvoorbeeld: Je krijgt een krantenartikel te lezen. Welke invulling van de notie
‘solidariteit’ lijkt de auteur voor te staan? Leg uit waaruit je dit afleidt (verwijs eventueel
naar specifieke passages/formuleringen in het artikel)
o Bijvoorbeeld: We bespraken in de les verschillende visies op ‘vermaatschappelijking’ van
de zorg. Formuleer je eigen visie op deze ontwikkeling specifiek als het aankomt op
welzijnszorg voor kwetsbare doelgroepen, zoals mensen met dubbele diagnose.
Bespreek de mogelijke valkuilen en opportuniteiten.
o Bijvoorbeeld: In de film 'Enjoy Poverty' richt de kunstenaar en filmmaker Renzo Martens
o.a. zijn pijlen op de kijker als consument van beelden. Reflecteer over volgens jou de
grootste meerwaarde (of juist de gevaren) en de mogelijke effecten van zijn
provocerende benadering. Beargumenteer omstandig en gebruik voorbeelden.
- 0-1 vraag begrippen (kort antwoord en toepassing)
o Bijvoorbeeld: Leg uit in jouw eigen woorden: nieuwe sociale kwestie
,INTRODUCTIELES
Welzijn = fysiek welzijn (toestand van een persoon, lichamelijke gezondheid, aanwezigheid van
welbevinden), mentaal welzijn (psychologische en emotionele gezondheid van een persoon geluk,
tevredenheid…), sociaal welzijn (kwaliteit van sociale relaties en verbondenheid tussen elkaar),
economisch welzijn (welvaart, levensstandaarden, werkgelegenheden, afwezigheid van armoede…),
maatschappelijk welzijn (gelijke kansen, ideeën -> iedereen vertrek vanuit verschillende mogelijkheden)
milieu welzijn (gezondheid van milieu, impact op menselijke gezondheid op persoon en wereld op
zichzelf)
Welzijnszorg = Antwoord van de omgeving op de noodsituatie van een individu
• Noodsituatie: een breuk tussen iemands noden en hun capaciteiten / vermogen
o Bv. tekort kinderopvang (recent probleem, aangezien vroeger huisvrouwen, grotere
gezinnen waarin oudere kinderen zorg deels op zich namen…)
• Omgeving: gezin en familie, lokale netwerk, private voorziening of overheid
• Breuk: variabel doorheen de tijd, volgens sociale klasse, cultuur,… m.a.w. er bestaan meerdere
en veranderlijke definities van ‘noden’ en ‘welzijn’ (bijv.kinderopvang)
• Alle diensten en voorzieningen die mensen met noden/problemen hulp aanbieden om een
optimaal welzijn van het individu te bekomen
Welzijnswerk: correctieve functie in samenleving
o Professioneel, probeert de breuk tussen de noden en vermogen recht te brengen
o Professionals treden op als er niet voldaan kan worden
CRIMINOLOGISCHE RELEVANTIE AANDACHT VOOR WELZIJN (1)
Criminaliteit als sociaal probleem
o Brengt schade aan personen en gemeenschappen (sociale cohesie,
ontwikkeling, ontwrichting)
o Veiligheid en welzijn van de samenleving komt onder druk te staan
o Economische kosten: politie, justitie, opvolging…
o Maatschappelijke ongelijkheid (als criminogeen en als sociaal schadelijk)
o Maatschappelijke reactie en stigmatisering: overmatige nadruk op
strafrechtelijke oplossingen en gebrek aan rehabilitatiemogelijkheden kunnen bijdragen aan
een vicieuze cirkel van criminaliteit
o Bv. Straffen zoals gevangenisstraf = negatief voor welzijn -> Meer schade dan anders
Sociale criminaliteitspreventie
“Measures to prevent crime which are aimed at the social causes of crime rather than those concerned
with the mechanical reduction of opportunities (situational crime prevention) or with deterrence (the
criminal justice system)’” (Young, 2001)
- Aanpakken kernoorzaken criminaliteit door bijv.:
o Investering in individuen, gezinnen, buurt, samenleven
o Aanpakken armoede, werkloosheid, slechte huisvesting, gebrek sociale/opleidings- en
ontspanningskansen
- Relatie preventie- en veiligheidsdenken en welzijnsdenken
Een goed sociaal beleid is goede preventie van criminaliteit, maar is meer dan goede
criminaliteitspreventie alleen
➔ Meer dan situationele preventie (puur inspelen op situatie en nt op maatsch relevantie)
,Forensisch welzijnswerk
Forensisch: ‘in het kader van het strafrecht’ Door:
Doelgroep: - Algemene maatschappelijke hulp- en
- specifiek voor (potentiële) daders en/of dienstverlening
slachtoffers HV: GGZ, verslavingszorg, OCMW…
- mensen in contact met justitie DV: VDAB, sport…
- Categoriaal (= specifiek voor
daders/slachtoffers)
Bijv. justitiehuizen, psychosociale diensten gevangenis,
teams hulpverlening aan seksuele delinquenten,
forensische psychiatrische centra
Bv. Iter
Criminoloog werkt binnen een context (criminoloog wordt mee bepaald door wat in samenleving
gebeurt)
- Kennis en inzicht in de context waarin welzijnsgerichte (criminologisch relevante) interventies
worden ingezet
Criminoloog is drager van een context (criminoloog bepaalt mee wat in samenleving gebeurt)
- Kennis en inzicht in eigen actorschap en ‘bril’
Criminoloog legt kritische professionaliteit en integriteit aan de dag, en bezit relevante vaardigheden
- Deontologie, multiperspectivisme, gesprekstechnieken, transparant, rapporteren, enz.
, (1) DE VERZORGINGSSTAAT
DE VERZORGINGSSTAAT
Tekst Canvas:
- Normatieve dimensies van solidariteit.pdf
- Van verzorgingsstaat naar veiligheidsstaat.pdf
Hoe en waarom organiseren we ons als samenleving om welzijnszorg te bieden? Welke rol speelt de
staat hierin?
Centrale principes (bijv. ‘solidariteit’), historische ontwikkeling en hedendaagse uitdagingen van de
verzorgingsstaat
Bestuurlijke organisatie van welzijnszorg
Algemeen welzijnswerk
Hedendaagse uitdagingen
Spanningsvelden tussen welzijnszorg en bestraffing
VERZORGINGSSTAAT
• Welvaartstaat ≠ verzorgingsstaat
o Welvaart focust op de algemene welvaart & eco groei (Onderwijs, sociale zekerheid etc
vallen daarbuiten!)
o Verzorgingsstaat legt nadruk op bieden v sociale verzorging -> sociaal vangnet voor
burger
o Verzorgingsstaat: bieden van verschillende vormen van zorg,
sociale voorzieningen, sociaal vangnet voor burgers die hier nood aan hebben
▪ Staat is actief betrokken bij het waarborgen van basisbehoeften en het
verminderen van sociale ongelijkheid in maatschappij
• Maatschappijvorm waarbij overheidszorg zich garant stelt voor het collectieve sociale welzijn
van burgers
• Overheid niet enkel beschermer van burgerlijke en politieke rechten (= l’Etat Gendarme), maar
ook actief vormgever van maatschappelijk leven (= l’Etat Protecteur)
• Overheidstussenkomst gericht op vermindering van de marktafhankelijkheid
(‘decommodificatie’ = onttrekken van markonafhankelijkheid)
• Compromis tussen vrije markt en collectivistisch stelsel
o Alles in 1 pot en verdelen = collectivistisch
• Correctie van de verdeling van maatschappelijke goederen via sociaal beleid
• Steunt op solidariteitsprincipe
o (tussen generaties -> mensen die werken dragen bijv meer lasten voor de ouderen,
kinderen… Iemand die ziek valt, kan rekenen op vangnet…)
• (+ ordehandhaving en arbeidsmarktregulering)
