Aantekeningen HC1, Theorieën opvoeding / socialisatie
PSKA Centraal staat: micro- en mesosystemen en de invloed hiervan op de ontwikkeling
van kinderen en jongeren
Wat is socialisatie?
Socialisatie is hoe kinderen leren mee te doen in de samenleving. Ze leren kennis,
vaardigheden, gedrag, waarden en normen. Zo kunnen ze functioneren in de maatschappij.
Wat is een kenmerk van socialisatie?
- Het is een proces
- Het kind moet wel iets verkrijgen/leren/binnenkrijgen
- Wat is de omgeving (wat bepaald de socialisatie)
Hoe gebeurt socialisatie?
Unidirectioneel: ouder beïnvloedt kind, kind luistert vooral.
Bidirectioneel: ouder en kind beïnvloeden elkaar.
Transactioneel: een doorlopende wisselwerking, beide beïnvloeden elkaar structureel.
Socialisatie & impulsen (Freud)
De psychodynamische benadering van Freud ziet socialisatie als het proces waarin kinderen
leren hun instinctieve impulsen te reguleren. Door opvoeding en identificatie met ouders
worden normen geïnternaliseerd in het superego, waardoor zelfcontrole ontstaat.
Id: primitieve driften, wil direct plezier.
Ego: regelt impulsen en houdt rekening met de werkelijkheid.
Superego: geweten, normen, ontstaat door ouders en omgeving.
Ouders leren kinderen impulsen te beheersen → van externe naar interne controle.
Zelfregulatie door de tijd (Rothbart – Block & Block)
Ego-control: hoeveel iemand impulsen kan onderdrukken.
Ego-resiliency: hoe flexibel iemand met stress omgaat (wanneer je het kan laten zien)
Effortful control: doelgericht gedrag, aandacht en impulsen reguleren.
Ontwikkelingspsychologie, onderzoekt systematische veranderingen in mensen gedurende
hun leven. Dit omvat fysieke, cognitieve, emotionele en sociale ontwikkeling, vanaf de
geboorte tot de dood. De druk ligt zowel op stabiliteit als de veranderingen in gedrag over
tijd.
Verschillende theorieën:
1. Piagnet’s cognitieve ontwikkelingstheorie: Kinderen zijn "kleine wetenschappers" die
actief kennis construeren door interactie met hun omgeving. Het is zinloos om
kinderen dingen te leren waar ze cognitief nog niet klaar voor zijn; aansluiting bij hun
fase is cruciaal. (sensomotorisch-, pre-operationeel-, concreet-operationeel-,
formeel-operarioneel fase)
, 2. Erikson’s psychosociale theorie: acht levensfasen waarin mensen te maken krijgen
met specifieke conflicten (krisissen) tussen twee tegenovergestelde krachten, zoals
vertrouwen vs. wantrouwen, die de vorming van hun identiteit en sociale vaardigheden
beïnvloeden. Het succesvol oplossen van deze conflicten leidt tot de ontwikkeling van
'egokrachten' (deugden), wat een gezonde ontwikkeling van de persoonlijkheid
bevordert.
3. Vygotsky’s socioculturele theorie: stelt dat cognitieve ontwikkeling een sociaal proces
is, gevormd door interactie met anderen (ouders, leeftijdsgenoten, leraren) en de
cultuur waarin we opgroeien, waarbij taal en culturele hulpmiddelen cruciaal zijn
voor het internaliseren van kennis, in plaats van een puur intern proces zoals Piaget
stelde, en introduceerde het concept van de Zone van Naaste Ontwikkeling (ZNO)
(Het verschil tussen wat een kind alleen kan en wat het kan met hulp; dit is waar
effectief leren plaatsvindt) voor wat een kind met hulp kan leren.
Methoden van onderzoek:
4. Longitudinaal, het volgen van dezelfde individuen over een lange periode.
5. Cross-sectioneel onderzoek, het vergelijken van verschillende leeftijdsgroepen op
één moment
6. Cross-sequentieel onderzoek, een combinatie van longitudinaal en cross-sectioneel
onderzoek
Nature VS. Nurture: Ontwikkeling wordt beïnvloed door genetische factoren (nature) en
omgevingsinvloeden (nurture). Het huidige perspectief benadrukt de interactie tussen deze
twee.
Identiteitsvorming, de adolescentie is een cruciale periode voor het ontwikkelen van
identiteit, zoals beschreven door Erikson’s stadium van identiteit versus rolverwarring.
Adolescenten experimenten met verschillende rollen en waarden om te ontdekken wie ze zijn.
Peers en sociale relaties, vriendengroepen worden belangrijker en bieden steun en
bevestiging. Peers spelen een grote rol bij het ontwikkelen van sociale normen en
gedragingen, zoals kledingkeuzes, taalgebruik en risicogedrag.
Relaties met ouders, Adolescenten streven naar meer autonomie, wat vaak leidt tot conflicten
met ouders. Echter, een ouder-kindrelatie blijft belangrijk voor emotionele stabiliteit.
Risicogedrag en hersenontwikkeling, door veranderingen in de prefrontale cortex en limbisch
systeem zijn adolescenten meer geneigd tot impulsief gedrag, zoals experimenteren met
alcohol en drugs.
Visies op opvoeden
Langeveld: kinderen leren zelfstandig worden, geen overmatig vertroetelen.
(zelfverantwoordelijke zelfbepaling) van hulpeloos wezen naar een wezen wat goed en
kwaad is en verantwoordelijkheid te nemen
Dr. Spock: ouderlijke steun en warmte zijn belangrijk.
Behaviorisme (uitsluitend op observeerbaar gedrag en innerlijke processen worden
buiten beschouwing gelaten)
, Klassieke conditionering: gedrag = aanleren via associaties. (watson) er wordt dus
niet om een handeling gevraagd
Operante conditionering: gedrag = bekrachtiging of straf. (skinner) er wordt wel om
een handeling gevraad
Ouders: beloof gewenst gedrag, negeer ongewenst gedrag. (dus conditionering en
bekrachtiging)
S–R-relaties, behavioristen verklaren gedrag via stimulus–responsrelaties:
stimulus: prikkel uit de omgeving
respons: gedrag van het kind
De omgeving bepaalt welk gedrag wordt opgeroepen en versterkt.
Negatieve interacties (coercion cycle) (patterson)
Kind en ouder raken in strijd → kind leert dat tegenwerken werkt → meer
probleemgedrag. (kind ziet dat een bepaald strategie werkt dus herhaald dit de
volgende keer weer)
Sociaal-cognitieve leertheorie (Bandura)
Kinderen leren door te kijken en te imiteren.
Motivatie (zorg ervoor dat het kind zelf ook wil uitvoeren) en zelfvertrouwen (self-
efficacy) bepalen of ze gedrag laten zien.
Hechting (Bowlby & Ainsworth)
Kind zoekt nabijheid bij ouder, ouder = veilige basis.
Het kind heeft de aangeboren neiging om bij de ouder bescherming te zoeken in geval
van stress, gevaar of ziekte / gebruikt ouder om omgeving te exploreren ouders
troosten en bieden veiligheid.
Contextuele invloeden, sociale en emotionele ontwikkeling wordt beïnvloed door gezin, peers,
schoolomgeving en bredere sociale contexten, zoals media en technologie.
Technologie in de ontwikkeling kan postief zijn: educatieve apps, en sociale interacties
makkelijker maken, maat ook negatief: overmatig gebruik wordt in verband gebracht met
slechtere slaappatronen, sociale isolatie en verhoogde angst.
Morele ontwikkeling
7. Kohlberg’s theorie, beschrijft hoe mensen in vaste stadia denken over goed en kwaad,
van strafvermijding naar universele ethische principes, verdeeld in drie hoofdniveaus
(preconventioneel, conventioneel, postconventioneel) met elk twee fasen:
o 1. Perconventioneel niveau, gehoorzaamheid om straf te vermijden
o 2. Conventioneel niveau, aanpassing aan sociale normen en wetten
o 3. Postconventioneel niveau, principes overstijgen wetten, gericht op
universele waarden
, Praktische toepassingen, morele ontwikkeling wordt bevorderd door ethische discussies, het
stellen van morele dilemma’s en het tonen van voorbeeldgedrag.
Socialisatie van genderrollen, Genderrollen worden vanaf jonge leeftijd beïnvloed door
ouders, peers en media. Traditionele rollen worden vaak onbewust versterkt, zoals jongens die
worden aangemoedigd om fysiek actief te zijn en meisjes om zorgzaam te zijn.
Biologische en culturele factoren, Biologische verschillen, zoals hormonen, spelen een rol in
genderontwikkeling, maar sociale factoren zoals verwachtingen en opvoeding hebben een
even grote invloed.
Inclusiviteit, De acceptatie van non-binaire en genderdiverse identiteiten groeit, wat nieuwe
perspectieven biedt op genderrollen. Scholen en gezinnen kunnen inclusiviteit bevorderen
door stereotiepe rollen ter discussie te stellen.
Biologisch / evolutionair
Lorenz: imprinting in kritieke periode. Imprinting is een vroeg en blijvend leerproces
waarbij jonge dieren zich in een kritische periode hechten aan het eerste bewegende
object dat zij waarnemen, meestal de moeder. Lorenz toonde dit aan bij ganzen die
hem gingen volgen na het uitkomen van het ei.
Harlow: warmte en veiligheid belangrijker dan voedsel.
Theorieën
Modellen om de werkelijkheid te begrijpen, relaties te zien tussen concepten,
hypotheses op te stellen, te testen met onderzoek.
Socialisatieprocessen
1. Opvoeding beïnvloedt kindgedrag.
2. Kindgedrag beïnvloedt opvoeding.
3. Samenwerking opvoeding × kindgedrag → ontwikkeling (moderatie)
1. Strenge opvoeding leidt tot:
- meer probleemgedrag bij een angstig kind,
- maar tot meer structuur en beter functioneren bij een impulsief kind.
4. Kindgedrag → opvoeding → ontwikkeling (mediatie).
1. Een kind vertoont veel opstandig gedrag → ouders gaan strenger en
controlerender opvoeden → het kind ontwikkelt meer gedragsproblemen.
Opvoedingsstijlen (Baumrind & Lewin)
Autoritair: veel controle, weinig warmte.
Autoritatief / democratisch: veel warmte + controle →
beste uitkomsten.
Permissief / laissez-faire: weinig controle, hoge warmte.
Onverschillig: weinig controle, weinig warmte.
Specifieke mechanismen van ouderlijke invloed:
PSKA Centraal staat: micro- en mesosystemen en de invloed hiervan op de ontwikkeling
van kinderen en jongeren
Wat is socialisatie?
Socialisatie is hoe kinderen leren mee te doen in de samenleving. Ze leren kennis,
vaardigheden, gedrag, waarden en normen. Zo kunnen ze functioneren in de maatschappij.
Wat is een kenmerk van socialisatie?
- Het is een proces
- Het kind moet wel iets verkrijgen/leren/binnenkrijgen
- Wat is de omgeving (wat bepaald de socialisatie)
Hoe gebeurt socialisatie?
Unidirectioneel: ouder beïnvloedt kind, kind luistert vooral.
Bidirectioneel: ouder en kind beïnvloeden elkaar.
Transactioneel: een doorlopende wisselwerking, beide beïnvloeden elkaar structureel.
Socialisatie & impulsen (Freud)
De psychodynamische benadering van Freud ziet socialisatie als het proces waarin kinderen
leren hun instinctieve impulsen te reguleren. Door opvoeding en identificatie met ouders
worden normen geïnternaliseerd in het superego, waardoor zelfcontrole ontstaat.
Id: primitieve driften, wil direct plezier.
Ego: regelt impulsen en houdt rekening met de werkelijkheid.
Superego: geweten, normen, ontstaat door ouders en omgeving.
Ouders leren kinderen impulsen te beheersen → van externe naar interne controle.
Zelfregulatie door de tijd (Rothbart – Block & Block)
Ego-control: hoeveel iemand impulsen kan onderdrukken.
Ego-resiliency: hoe flexibel iemand met stress omgaat (wanneer je het kan laten zien)
Effortful control: doelgericht gedrag, aandacht en impulsen reguleren.
Ontwikkelingspsychologie, onderzoekt systematische veranderingen in mensen gedurende
hun leven. Dit omvat fysieke, cognitieve, emotionele en sociale ontwikkeling, vanaf de
geboorte tot de dood. De druk ligt zowel op stabiliteit als de veranderingen in gedrag over
tijd.
Verschillende theorieën:
1. Piagnet’s cognitieve ontwikkelingstheorie: Kinderen zijn "kleine wetenschappers" die
actief kennis construeren door interactie met hun omgeving. Het is zinloos om
kinderen dingen te leren waar ze cognitief nog niet klaar voor zijn; aansluiting bij hun
fase is cruciaal. (sensomotorisch-, pre-operationeel-, concreet-operationeel-,
formeel-operarioneel fase)
, 2. Erikson’s psychosociale theorie: acht levensfasen waarin mensen te maken krijgen
met specifieke conflicten (krisissen) tussen twee tegenovergestelde krachten, zoals
vertrouwen vs. wantrouwen, die de vorming van hun identiteit en sociale vaardigheden
beïnvloeden. Het succesvol oplossen van deze conflicten leidt tot de ontwikkeling van
'egokrachten' (deugden), wat een gezonde ontwikkeling van de persoonlijkheid
bevordert.
3. Vygotsky’s socioculturele theorie: stelt dat cognitieve ontwikkeling een sociaal proces
is, gevormd door interactie met anderen (ouders, leeftijdsgenoten, leraren) en de
cultuur waarin we opgroeien, waarbij taal en culturele hulpmiddelen cruciaal zijn
voor het internaliseren van kennis, in plaats van een puur intern proces zoals Piaget
stelde, en introduceerde het concept van de Zone van Naaste Ontwikkeling (ZNO)
(Het verschil tussen wat een kind alleen kan en wat het kan met hulp; dit is waar
effectief leren plaatsvindt) voor wat een kind met hulp kan leren.
Methoden van onderzoek:
4. Longitudinaal, het volgen van dezelfde individuen over een lange periode.
5. Cross-sectioneel onderzoek, het vergelijken van verschillende leeftijdsgroepen op
één moment
6. Cross-sequentieel onderzoek, een combinatie van longitudinaal en cross-sectioneel
onderzoek
Nature VS. Nurture: Ontwikkeling wordt beïnvloed door genetische factoren (nature) en
omgevingsinvloeden (nurture). Het huidige perspectief benadrukt de interactie tussen deze
twee.
Identiteitsvorming, de adolescentie is een cruciale periode voor het ontwikkelen van
identiteit, zoals beschreven door Erikson’s stadium van identiteit versus rolverwarring.
Adolescenten experimenten met verschillende rollen en waarden om te ontdekken wie ze zijn.
Peers en sociale relaties, vriendengroepen worden belangrijker en bieden steun en
bevestiging. Peers spelen een grote rol bij het ontwikkelen van sociale normen en
gedragingen, zoals kledingkeuzes, taalgebruik en risicogedrag.
Relaties met ouders, Adolescenten streven naar meer autonomie, wat vaak leidt tot conflicten
met ouders. Echter, een ouder-kindrelatie blijft belangrijk voor emotionele stabiliteit.
Risicogedrag en hersenontwikkeling, door veranderingen in de prefrontale cortex en limbisch
systeem zijn adolescenten meer geneigd tot impulsief gedrag, zoals experimenteren met
alcohol en drugs.
Visies op opvoeden
Langeveld: kinderen leren zelfstandig worden, geen overmatig vertroetelen.
(zelfverantwoordelijke zelfbepaling) van hulpeloos wezen naar een wezen wat goed en
kwaad is en verantwoordelijkheid te nemen
Dr. Spock: ouderlijke steun en warmte zijn belangrijk.
Behaviorisme (uitsluitend op observeerbaar gedrag en innerlijke processen worden
buiten beschouwing gelaten)
, Klassieke conditionering: gedrag = aanleren via associaties. (watson) er wordt dus
niet om een handeling gevraagd
Operante conditionering: gedrag = bekrachtiging of straf. (skinner) er wordt wel om
een handeling gevraad
Ouders: beloof gewenst gedrag, negeer ongewenst gedrag. (dus conditionering en
bekrachtiging)
S–R-relaties, behavioristen verklaren gedrag via stimulus–responsrelaties:
stimulus: prikkel uit de omgeving
respons: gedrag van het kind
De omgeving bepaalt welk gedrag wordt opgeroepen en versterkt.
Negatieve interacties (coercion cycle) (patterson)
Kind en ouder raken in strijd → kind leert dat tegenwerken werkt → meer
probleemgedrag. (kind ziet dat een bepaald strategie werkt dus herhaald dit de
volgende keer weer)
Sociaal-cognitieve leertheorie (Bandura)
Kinderen leren door te kijken en te imiteren.
Motivatie (zorg ervoor dat het kind zelf ook wil uitvoeren) en zelfvertrouwen (self-
efficacy) bepalen of ze gedrag laten zien.
Hechting (Bowlby & Ainsworth)
Kind zoekt nabijheid bij ouder, ouder = veilige basis.
Het kind heeft de aangeboren neiging om bij de ouder bescherming te zoeken in geval
van stress, gevaar of ziekte / gebruikt ouder om omgeving te exploreren ouders
troosten en bieden veiligheid.
Contextuele invloeden, sociale en emotionele ontwikkeling wordt beïnvloed door gezin, peers,
schoolomgeving en bredere sociale contexten, zoals media en technologie.
Technologie in de ontwikkeling kan postief zijn: educatieve apps, en sociale interacties
makkelijker maken, maat ook negatief: overmatig gebruik wordt in verband gebracht met
slechtere slaappatronen, sociale isolatie en verhoogde angst.
Morele ontwikkeling
7. Kohlberg’s theorie, beschrijft hoe mensen in vaste stadia denken over goed en kwaad,
van strafvermijding naar universele ethische principes, verdeeld in drie hoofdniveaus
(preconventioneel, conventioneel, postconventioneel) met elk twee fasen:
o 1. Perconventioneel niveau, gehoorzaamheid om straf te vermijden
o 2. Conventioneel niveau, aanpassing aan sociale normen en wetten
o 3. Postconventioneel niveau, principes overstijgen wetten, gericht op
universele waarden
, Praktische toepassingen, morele ontwikkeling wordt bevorderd door ethische discussies, het
stellen van morele dilemma’s en het tonen van voorbeeldgedrag.
Socialisatie van genderrollen, Genderrollen worden vanaf jonge leeftijd beïnvloed door
ouders, peers en media. Traditionele rollen worden vaak onbewust versterkt, zoals jongens die
worden aangemoedigd om fysiek actief te zijn en meisjes om zorgzaam te zijn.
Biologische en culturele factoren, Biologische verschillen, zoals hormonen, spelen een rol in
genderontwikkeling, maar sociale factoren zoals verwachtingen en opvoeding hebben een
even grote invloed.
Inclusiviteit, De acceptatie van non-binaire en genderdiverse identiteiten groeit, wat nieuwe
perspectieven biedt op genderrollen. Scholen en gezinnen kunnen inclusiviteit bevorderen
door stereotiepe rollen ter discussie te stellen.
Biologisch / evolutionair
Lorenz: imprinting in kritieke periode. Imprinting is een vroeg en blijvend leerproces
waarbij jonge dieren zich in een kritische periode hechten aan het eerste bewegende
object dat zij waarnemen, meestal de moeder. Lorenz toonde dit aan bij ganzen die
hem gingen volgen na het uitkomen van het ei.
Harlow: warmte en veiligheid belangrijker dan voedsel.
Theorieën
Modellen om de werkelijkheid te begrijpen, relaties te zien tussen concepten,
hypotheses op te stellen, te testen met onderzoek.
Socialisatieprocessen
1. Opvoeding beïnvloedt kindgedrag.
2. Kindgedrag beïnvloedt opvoeding.
3. Samenwerking opvoeding × kindgedrag → ontwikkeling (moderatie)
1. Strenge opvoeding leidt tot:
- meer probleemgedrag bij een angstig kind,
- maar tot meer structuur en beter functioneren bij een impulsief kind.
4. Kindgedrag → opvoeding → ontwikkeling (mediatie).
1. Een kind vertoont veel opstandig gedrag → ouders gaan strenger en
controlerender opvoeden → het kind ontwikkelt meer gedragsproblemen.
Opvoedingsstijlen (Baumrind & Lewin)
Autoritair: veel controle, weinig warmte.
Autoritatief / democratisch: veel warmte + controle →
beste uitkomsten.
Permissief / laissez-faire: weinig controle, hoge warmte.
Onverschillig: weinig controle, weinig warmte.
Specifieke mechanismen van ouderlijke invloed:
