SAMENVATTING INTERCULTURELE
CONTACTEN: ONTMOETINGEN IN
HET WESTEN
INHOUDSOPGAVE
Inleiding .............................................................................................................................................7
Interculturele contacten ...................................................................................................................7
Hoofdstuk 1: Oudste westelijke globaliseringen ................................................................................9
Amerikaanse routes .........................................................................................................................9
Incapad ..................................................................................................................................... 10
Woestijnvorming Sahara ................................................................................................................. 11
Middellandse Zee ........................................................................................................................... 13
Interculturele Middellandse Zee .................................................................................................. 14
Hoofdstuk 2: christenen, moslims en Vikingen onderweg (7de tot 12de eeuw) .................................... 16
Structuur van het hoofdstuk ............................................................................................................ 16
de islam naar het westen ................................................................................................................ 16
snelle islamexpansie .................................................................................................................. 16
verklaringen succes islamexpansie ............................................................................................. 17
Al-Andalus ..................................................................................................................................... 18
al-andalus = Arabische naam voor Iberische schiereiland ............................................................. 18
Franken en Karolingers ................................................................................................................... 18
Franken en Al-andalus ................................................................................................................ 18
Sahara en wereldhandel ................................................................................................................. 19
Sahara als handelszone .............................................................................................................. 19
Al-andalus, ca. 800 – Ca. 1000 ........................................................................................................ 20
Al-Andalus onder de Omajjaden .................................................................................................. 20
Cordoba hoofdstad Omajjaden ................................................................................................... 20
convivencia ................................................................................................................................ 20
Scandinavische globalisering .......................................................................................................... 21
vikingen = Noren ......................................................................................................................... 21
Ghana, ca. 800 – ca. 1000 ............................................................................................................... 22
Ghana ........................................................................................................................................ 22
Al-Andalus, ca. 1000 – ca. 1200....................................................................................................... 22
politieke verdeeldheid................................................................................................................. 22
1
, convivencia ................................................................................................................................ 23
culturele bloeiperiode ................................................................................................................. 23
bloei Arabische wetenschap ....................................................................................................... 23
Grenzeloos denken ..................................................................................................................... 24
Kruisvaart en handel in de Middellandse Zee ................................................................................... 24
Italiaanse handelssteden: Amalfi................................................................................................. 24
interculturele kruistochten .......................................................................................................... 25
Normandisch/keizerlijk SiciliË ..................................................................................................... 25
West-Afrika, ca. 1000 – ca. 1200 ..................................................................................................... 25
een westelijke, Atlantische kuststaat ........................................................................................... 25
Almohaden ................................................................................................................................ 26
Conclusie van het hoofdstuk........................................................................................................... 26
Hoofdstuk 3: De Middellandse Zee en West-AFrika in de Balans tussen Oost en West, Noord en Zuid,
1200 – 1500 ....................................................................................................................................... 27
DOel van het college ................................................................................................................... 27
Structuur van het College ............................................................................................................ 27
1200-1400, Naar een nieuw evenwicht ............................................................................................ 27
Goud uit de Sahara ......................................................................................................................... 27
De Mansa van Mali ...................................................................................................................... 28
Goud uit Mali .............................................................................................................................. 28
Mansa Moussa ........................................................................................................................... 29
Timboektoe ................................................................................................................................ 30
Catalanen met Textiel en slaafgemaakte moslims ............................................................................ 30
Sicilië ......................................................................................................................................... 30
Eilanden Middellandse Zee ......................................................................................................... 30
Catalaans overwicht ................................................................................................................... 31
Nasriden en Zijde ........................................................................................................................... 31
Al-Andalus onder de Nasriden ..................................................................................................... 32
Granada ..................................................................................................................................... 32
Zijde .......................................................................................................................................... 33
15e eeuw: globalisering op nieuwe wegen ........................................................................................ 33
Westelijke bekken van de Middellandse ZEe .................................................................................... 33
Christelijk Spanje ....................................................................................................................... 33
Moslims en Joden in christelijk Spanje ......................................................................................... 33
Religieuze tolerantie onder druk .................................................................................................. 34
Moslims en Joden in Christelijk Spanje ......................................................................................... 34
Portugese interacties aan de kusten van West-AFrika ....................................................................... 35
2
, Atlantische eilanden ................................................................................................................... 35
Atlantische expansie van Portugal ............................................................................................... 35
Portugezen en West-Afrikaanse kusten ........................................................................................ 35
Portugal en West-Afrika .............................................................................................................. 36
Portugese slavenhandel .............................................................................................................. 36
tot slaaf gemaakten in de eerste globalisering .............................................................................. 37
Ottomanen aan de Middellandse Zee .............................................................................................. 37
Ottomanen ................................................................................................................................ 37
Het Emiraat van Osman .............................................................................................................. 37
Consolidatie Osmaanse dynastie ................................................................................................ 39
Tussen Oost en West .................................................................................................................. 39
Ottomanen ................................................................................................................................ 41
Ottomanen in de Middellandse Zee ............................................................................................. 41
Besluit ........................................................................................................................................... 41
Hoofdstuk 4: Nieuwe diaspora’s 1500-1640 ...................................................................................... 42
Doel van het College ................................................................................................................... 42
Structuur van het college ............................................................................................................ 43
Middellandse Zee ........................................................................................................................... 43
Ottomaanse expansie .................................................................................................................... 43
Ottomanen, Osmanen of Turken? ................................................................................................ 43
Een vroegmodern wereldrijk ........................................................................................................ 44
Iberische expansie ......................................................................................................................... 50
De iberische kronen .................................................................................................................... 50
Oorzaken Atlantische expansie ................................................................................................... 50
Atlantische Oceaan ........................................................................................................................ 51
Routes ........................................................................................................................................... 51
Verovering en kolonisatie ............................................................................................................ 51
Op de Atlantische Oceaan .......................................................................................................... 52
Het Amerikaanse perspectief ...................................................................................................... 53
Biologische Transfers.................................................................................................................. 53
Unie van de kronen en verwestering ............................................................................................. 54
Katholieke mondialisering ........................................................................................................... 55
Diaspora’s ..................................................................................................................................... 56
Begin Atlantische slavenhandel ................................................................................................... 56
Afrikaanse Diaspora’s ................................................................................................................. 56
Brazilië en Diaspora’s ................................................................................................................. 57
Caraïben en diaspora’s ............................................................................................................... 57
3
, Caraïbische eilanden .................................................................................................................. 58
Congo koninkrijk ......................................................................................................................... 58
Hoofdstuk 5: Een Trans-Atlantische wereld, 1640-1800 .................................................................... 59
Doel van het College ................................................................................................................... 59
structuur van het College ............................................................................................................ 59
Trans-atlantische ruimte ................................................................................................................ 59
Verschuivende grenzen .................................................................................................................. 60
Atlantische interculturele werleld ................................................................................................ 60
Contrasterende Iberische werelden ............................................................................................. 61
Het Barokke Westen ................................................................................................................... 62
Zuid-Amerikaanse verscheidenheid ............................................................................................. 62
Plantages en kolonisatie ............................................................................................................. 63
Kleine Antillen proeftuin kolonisatie ............................................................................................. 64
Engels Noord-Amerika ................................................................................................................ 64
Contrasterende Atlantische werelden .......................................................................................... 65
Diaspora’s: slaven, christenen ........................................................................................................ 66
Trans-Atlantische Slavenhandel .................................................................................................. 66
Slaafgemaakten en interculturaliteit ............................................................................................ 67
Religies in diaspora ..................................................................................................................... 68
Middellandse Zee ........................................................................................................................... 70
Ottomaanse verwestering ............................................................................................................... 70
Op nieuwe interculturele paden? ................................................................................................. 70
Dragomannen ............................................................................................................................ 70
Politieke weerbaarheid ............................................................................................................... 70
politieke zwaktes ........................................................................................................................ 71
Tulpenperiode: intercultureel ...................................................................................................... 72
Globaal knooppunt ........................................................................................................................ 73
uitwisselingen met Ottomanen .................................................................................................... 73
Barbarijse piraten ....................................................................................................................... 74
hoofdstuk 6: Westerse mondialisering in de 19de eeuw ..................................................................... 75
Een trans-Atlantisch Westen? ......................................................................................................... 75
Structuur van het College ............................................................................................................ 75
Roep om vrijheid, 1776-1804........................................................................................................... 75
1776 .......................................................................................................................................... 75
1804 .......................................................................................................................................... 76
Trans-Atlantische revoluties? ...................................................................................................... 77
Alternatieve vrijheden, 1805-1830 ................................................................................................... 78
4
, Nog meer revoluties ....................................................................................................................... 78
Latijns-Amerikaanse revoluties ................................................................................................... 78
Politieke vrijheid bij de Ottomanen .............................................................................................. 79
tanzimat = herordening ............................................................................................................... 80
Verwestersing Middellandse Zee ................................................................................................. 81
Antislavernijbeweging..................................................................................................................... 82
Anti-slavernij beweging ............................................................................................................... 82
Olaudah Equiano ........................................................................................................................ 83
Terugkeer naar Afrika geen optie .................................................................................................. 83
Religieuze heropleving .................................................................................................................... 84
Religieuze vrijheid in Afrika .......................................................................................................... 84
Religieuze vrijheid in Amerika ...................................................................................................... 85
Het industriële startschot van de wereld, 1830-1851 ........................................................................ 86
Atlantische industriële revolutie .................................................................................................. 86
Katoen ....................................................................................................................................... 86
Angelsaksische dominantie ........................................................................................................ 86
Verschuiving zwaartepunt naar Noord-Atlantische ruimte ............................................................. 87
Caraïben en slaven/vrij arbeiders ................................................................................................ 87
Slaven van de mondialisering, 1850-1880 ........................................................................................ 88
AFrikaanse slaven....................................................................................................................... 88
Aziatische contractarbeiders....................................................................................................... 89
globale arbeidsmigratie .............................................................................................................. 90
De wereld verscheurd, 1880-1914 ................................................................................................... 91
Wereldwijde migraties ................................................................................................................ 91
Gevolgen Westerse migratie ........................................................................................................ 91
Globalisering geleid door het ‘nieuwe’ Westen ............................................................................. 93
Afrika opgedeeld ........................................................................................................................ 93
Ottomanen: staatsburgers, migraties en religieus reveil ................................................................ 93
de nationalistische doodsteek van het Ottomaanse rijk ................................................................ 94
Hoofdstuk 7: Een wisselvallig Westen in de twintigste eeuw ............................................................ 95
Structuur van het college ................................................................................................................ 95
Koloniaal machtsvertoon,1914-1939 ............................................................................................... 95
WOI: West en Oost herschikt ....................................................................................................... 95
Interculturele gevolgen van WOI .................................................................................................. 97
Interbellum: nieuwe Atlantische verbindingen .............................................................................. 98
Pan-Afrikanisme ............................................................................................................................ 99
Alternatief: Panafrikanisme ......................................................................................................... 99
5
, Voorgeschiedenis: Afrikanen in Atlantische populaire cultuur ..................................................... 100
Panafrikanisme in VS ................................................................................................................ 101
Afrikanen overal ter wereld ........................................................................................................ 102
Het Zwarte Parijs ...................................................................................................................... 102
Négritude als intellectuele beweging ......................................................................................... 103
Globale religies ............................................................................................................................ 104
Interculturele koloniale religies ................................................................................................. 104
Re-Atlantisering van de wereld ...................................................................................................... 105
Het Noord-Atlantische westen .................................................................................................. 105
Zuidelijk en niet-gebonden ........................................................................................................ 105
Afrikanisering ........................................................................................................................... 106
Afro-Amerikaanse burgerrechten ............................................................................................... 106
De wereld sinds 1970 ................................................................................................................... 107
Keuzes in de Caraïben .............................................................................................................. 107
Verschuivende verhoudingen .................................................................................................... 108
6
,INLEIDING
In 1513 laat de Ottomaanse admiral Piri Reis
een wereldkaart tekenen. Die is getekend op
gazellehuid. Dit fragment wordt thans bewaard
in het Topkapi paleis in Istanbul, het oude paleis
van de Ottomaanse sultans. De kaart is
vervaardigd op basis van kaarten gemaakt door
christenen en op basis van eigen waarnemingen
van reizen door de Ottomanen. De kaart volgt de
gebruikelijke techniek van zeilkaarten of
portolanen, die routes, kusten en inhammen
weergeven. Zowel de Spaanse schepen van
Columbus staan erop als Arabische dhows met
één zeil. West-Afrika (rechts op de kaart),
Brazilië en de Caraïben (links op dit fragment)
en het Iberische schiereiland (rechtsboven)
worden getypeerd door mensen en dieren.
Dit is het ongewone Westen waarover het in
deze cursus gaat.
Ottomanen wisten wat er te gebeuren stond in de
Atlantische Oceaan
Het Westen = de wereld van de Atlantische Oceaan, van de Amerikaanse tot de Afrikaanse en
Euraziatische kusten, en uitgebreid naar de Middellandse Zee en West-Afrika
Interculturele contacten zijn op wereldschaal veel ouder dan 1492
➔ 1200: christelijke staten afhankelijk van de routes die islamitische en West-Afrikaanse rijken al
lang hadden uitgetekend
➔ 1600 → kolonisatie in de Atlantische ruimte → succes vd kolonisatoren hing af van een
wisselwerking met de anderen op wiens gronden ze kwamen of die ze als slaven tewerkstelden
➔ 1800 → geglobaliseerde wereld → Atlantische ruimte = goed ontwikkeld deel daarvan →
Atlantische Ocean = altijd een ruimte van interculturele contacten op vele niveaus
INTERCULTURELE CONTACTEN
Wat wordt behandeld in de les? Duurzame veranderingen die grond en grootschalig zijn → Amerikaanse
continent = geëuropeaniseerd ➔ Am. Continent maakt deel uit van de Europese en de christelijke
geschiedenis
- David Graeber en David Wengrow, The Dawn of Everything (2019)/ Het begin van alles:
onverwachte mogelijkheden en beïnvloeding als gevolg van contacten, sinds oudste tijden
- Westen pragmatisch als gebieden rond Middellandse Zee en Atlantische Oceaan; nadruk op
zowel Zuid als Noord Atlantische integratie
- Huidige ‘Westen’ pas sinds ca. 200 jaar
- Icc door verovering
- Icc door handel
- Icc door godsdienst
- Icc door kennisuitwisseling
7
,- Icc door menselijk contact
- Icc door …
8
, HOOFDSTUK 1: OUDSTE WESTELIJKE GLOBALISERINGEN
Migraties lange afstand = basisgegeven
De oudste geschiedenis van de mensheid begint in
Centraal- en Zuidelijk Afrika met het ontstaan vd homo
sapiens (150.000 jaar geleden) ➔ start interactie
tussen menselijke gemeenschappen
Onderlinge verbondenheid alle continenten
verandert door: Beringstraat als ijszee;
woestijnvorming Sahara → zit in het DNA vd mensheid
Reconstructie prehistorie adhv schedels → verspreidingspatronen
Verbindingen → vondsten → tonen gezamenlijk DNA aan
Amerikaanse routes
Klassieke archeologische theorie → 30.000 jaar geleden →
mensen via het ijs van de Beringstraat over land vanuit Azië
naar Amerika zouden gemigreerd zijn → Amerikanen = Russen
→ bewijs daarvoor is flinterdun
Ook via de Stille oceaan zijn mensen tot Amerika gekomen
Amerika soort knip → afgesneden geweest
Amazonegebied (vanaf de vroegste tijden → intensieve landbouw) → interacties op de Amazonerivier →
steeds meer vondsten → door opwarming vd aarde →
Een concentratie vd bevolking → interculturele uitwisseling → vooral in Zuid- en Midden-Amerika →
complexe samenlevingen
In vroegste tijden → Braziliaanse Amazone al connecties tussen woonkernen die op 100 km met elkaar
verbonden waren
Interacties rond Middellandse Zee → interacties waren daar het grootst → belangrijk punt
Atlantische oceaan > 1492
AMERIKAANSE ROUTES
Interculturele contacten
Periodes voor Columbus → wat daar gebeurde → verschilt niet veel van
andere delen van de wereld → paralellen ontwikkelen zich zonder interacties
➔ Theorie vd Big History
Net zoals de Mesopotamiërs en de Chinezen maakten de Peruvianen en
Mexicanen nauwelijks gebruik van de aangrenzende oceanen om hun culturen
te vormen → uitdagingen te groot
9
, Het waren gebieden waar de ecologische beperkingen het menselijke vermogen tot creatieve oplossingen
aanwakkerde en waar uit de contacten en confrontaties met andere groepen van elkaar leerden hoe hun
beperkte leefwereld groter te maken
Incanetwerk & voorouderlijke netwerken richting de VS
Cahokia culturen → grotwoningen → grotculturen van de Appalachen → onderhielden lange
afstandsrelaties met onder meer Centraal-Amerika
Inca’s en Azteken op grote schaal documentatie achtergelaten + belang v monumenten
INCAPAD
De Inca’s bouwden hun rijk op een millennium oud pad dat vele volkeren hielp om te gaan met een heel
prikkelende natuurlijke omgeving
Rivieren met water uit de Andes maakten er de vorming van stevige landbouwgemeenschappen mogelijk
waaruit stedelijke culturen groeiden
Andes → veel valleien + sterke afwisseling van zon en regen ➔ sommige van de oudste
landbouwsamenlevingen ter wereld ontstonden op grote hoogten
Incapad = Reeks paden over en rond het Andesgebergte → het kwam tot stand met de 1ste grote culturen
en werd in de loop der tijd fors uitgebreid → Argentinië, Bolivia, Chili, Ecuador, Peru en Colombia → door
de Inca’s gebruikt om troepen en gevangenen te transporteren, arbeidsmigratie te stimuleren en de
handel tussen specifieke ecologische regio’s te bevorderen
Incapad = levend bewijs v interculturele uitwisselingen op basis van economische coördinaten, rekening
houden met de gigantische ecologische en culturele verscheidenheid van het gebied en met een grote
impact op alle bevolkingsgroepen die zich van het pad bedienden
Waarom dat pad? Klassieke antwoord → Inca’s = veroveraars → overnemen en sofisticeren van wat er
voordien al was
Incapaden zijn al heel oud, al heel lang ontwikkeld
- Andesgebergte aan westflank Zuid-Amerika
o Westflank → gemeenschappen moeten contacten zoeken om te
overleven → verticale integratie → tussen routes navigeren → rode
streepjes op kaart → voor als ze geen voedsel hadden
- Incapad verticale en horizontale connecties Land en water schaars en lastig:
migraties hooggebergte (tierra fria) grens; gematigd in valleien (tierra
templada); heet aan kust en in Amazone (tierra caliente) ‘verticale integratie’
o Natuurlijke omgeving dwingt mens tot interculturele contacten → El Niño
▪ Vreedzame/gewelddadige contacten
- El Niño = om 7-11 jaar warme oceaanstroming Gevolg: vissterfte in Stille
Oceaan aan kust en stijgingsregens in Peru en Chili
o Weerfenomeen → warm oppervlaktewater naar Chileense & Peruaanse kusten ➔
gevolgen → massale sterfte van vissen, zeedieren en vogels → hongersnood
▪ Regen ➔ valleien weggespoeld → plateaus bouwen
▪ Het verdwijnen van grote beschavingen in precolumbiaans Peru wordt onder
meer aan dergelijke ecologische catastrofes toegeschreven
10
CONTACTEN: ONTMOETINGEN IN
HET WESTEN
INHOUDSOPGAVE
Inleiding .............................................................................................................................................7
Interculturele contacten ...................................................................................................................7
Hoofdstuk 1: Oudste westelijke globaliseringen ................................................................................9
Amerikaanse routes .........................................................................................................................9
Incapad ..................................................................................................................................... 10
Woestijnvorming Sahara ................................................................................................................. 11
Middellandse Zee ........................................................................................................................... 13
Interculturele Middellandse Zee .................................................................................................. 14
Hoofdstuk 2: christenen, moslims en Vikingen onderweg (7de tot 12de eeuw) .................................... 16
Structuur van het hoofdstuk ............................................................................................................ 16
de islam naar het westen ................................................................................................................ 16
snelle islamexpansie .................................................................................................................. 16
verklaringen succes islamexpansie ............................................................................................. 17
Al-Andalus ..................................................................................................................................... 18
al-andalus = Arabische naam voor Iberische schiereiland ............................................................. 18
Franken en Karolingers ................................................................................................................... 18
Franken en Al-andalus ................................................................................................................ 18
Sahara en wereldhandel ................................................................................................................. 19
Sahara als handelszone .............................................................................................................. 19
Al-andalus, ca. 800 – Ca. 1000 ........................................................................................................ 20
Al-Andalus onder de Omajjaden .................................................................................................. 20
Cordoba hoofdstad Omajjaden ................................................................................................... 20
convivencia ................................................................................................................................ 20
Scandinavische globalisering .......................................................................................................... 21
vikingen = Noren ......................................................................................................................... 21
Ghana, ca. 800 – ca. 1000 ............................................................................................................... 22
Ghana ........................................................................................................................................ 22
Al-Andalus, ca. 1000 – ca. 1200....................................................................................................... 22
politieke verdeeldheid................................................................................................................. 22
1
, convivencia ................................................................................................................................ 23
culturele bloeiperiode ................................................................................................................. 23
bloei Arabische wetenschap ....................................................................................................... 23
Grenzeloos denken ..................................................................................................................... 24
Kruisvaart en handel in de Middellandse Zee ................................................................................... 24
Italiaanse handelssteden: Amalfi................................................................................................. 24
interculturele kruistochten .......................................................................................................... 25
Normandisch/keizerlijk SiciliË ..................................................................................................... 25
West-Afrika, ca. 1000 – ca. 1200 ..................................................................................................... 25
een westelijke, Atlantische kuststaat ........................................................................................... 25
Almohaden ................................................................................................................................ 26
Conclusie van het hoofdstuk........................................................................................................... 26
Hoofdstuk 3: De Middellandse Zee en West-AFrika in de Balans tussen Oost en West, Noord en Zuid,
1200 – 1500 ....................................................................................................................................... 27
DOel van het college ................................................................................................................... 27
Structuur van het College ............................................................................................................ 27
1200-1400, Naar een nieuw evenwicht ............................................................................................ 27
Goud uit de Sahara ......................................................................................................................... 27
De Mansa van Mali ...................................................................................................................... 28
Goud uit Mali .............................................................................................................................. 28
Mansa Moussa ........................................................................................................................... 29
Timboektoe ................................................................................................................................ 30
Catalanen met Textiel en slaafgemaakte moslims ............................................................................ 30
Sicilië ......................................................................................................................................... 30
Eilanden Middellandse Zee ......................................................................................................... 30
Catalaans overwicht ................................................................................................................... 31
Nasriden en Zijde ........................................................................................................................... 31
Al-Andalus onder de Nasriden ..................................................................................................... 32
Granada ..................................................................................................................................... 32
Zijde .......................................................................................................................................... 33
15e eeuw: globalisering op nieuwe wegen ........................................................................................ 33
Westelijke bekken van de Middellandse ZEe .................................................................................... 33
Christelijk Spanje ....................................................................................................................... 33
Moslims en Joden in christelijk Spanje ......................................................................................... 33
Religieuze tolerantie onder druk .................................................................................................. 34
Moslims en Joden in Christelijk Spanje ......................................................................................... 34
Portugese interacties aan de kusten van West-AFrika ....................................................................... 35
2
, Atlantische eilanden ................................................................................................................... 35
Atlantische expansie van Portugal ............................................................................................... 35
Portugezen en West-Afrikaanse kusten ........................................................................................ 35
Portugal en West-Afrika .............................................................................................................. 36
Portugese slavenhandel .............................................................................................................. 36
tot slaaf gemaakten in de eerste globalisering .............................................................................. 37
Ottomanen aan de Middellandse Zee .............................................................................................. 37
Ottomanen ................................................................................................................................ 37
Het Emiraat van Osman .............................................................................................................. 37
Consolidatie Osmaanse dynastie ................................................................................................ 39
Tussen Oost en West .................................................................................................................. 39
Ottomanen ................................................................................................................................ 41
Ottomanen in de Middellandse Zee ............................................................................................. 41
Besluit ........................................................................................................................................... 41
Hoofdstuk 4: Nieuwe diaspora’s 1500-1640 ...................................................................................... 42
Doel van het College ................................................................................................................... 42
Structuur van het college ............................................................................................................ 43
Middellandse Zee ........................................................................................................................... 43
Ottomaanse expansie .................................................................................................................... 43
Ottomanen, Osmanen of Turken? ................................................................................................ 43
Een vroegmodern wereldrijk ........................................................................................................ 44
Iberische expansie ......................................................................................................................... 50
De iberische kronen .................................................................................................................... 50
Oorzaken Atlantische expansie ................................................................................................... 50
Atlantische Oceaan ........................................................................................................................ 51
Routes ........................................................................................................................................... 51
Verovering en kolonisatie ............................................................................................................ 51
Op de Atlantische Oceaan .......................................................................................................... 52
Het Amerikaanse perspectief ...................................................................................................... 53
Biologische Transfers.................................................................................................................. 53
Unie van de kronen en verwestering ............................................................................................. 54
Katholieke mondialisering ........................................................................................................... 55
Diaspora’s ..................................................................................................................................... 56
Begin Atlantische slavenhandel ................................................................................................... 56
Afrikaanse Diaspora’s ................................................................................................................. 56
Brazilië en Diaspora’s ................................................................................................................. 57
Caraïben en diaspora’s ............................................................................................................... 57
3
, Caraïbische eilanden .................................................................................................................. 58
Congo koninkrijk ......................................................................................................................... 58
Hoofdstuk 5: Een Trans-Atlantische wereld, 1640-1800 .................................................................... 59
Doel van het College ................................................................................................................... 59
structuur van het College ............................................................................................................ 59
Trans-atlantische ruimte ................................................................................................................ 59
Verschuivende grenzen .................................................................................................................. 60
Atlantische interculturele werleld ................................................................................................ 60
Contrasterende Iberische werelden ............................................................................................. 61
Het Barokke Westen ................................................................................................................... 62
Zuid-Amerikaanse verscheidenheid ............................................................................................. 62
Plantages en kolonisatie ............................................................................................................. 63
Kleine Antillen proeftuin kolonisatie ............................................................................................. 64
Engels Noord-Amerika ................................................................................................................ 64
Contrasterende Atlantische werelden .......................................................................................... 65
Diaspora’s: slaven, christenen ........................................................................................................ 66
Trans-Atlantische Slavenhandel .................................................................................................. 66
Slaafgemaakten en interculturaliteit ............................................................................................ 67
Religies in diaspora ..................................................................................................................... 68
Middellandse Zee ........................................................................................................................... 70
Ottomaanse verwestering ............................................................................................................... 70
Op nieuwe interculturele paden? ................................................................................................. 70
Dragomannen ............................................................................................................................ 70
Politieke weerbaarheid ............................................................................................................... 70
politieke zwaktes ........................................................................................................................ 71
Tulpenperiode: intercultureel ...................................................................................................... 72
Globaal knooppunt ........................................................................................................................ 73
uitwisselingen met Ottomanen .................................................................................................... 73
Barbarijse piraten ....................................................................................................................... 74
hoofdstuk 6: Westerse mondialisering in de 19de eeuw ..................................................................... 75
Een trans-Atlantisch Westen? ......................................................................................................... 75
Structuur van het College ............................................................................................................ 75
Roep om vrijheid, 1776-1804........................................................................................................... 75
1776 .......................................................................................................................................... 75
1804 .......................................................................................................................................... 76
Trans-Atlantische revoluties? ...................................................................................................... 77
Alternatieve vrijheden, 1805-1830 ................................................................................................... 78
4
, Nog meer revoluties ....................................................................................................................... 78
Latijns-Amerikaanse revoluties ................................................................................................... 78
Politieke vrijheid bij de Ottomanen .............................................................................................. 79
tanzimat = herordening ............................................................................................................... 80
Verwestersing Middellandse Zee ................................................................................................. 81
Antislavernijbeweging..................................................................................................................... 82
Anti-slavernij beweging ............................................................................................................... 82
Olaudah Equiano ........................................................................................................................ 83
Terugkeer naar Afrika geen optie .................................................................................................. 83
Religieuze heropleving .................................................................................................................... 84
Religieuze vrijheid in Afrika .......................................................................................................... 84
Religieuze vrijheid in Amerika ...................................................................................................... 85
Het industriële startschot van de wereld, 1830-1851 ........................................................................ 86
Atlantische industriële revolutie .................................................................................................. 86
Katoen ....................................................................................................................................... 86
Angelsaksische dominantie ........................................................................................................ 86
Verschuiving zwaartepunt naar Noord-Atlantische ruimte ............................................................. 87
Caraïben en slaven/vrij arbeiders ................................................................................................ 87
Slaven van de mondialisering, 1850-1880 ........................................................................................ 88
AFrikaanse slaven....................................................................................................................... 88
Aziatische contractarbeiders....................................................................................................... 89
globale arbeidsmigratie .............................................................................................................. 90
De wereld verscheurd, 1880-1914 ................................................................................................... 91
Wereldwijde migraties ................................................................................................................ 91
Gevolgen Westerse migratie ........................................................................................................ 91
Globalisering geleid door het ‘nieuwe’ Westen ............................................................................. 93
Afrika opgedeeld ........................................................................................................................ 93
Ottomanen: staatsburgers, migraties en religieus reveil ................................................................ 93
de nationalistische doodsteek van het Ottomaanse rijk ................................................................ 94
Hoofdstuk 7: Een wisselvallig Westen in de twintigste eeuw ............................................................ 95
Structuur van het college ................................................................................................................ 95
Koloniaal machtsvertoon,1914-1939 ............................................................................................... 95
WOI: West en Oost herschikt ....................................................................................................... 95
Interculturele gevolgen van WOI .................................................................................................. 97
Interbellum: nieuwe Atlantische verbindingen .............................................................................. 98
Pan-Afrikanisme ............................................................................................................................ 99
Alternatief: Panafrikanisme ......................................................................................................... 99
5
, Voorgeschiedenis: Afrikanen in Atlantische populaire cultuur ..................................................... 100
Panafrikanisme in VS ................................................................................................................ 101
Afrikanen overal ter wereld ........................................................................................................ 102
Het Zwarte Parijs ...................................................................................................................... 102
Négritude als intellectuele beweging ......................................................................................... 103
Globale religies ............................................................................................................................ 104
Interculturele koloniale religies ................................................................................................. 104
Re-Atlantisering van de wereld ...................................................................................................... 105
Het Noord-Atlantische westen .................................................................................................. 105
Zuidelijk en niet-gebonden ........................................................................................................ 105
Afrikanisering ........................................................................................................................... 106
Afro-Amerikaanse burgerrechten ............................................................................................... 106
De wereld sinds 1970 ................................................................................................................... 107
Keuzes in de Caraïben .............................................................................................................. 107
Verschuivende verhoudingen .................................................................................................... 108
6
,INLEIDING
In 1513 laat de Ottomaanse admiral Piri Reis
een wereldkaart tekenen. Die is getekend op
gazellehuid. Dit fragment wordt thans bewaard
in het Topkapi paleis in Istanbul, het oude paleis
van de Ottomaanse sultans. De kaart is
vervaardigd op basis van kaarten gemaakt door
christenen en op basis van eigen waarnemingen
van reizen door de Ottomanen. De kaart volgt de
gebruikelijke techniek van zeilkaarten of
portolanen, die routes, kusten en inhammen
weergeven. Zowel de Spaanse schepen van
Columbus staan erop als Arabische dhows met
één zeil. West-Afrika (rechts op de kaart),
Brazilië en de Caraïben (links op dit fragment)
en het Iberische schiereiland (rechtsboven)
worden getypeerd door mensen en dieren.
Dit is het ongewone Westen waarover het in
deze cursus gaat.
Ottomanen wisten wat er te gebeuren stond in de
Atlantische Oceaan
Het Westen = de wereld van de Atlantische Oceaan, van de Amerikaanse tot de Afrikaanse en
Euraziatische kusten, en uitgebreid naar de Middellandse Zee en West-Afrika
Interculturele contacten zijn op wereldschaal veel ouder dan 1492
➔ 1200: christelijke staten afhankelijk van de routes die islamitische en West-Afrikaanse rijken al
lang hadden uitgetekend
➔ 1600 → kolonisatie in de Atlantische ruimte → succes vd kolonisatoren hing af van een
wisselwerking met de anderen op wiens gronden ze kwamen of die ze als slaven tewerkstelden
➔ 1800 → geglobaliseerde wereld → Atlantische ruimte = goed ontwikkeld deel daarvan →
Atlantische Ocean = altijd een ruimte van interculturele contacten op vele niveaus
INTERCULTURELE CONTACTEN
Wat wordt behandeld in de les? Duurzame veranderingen die grond en grootschalig zijn → Amerikaanse
continent = geëuropeaniseerd ➔ Am. Continent maakt deel uit van de Europese en de christelijke
geschiedenis
- David Graeber en David Wengrow, The Dawn of Everything (2019)/ Het begin van alles:
onverwachte mogelijkheden en beïnvloeding als gevolg van contacten, sinds oudste tijden
- Westen pragmatisch als gebieden rond Middellandse Zee en Atlantische Oceaan; nadruk op
zowel Zuid als Noord Atlantische integratie
- Huidige ‘Westen’ pas sinds ca. 200 jaar
- Icc door verovering
- Icc door handel
- Icc door godsdienst
- Icc door kennisuitwisseling
7
,- Icc door menselijk contact
- Icc door …
8
, HOOFDSTUK 1: OUDSTE WESTELIJKE GLOBALISERINGEN
Migraties lange afstand = basisgegeven
De oudste geschiedenis van de mensheid begint in
Centraal- en Zuidelijk Afrika met het ontstaan vd homo
sapiens (150.000 jaar geleden) ➔ start interactie
tussen menselijke gemeenschappen
Onderlinge verbondenheid alle continenten
verandert door: Beringstraat als ijszee;
woestijnvorming Sahara → zit in het DNA vd mensheid
Reconstructie prehistorie adhv schedels → verspreidingspatronen
Verbindingen → vondsten → tonen gezamenlijk DNA aan
Amerikaanse routes
Klassieke archeologische theorie → 30.000 jaar geleden →
mensen via het ijs van de Beringstraat over land vanuit Azië
naar Amerika zouden gemigreerd zijn → Amerikanen = Russen
→ bewijs daarvoor is flinterdun
Ook via de Stille oceaan zijn mensen tot Amerika gekomen
Amerika soort knip → afgesneden geweest
Amazonegebied (vanaf de vroegste tijden → intensieve landbouw) → interacties op de Amazonerivier →
steeds meer vondsten → door opwarming vd aarde →
Een concentratie vd bevolking → interculturele uitwisseling → vooral in Zuid- en Midden-Amerika →
complexe samenlevingen
In vroegste tijden → Braziliaanse Amazone al connecties tussen woonkernen die op 100 km met elkaar
verbonden waren
Interacties rond Middellandse Zee → interacties waren daar het grootst → belangrijk punt
Atlantische oceaan > 1492
AMERIKAANSE ROUTES
Interculturele contacten
Periodes voor Columbus → wat daar gebeurde → verschilt niet veel van
andere delen van de wereld → paralellen ontwikkelen zich zonder interacties
➔ Theorie vd Big History
Net zoals de Mesopotamiërs en de Chinezen maakten de Peruvianen en
Mexicanen nauwelijks gebruik van de aangrenzende oceanen om hun culturen
te vormen → uitdagingen te groot
9
, Het waren gebieden waar de ecologische beperkingen het menselijke vermogen tot creatieve oplossingen
aanwakkerde en waar uit de contacten en confrontaties met andere groepen van elkaar leerden hoe hun
beperkte leefwereld groter te maken
Incanetwerk & voorouderlijke netwerken richting de VS
Cahokia culturen → grotwoningen → grotculturen van de Appalachen → onderhielden lange
afstandsrelaties met onder meer Centraal-Amerika
Inca’s en Azteken op grote schaal documentatie achtergelaten + belang v monumenten
INCAPAD
De Inca’s bouwden hun rijk op een millennium oud pad dat vele volkeren hielp om te gaan met een heel
prikkelende natuurlijke omgeving
Rivieren met water uit de Andes maakten er de vorming van stevige landbouwgemeenschappen mogelijk
waaruit stedelijke culturen groeiden
Andes → veel valleien + sterke afwisseling van zon en regen ➔ sommige van de oudste
landbouwsamenlevingen ter wereld ontstonden op grote hoogten
Incapad = Reeks paden over en rond het Andesgebergte → het kwam tot stand met de 1ste grote culturen
en werd in de loop der tijd fors uitgebreid → Argentinië, Bolivia, Chili, Ecuador, Peru en Colombia → door
de Inca’s gebruikt om troepen en gevangenen te transporteren, arbeidsmigratie te stimuleren en de
handel tussen specifieke ecologische regio’s te bevorderen
Incapad = levend bewijs v interculturele uitwisselingen op basis van economische coördinaten, rekening
houden met de gigantische ecologische en culturele verscheidenheid van het gebied en met een grote
impact op alle bevolkingsgroepen die zich van het pad bedienden
Waarom dat pad? Klassieke antwoord → Inca’s = veroveraars → overnemen en sofisticeren van wat er
voordien al was
Incapaden zijn al heel oud, al heel lang ontwikkeld
- Andesgebergte aan westflank Zuid-Amerika
o Westflank → gemeenschappen moeten contacten zoeken om te
overleven → verticale integratie → tussen routes navigeren → rode
streepjes op kaart → voor als ze geen voedsel hadden
- Incapad verticale en horizontale connecties Land en water schaars en lastig:
migraties hooggebergte (tierra fria) grens; gematigd in valleien (tierra
templada); heet aan kust en in Amazone (tierra caliente) ‘verticale integratie’
o Natuurlijke omgeving dwingt mens tot interculturele contacten → El Niño
▪ Vreedzame/gewelddadige contacten
- El Niño = om 7-11 jaar warme oceaanstroming Gevolg: vissterfte in Stille
Oceaan aan kust en stijgingsregens in Peru en Chili
o Weerfenomeen → warm oppervlaktewater naar Chileense & Peruaanse kusten ➔
gevolgen → massale sterfte van vissen, zeedieren en vogels → hongersnood
▪ Regen ➔ valleien weggespoeld → plateaus bouwen
▪ Het verdwijnen van grote beschavingen in precolumbiaans Peru wordt onder
meer aan dergelijke ecologische catastrofes toegeschreven
10
