Cultuur -en maatschappijkritiek 3de bachelor geschiedenis
CULTUUR- EN MAATSCHAPPIJKRITIEK IN
HET MODERNE EUROPA
INHOUD
Examen ................................................................................................................................................... 7
LES 1: Wat is cultuur- en maatschappijkritiek? ........................................................................................ 8
Cultuurkritiek: een inleiding ..................................................................................................................10
Cultuur-en maatschappijkritiek als bijproducten van de moderniteit ...................................................10
Vier cultuurinterpretaties ..................................................................................................................11
Verschijningsvormen van cultuurkritiek ..............................................................................................13
LES 2: ‘Wildheid’ en ‘beschaving’ ...........................................................................................................16
Franse reizigers & Native Americans in de 18De eeuw ..............................................................................16
‘Nouvelle France’ (1534-1763) ...........................................................................................................16
18de-eeuwse (reis)verhalen als kritiek .................................................................................................17
Projectie ...........................................................................................................................................17
Niet enkel projectie ...........................................................................................................................18
Confrontatie en inspiratie ..................................................................................................................19
Van statusverhoging tot Cliché ..........................................................................................................21
Tegenstemmen .................................................................................................................................22
Na de revolutie .................................................................................................................................22
II. Van Verlichting naar Romantiek .........................................................................................................23
karaktreristieken ...............................................................................................................................23
François-Réne de Chateaubriand (1768-1848) .......................................................................................23
novelles over de Nieuwe Wereld ........................................................................................................24
René en latere werken .......................................................................................................................26
‘wildheid’ en beschaving’: besluit ..........................................................................................................26
Les 3: Angst voor de massa – Deel 1 ........................................................................................................28
Inleiding ...............................................................................................................................................28
Angsten van de Derde Republiek ...........................................................................................................28
Turbulenties .....................................................................................................................................29
Drie uitbarstingen .............................................................................................................................30
Drie grote angsten .............................................................................................................................31
1
, Cultuur -en maatschappijkritiek 3de bachelor geschiedenis
De intellectuele ontdekking van de massa .............................................................................................32
Vooraf ..............................................................................................................................................32
1. Hippolyte Taine (1828-1893) ....................................................................................................32
2. Emile Zola (1840-1902) ............................................................................................................35
3. Gabriel Tarde (1843-1904) .......................................................................................................36
Massapsychologie ................................................................................................................................37
Gustave Le Bon (1841-1931) ..............................................................................................................37
LES 4: Gustave le Bon en diens Psychologie des foules (de massa – deel 2) ............................................38
Gustave Le Bon (1841-1931) .................................................................................................................38
Psychologie des foules (1895) ...............................................................................................................39
De massa als probleem .....................................................................................................................40
Repertoires van de cultuurkritiek .......................................................................................................40
De psychologie als oplossing .............................................................................................................42
Politieke agenda ...................................................................................................................................43
anti-socialisme .................................................................................................................................43
impact .................................................................................................................................................45
Freud als cultuurpessimist ................................................................................................................45
Blijvende aantrekkingskracht .............................................................................................................46
Besluit .................................................................................................................................................47
Les 5: Antwoorden op de ville tentaculaire – stad en natuur deel 1 .........................................................49
Sanering en verfraaiing .........................................................................................................................49
Een burgerlijk project ........................................................................................................................50
Wankelend vertrouwen .....................................................................................................................53
probleem van hybridisering ...............................................................................................................55
Heimatbeweging ..................................................................................................................................55
internationale beweging ....................................................................................................................56
vereeniging tot bevordering van volkskracht (1912) .............................................................................56
Amand de Lattin (1880-1959) .............................................................................................................58
Herman van Puymbrouck (1884-1949) ...............................................................................................61
Renaturalisaties ...................................................................................................................................61
immersies ........................................................................................................................................61
Zuivere kracht van bomen .................................................................................................................61
ritualisering ......................................................................................................................................62
Les 6: De Garden cities van Ebenezer howard (stad en natuur – deel 2) ..................................................63
2
, Cultuur -en maatschappijkritiek 3de bachelor geschiedenis
Volkstuinen als ‘retour aux champs’ ......................................................................................................63
op zoek naar de ideale stad ...................................................................................................................65
Een nieuwe stedenbouw ...................................................................................................................65
Negentiende-eeuwse utopisten .........................................................................................................66
Ebenezer Howard (1850-1928) ...........................................................................................................67
To-morrow: a peaceful paht to real reform (1898) ...................................................................................69
Cultuurkritiek? ..................................................................................................................................70
Technieken .......................................................................................................................................72
realisatie ..........................................................................................................................................73
kritiek en navolging ...............................................................................................................................74
In België ...........................................................................................................................................75
Besluit .................................................................................................................................................75
Les 7: De Lebensreformbeweging – deel 1 ..............................................................................................77
Belichaming van cultuurkritiek ..............................................................................................................77
omschrijving .....................................................................................................................................78
diagnose ..........................................................................................................................................79
Behandeling .....................................................................................................................................80
Medium ............................................................................................................................................80
Bevrijding .........................................................................................................................................82
Excentriek?.......................................................................................................................................82
Burgerlijke praktijken ............................................................................................................................83
Welke burgerij? .................................................................................................................................83
1. Medische adviezen ..................................................................................................................83
2. Medische autobiografie ...........................................................................................................84
Belgische Lebensreformers ..................................................................................................................85
natuurgenezers .................................................................................................................................85
Vegetarische beweging .....................................................................................................................86
Les 8: Lebensreform en Freikörperkultur (Lebensreformbeweging – deel 2) ...........................................89
interbellum .......................................................................................................................................89
Naturistishce beweging ........................................................................................................................90
Duitse inspiratie ...............................................................................................................................90
Naturisme in België ...........................................................................................................................91
het lichaam van de toekomst .............................................................................................................92
Reactie van zedelijkheidsbonden .......................................................................................................93
3
, Cultuur -en maatschappijkritiek 3de bachelor geschiedenis
Strijd ................................................................................................................................................95
Reactie vanuit het Vaticaan ...................................................................................................................95
Wege zu Kraft und Schönheit (1925) .......................................................................................................97
opzet ................................................................................................................................................97
onderdelen .......................................................................................................................................98
Cultuurkritiek ...................................................................................................................................98
een nieuwe lichaamscultuur..............................................................................................................99
Controverses ....................................................................................................................................99
Verdere ontwikkeling van de Freikörperkultur .........................................................................................99
Nationaal-socialistische lichaamcultus .................................................................................................99
In België ......................................................................................................................................... 100
Na de Tweede Wereldoorlog ............................................................................................................... 101
Les 9: Léopold Sédar Senghor en de Négritude beweging ..................................................................... 102
Négritude: een concept met meerdere vaders (en moeders) ................................................................. 102
‘Négritude’ ..................................................................................................................................... 103
Senghors intellectuele vorming ........................................................................................................... 104
Jeugd in Senegal ............................................................................................................................. 104
Lycée Louis le Grand (1928-1931) .................................................................................................... 105
Sorbonne (1931-1935) ..................................................................................................................... 107
Leraar in TOurs; student in Parijs...................................................................................................... 108
Raciaal zelfbewustzijn – Jaren 1930-1940............................................................................................. 110
‘Ce que l’homme noir apporte’ (1939) .............................................................................................. 110
Poëziebundel Chants d’Ombre (1945) .............................................................................................. 112
Poëziebundel Hosties Noires (1948) ................................................................................................. 113
Négritude als cultuurkritische ideologie, jaren 1950-1960 ..................................................................... 114
Politisering van Senghors denken ..................................................................................................... 114
Négritude in beeld ........................................................................................................................... 115
Négritude als cultuurkritiek ............................................................................................................. 115
Kritiek op Négritude......................................................................................................................... 116
Négritude als cultuurpolitiek ........................................................................................................... 116
conclusie ........................................................................................................................................... 117
Les 10: De Tweede feministische golf – deel 1 ...................................................................................... 118
inleiding ............................................................................................................................................. 118
Feminisme in golven ........................................................................................................................... 118
4
, Cultuur -en maatschappijkritiek 3de bachelor geschiedenis
‘Voorlopers’ – feministen avant la lettre............................................................................................ 118
Eerste feministische golf ................................................................................................................. 119
Tweede feministische golf ............................................................................................................... 120
Derde en vierde golf ........................................................................................................................ 120
Tweede golf: liberale stemmen ............................................................................................................ 121
Simone de Beauvoir (1908-1986) ..................................................................................................... 121
Betty Friedan (1921-2006) ............................................................................................................... 127
Tweede golf: radicale stemmen ........................................................................................................... 129
Programma .................................................................................................................................... 129
Germaine Greer (1939 - …) .............................................................................................................. 129
Kate Millett (1934 – 2017) ................................................................................................................ 130
Cultuurkritisch optreden ................................................................................................................. 131
Seksuele revolutie .......................................................................................................................... 131
Les 11: De tweede feministische golf – deel 2 ....................................................................................... 133
Tweede golf: radicale stemmen (vervolg) ............................................................................................. 133
Programma .................................................................................................................................... 133
Mary Daly (1928-2010) .................................................................................................................... 134
Shulamith Firestone ((1945-2012) ................................................................................................... 135
Radicaal feminisme ........................................................................................................................ 135
Nederlandse idealen en praktijken ...................................................................................................... 136
Joke (Kool-)Smit (1933-1981) ........................................................................................................... 136
dolle mina (1969-1978) ................................................................................................................... 140
Radicale feministische actie ............................................................................................................ 141
De Tweede feministiche golf in België .................................................................................................. 141
De aanloop ..................................................................................................................................... 141
De militante jaren ........................................................................................................................... 142
Besluit............................................................................................................................................ 143
Les 12: Antipsychiatrie & radicale psychiatrie ...................................................................................... 144
Psychiatriekritiek ................................................................................................................................ 144
Intellectuele tradities ...................................................................................................................... 144
19de -eeuwse instellingskritiek .......................................................................................................... 145
Psychoanalyse ............................................................................................................................... 146
Thomas Szasz ................................................................................................................................. 147
Erving Goffman ............................................................................................................................... 148
5
, Cultuur -en maatschappijkritiek 3de bachelor geschiedenis
Michel Foucault .............................................................................................................................. 149
Hoofdrolspelers van de antipsychiatrie ................................................................................................ 149
De term ‘antipsychiatrie’ ................................................................................................................. 149
Spelers ........................................................................................................................................... 150
Jan Foudraine, Wie is van hout… ...................................................................................................... 151
Antipsychiatrie als tegencultuur .......................................................................................................... 153
acties en praktijken ......................................................................................................................... 153
stijlen ............................................................................................................................................. 154
one flew over the cuckoo’s nest ....................................................................................................... 155
Frantz Fanon en de psychothérapie institutionnelle .............................................................................. 156
Psychothérapie institutionnelle ....................................................................................................... 156
Frantz Fanon (1925-1961) ................................................................................................................ 158
Besluit .................................................................................................................................................. 160
Cultuur- en maatschappijkritiek als bijproducten van de moderniteit .................................................... 160
6
, Cultuur -en maatschappijkritiek 3de bachelor geschiedenis
EXAMEN
➔ Lessen en ppts kennen
➔ Teksten lezen en meebrengen naar het examen & gebruiken
o Vertalingen mogen mee naar het examen
o Vragen gaan meer dan alleen over de teksten
o Leg een relevante link met de teksten
▪ Bij de ene vraag relevanter dan de andere
Film ook kennen → geschreven notities van bij de film mogen mee naar het examen
Doel: tonen van kennis van en inzicht in de rol en de verschijningsvormen van cultuurkritiek in de
moderne geschiedenis van West-Europa
Concreet:
- Timing: 15 minuten examen, 1 uur voorbereiding
- Materiaal te gebruiken tijdens voorbereiding en examen: reader. Geen slides of notities. De
reader mag ‘bewerkt’ zijn in de zin van onderlijningen of cijfers aanbrengen of hier en daar een
kernwoord toevoegen, maar het is niet de bedoeling dat je een samenvatting van de lessen in de
kantlijn binnensmokkelt.
- Één open vraag schriftelijk voorbereiden (situeren, vergelijken, verbanden, bronnen…)
o Examen start met doornemen schriftelijke voorbereiding – schrijf dus duidelijk en in
volzinnen, alsof het een schriftelijk examen is
▪ Criteria bij de beoordeling:
• Kennis van de leerstof, inclusief het inzetten van verhelderende
voorbeelden
• Gebruik van de reader
• Inzicht in en explicitering van de langere termijn verbanden en kaders
waarbinnen concrete casussen zich situeren
• Opbouw van het antwoord
- Kleinere meer punctuele vragen zonder voorbereiding (bv. kan je kort iets vertellen over Emile
Zola in het kader van dit vak?)
- Stel op het examen in max. 1 minuut één voorbeeld voor van een vorm van cultuurkritiek uit
verleden of heden waar je tijdens het semester mee in contact kwam. Breng een schriftelijke
neerslag mee op een blad (bv. enkele samenvattende regels, kopie van een tekst of een beeld,
…)
-
7
, Cultuur -en maatschappijkritiek 3de bachelor geschiedenis
LES 1: WAT IS CULTUUR- EN MAATSCHAPPIJKRITIEK?
Inleidende les
Vak gaat over waarover mensen ontevreden waren in het verleden en hoe ze dit uiten → op welke manier
waren ze kritisch voor hun samenleving of de cultuur van hun eigen tijd → welke media gebruikten ze hiervoor,
welke argumenten, …
‘Cultuurgeschiedenis’
Cultuurgeschiedenis als kunstgeschiedenis → associaties met kunst → kan (kunst bestuderen als
historisch fenomeen → bestuderen wat de Art Nouveau was, …), maar het is zeker meer
Definitie van Clifford Geertz, The interpretation of Cultures (1973) → antropoloog → is belangrijk geweest
voor de cultuurgeschiedenis
Manier waarop mensen betekenis
Culture:
geven aan werkelijkheid → ze bewonen
-‘The self-spun webs of significance that humans inhabit’; het niet alleen, maar ze maken het ook
-‘A system of inherited conceptions expressed in symbolic Het gaat over de symbolische manier
forms by means of which people communicate, waarop mensen betekenis geven aan
perpetuate, and develop their knowledge about and hun leven (waarmee ze communiceren
attitudes toward life’ en hun kennis ontwikkelen)
Cultuurgeschiedenis gaat niet alleen
maar over kunst → gaat ook over
geschiedenis van betekenisgeving
Cultuurgeschiedenis als geschiedenis van betekenisgeving: positieve/ negatievebetekenisgevingaan
heden of verleden
Betekenisgeving:
Positief → nieuwe kunststroming, die een heel duidelijk programma heeft, nieuwe idealen, over architectuur
en hoe de ideale wereld er moet uitzien
Negatief → dichterbij cultuurkritiek → kritiek aan het verleden of aan het heden → die 2 dingen kunnen perfect
samengaan → art nouveau → is een nieuwe kunststroming die een deel van haar programma ontleent aan
kritiek op een vorige stroming, aan kritiek op het verleden → bv. Burgerlijke interieurs → zie foto’s ppt
Le cottage → nieuwe ideeën over wonen kregen in dit tijdschriftvorm → geeft negatieve betekenisgeving aan
het verleden
Goed voorbeeld van een negatieve betekenisgeving aan een eigentijds cultuurfenomeen → sociale woningen
avant la lettre → tijdschrift kijkt daarop neer
Spreken over het verleden kan zowel een positieve als negatieve connotatie zijn → positief discours → verleden
gaan idealiseren → vroeger was alles beter
8
, Cultuur -en maatschappijkritiek 3de bachelor geschiedenis
Childish Gambino, This is America (2018) = meer hedendaags voorbeeld
Tekst zegt niet veel, maar beeld wel → verschillende thema’s komen aanbod
Cultuur- & maatschappijkritische thema’s
- Geweld (wapens 00:55 en 1:58 versus mensen
1:00; mass shootings; politiegeweld)
o Tegen zwarte
o Geweer zorgvuldig weggehaald, slachtoffer
weggesleurd Wordt ondersteund door
- Racisme (00/40: referentie aan Jim Crow, visuele referentie: o.a. broek;
personage van Thomas/Daddy Rice; 3:50 referentie kettingen; ruiter met hoodie
aan lynchpartijen) (KKK)
o Black face
- Discriminatie (Zuid-Afrikaanse dans gwara gware
1:35; oude auto’s 3:10, …)
- Entertainment en hoe dit geweld wegwist
Historische analyse op het geweld tegen zwarten in de hele geschiedenis van Amerika → Clip geeft kritiek op
de essentie van Amerika → land kent een lange geschiedenis van geweld
Clip is ook een voorbeeld van een genre waar je niet van verwacht dat het cultuurkritiek is op het verleden
Recente voorbeelden: → maken een heel kritische analyse van de eigentijdse cultuur, maar maken daarbij
heel duidelijke referenties naar het verleden (positief of negatief)
Éric Zemmour: ‘onze cultuur wordt al jaren van ons onteigend en onderdrukt’
= Franse presidentskandidaat (2021) → extreemrechts gedachtengoed
Ouderwets soort cultuurkritiek → ent op het glorieuze verleden van Frankrijk → de Franse ziel zou verloren
gegaan zijn → Cultuurkritiek dat heel nostalgisch is naar het verleden toe → gelooft dat de wereld om zeep is
→ komt vanuit extreemrechtse hoek
Discussie rond Zwarte Piet → ‘Schild en Vrienden’ → idealisering van een culturele traditie en zeggen dat
die teloorgaat vandaag, moet worden verdedigt
➔ Nostalgische referentie naar een verleden dat vandaag zou bedreigd zijn
Cultuurkritiek kan allerlei vormen aannemen
9
CULTUUR- EN MAATSCHAPPIJKRITIEK IN
HET MODERNE EUROPA
INHOUD
Examen ................................................................................................................................................... 7
LES 1: Wat is cultuur- en maatschappijkritiek? ........................................................................................ 8
Cultuurkritiek: een inleiding ..................................................................................................................10
Cultuur-en maatschappijkritiek als bijproducten van de moderniteit ...................................................10
Vier cultuurinterpretaties ..................................................................................................................11
Verschijningsvormen van cultuurkritiek ..............................................................................................13
LES 2: ‘Wildheid’ en ‘beschaving’ ...........................................................................................................16
Franse reizigers & Native Americans in de 18De eeuw ..............................................................................16
‘Nouvelle France’ (1534-1763) ...........................................................................................................16
18de-eeuwse (reis)verhalen als kritiek .................................................................................................17
Projectie ...........................................................................................................................................17
Niet enkel projectie ...........................................................................................................................18
Confrontatie en inspiratie ..................................................................................................................19
Van statusverhoging tot Cliché ..........................................................................................................21
Tegenstemmen .................................................................................................................................22
Na de revolutie .................................................................................................................................22
II. Van Verlichting naar Romantiek .........................................................................................................23
karaktreristieken ...............................................................................................................................23
François-Réne de Chateaubriand (1768-1848) .......................................................................................23
novelles over de Nieuwe Wereld ........................................................................................................24
René en latere werken .......................................................................................................................26
‘wildheid’ en beschaving’: besluit ..........................................................................................................26
Les 3: Angst voor de massa – Deel 1 ........................................................................................................28
Inleiding ...............................................................................................................................................28
Angsten van de Derde Republiek ...........................................................................................................28
Turbulenties .....................................................................................................................................29
Drie uitbarstingen .............................................................................................................................30
Drie grote angsten .............................................................................................................................31
1
, Cultuur -en maatschappijkritiek 3de bachelor geschiedenis
De intellectuele ontdekking van de massa .............................................................................................32
Vooraf ..............................................................................................................................................32
1. Hippolyte Taine (1828-1893) ....................................................................................................32
2. Emile Zola (1840-1902) ............................................................................................................35
3. Gabriel Tarde (1843-1904) .......................................................................................................36
Massapsychologie ................................................................................................................................37
Gustave Le Bon (1841-1931) ..............................................................................................................37
LES 4: Gustave le Bon en diens Psychologie des foules (de massa – deel 2) ............................................38
Gustave Le Bon (1841-1931) .................................................................................................................38
Psychologie des foules (1895) ...............................................................................................................39
De massa als probleem .....................................................................................................................40
Repertoires van de cultuurkritiek .......................................................................................................40
De psychologie als oplossing .............................................................................................................42
Politieke agenda ...................................................................................................................................43
anti-socialisme .................................................................................................................................43
impact .................................................................................................................................................45
Freud als cultuurpessimist ................................................................................................................45
Blijvende aantrekkingskracht .............................................................................................................46
Besluit .................................................................................................................................................47
Les 5: Antwoorden op de ville tentaculaire – stad en natuur deel 1 .........................................................49
Sanering en verfraaiing .........................................................................................................................49
Een burgerlijk project ........................................................................................................................50
Wankelend vertrouwen .....................................................................................................................53
probleem van hybridisering ...............................................................................................................55
Heimatbeweging ..................................................................................................................................55
internationale beweging ....................................................................................................................56
vereeniging tot bevordering van volkskracht (1912) .............................................................................56
Amand de Lattin (1880-1959) .............................................................................................................58
Herman van Puymbrouck (1884-1949) ...............................................................................................61
Renaturalisaties ...................................................................................................................................61
immersies ........................................................................................................................................61
Zuivere kracht van bomen .................................................................................................................61
ritualisering ......................................................................................................................................62
Les 6: De Garden cities van Ebenezer howard (stad en natuur – deel 2) ..................................................63
2
, Cultuur -en maatschappijkritiek 3de bachelor geschiedenis
Volkstuinen als ‘retour aux champs’ ......................................................................................................63
op zoek naar de ideale stad ...................................................................................................................65
Een nieuwe stedenbouw ...................................................................................................................65
Negentiende-eeuwse utopisten .........................................................................................................66
Ebenezer Howard (1850-1928) ...........................................................................................................67
To-morrow: a peaceful paht to real reform (1898) ...................................................................................69
Cultuurkritiek? ..................................................................................................................................70
Technieken .......................................................................................................................................72
realisatie ..........................................................................................................................................73
kritiek en navolging ...............................................................................................................................74
In België ...........................................................................................................................................75
Besluit .................................................................................................................................................75
Les 7: De Lebensreformbeweging – deel 1 ..............................................................................................77
Belichaming van cultuurkritiek ..............................................................................................................77
omschrijving .....................................................................................................................................78
diagnose ..........................................................................................................................................79
Behandeling .....................................................................................................................................80
Medium ............................................................................................................................................80
Bevrijding .........................................................................................................................................82
Excentriek?.......................................................................................................................................82
Burgerlijke praktijken ............................................................................................................................83
Welke burgerij? .................................................................................................................................83
1. Medische adviezen ..................................................................................................................83
2. Medische autobiografie ...........................................................................................................84
Belgische Lebensreformers ..................................................................................................................85
natuurgenezers .................................................................................................................................85
Vegetarische beweging .....................................................................................................................86
Les 8: Lebensreform en Freikörperkultur (Lebensreformbeweging – deel 2) ...........................................89
interbellum .......................................................................................................................................89
Naturistishce beweging ........................................................................................................................90
Duitse inspiratie ...............................................................................................................................90
Naturisme in België ...........................................................................................................................91
het lichaam van de toekomst .............................................................................................................92
Reactie van zedelijkheidsbonden .......................................................................................................93
3
, Cultuur -en maatschappijkritiek 3de bachelor geschiedenis
Strijd ................................................................................................................................................95
Reactie vanuit het Vaticaan ...................................................................................................................95
Wege zu Kraft und Schönheit (1925) .......................................................................................................97
opzet ................................................................................................................................................97
onderdelen .......................................................................................................................................98
Cultuurkritiek ...................................................................................................................................98
een nieuwe lichaamscultuur..............................................................................................................99
Controverses ....................................................................................................................................99
Verdere ontwikkeling van de Freikörperkultur .........................................................................................99
Nationaal-socialistische lichaamcultus .................................................................................................99
In België ......................................................................................................................................... 100
Na de Tweede Wereldoorlog ............................................................................................................... 101
Les 9: Léopold Sédar Senghor en de Négritude beweging ..................................................................... 102
Négritude: een concept met meerdere vaders (en moeders) ................................................................. 102
‘Négritude’ ..................................................................................................................................... 103
Senghors intellectuele vorming ........................................................................................................... 104
Jeugd in Senegal ............................................................................................................................. 104
Lycée Louis le Grand (1928-1931) .................................................................................................... 105
Sorbonne (1931-1935) ..................................................................................................................... 107
Leraar in TOurs; student in Parijs...................................................................................................... 108
Raciaal zelfbewustzijn – Jaren 1930-1940............................................................................................. 110
‘Ce que l’homme noir apporte’ (1939) .............................................................................................. 110
Poëziebundel Chants d’Ombre (1945) .............................................................................................. 112
Poëziebundel Hosties Noires (1948) ................................................................................................. 113
Négritude als cultuurkritische ideologie, jaren 1950-1960 ..................................................................... 114
Politisering van Senghors denken ..................................................................................................... 114
Négritude in beeld ........................................................................................................................... 115
Négritude als cultuurkritiek ............................................................................................................. 115
Kritiek op Négritude......................................................................................................................... 116
Négritude als cultuurpolitiek ........................................................................................................... 116
conclusie ........................................................................................................................................... 117
Les 10: De Tweede feministische golf – deel 1 ...................................................................................... 118
inleiding ............................................................................................................................................. 118
Feminisme in golven ........................................................................................................................... 118
4
, Cultuur -en maatschappijkritiek 3de bachelor geschiedenis
‘Voorlopers’ – feministen avant la lettre............................................................................................ 118
Eerste feministische golf ................................................................................................................. 119
Tweede feministische golf ............................................................................................................... 120
Derde en vierde golf ........................................................................................................................ 120
Tweede golf: liberale stemmen ............................................................................................................ 121
Simone de Beauvoir (1908-1986) ..................................................................................................... 121
Betty Friedan (1921-2006) ............................................................................................................... 127
Tweede golf: radicale stemmen ........................................................................................................... 129
Programma .................................................................................................................................... 129
Germaine Greer (1939 - …) .............................................................................................................. 129
Kate Millett (1934 – 2017) ................................................................................................................ 130
Cultuurkritisch optreden ................................................................................................................. 131
Seksuele revolutie .......................................................................................................................... 131
Les 11: De tweede feministische golf – deel 2 ....................................................................................... 133
Tweede golf: radicale stemmen (vervolg) ............................................................................................. 133
Programma .................................................................................................................................... 133
Mary Daly (1928-2010) .................................................................................................................... 134
Shulamith Firestone ((1945-2012) ................................................................................................... 135
Radicaal feminisme ........................................................................................................................ 135
Nederlandse idealen en praktijken ...................................................................................................... 136
Joke (Kool-)Smit (1933-1981) ........................................................................................................... 136
dolle mina (1969-1978) ................................................................................................................... 140
Radicale feministische actie ............................................................................................................ 141
De Tweede feministiche golf in België .................................................................................................. 141
De aanloop ..................................................................................................................................... 141
De militante jaren ........................................................................................................................... 142
Besluit............................................................................................................................................ 143
Les 12: Antipsychiatrie & radicale psychiatrie ...................................................................................... 144
Psychiatriekritiek ................................................................................................................................ 144
Intellectuele tradities ...................................................................................................................... 144
19de -eeuwse instellingskritiek .......................................................................................................... 145
Psychoanalyse ............................................................................................................................... 146
Thomas Szasz ................................................................................................................................. 147
Erving Goffman ............................................................................................................................... 148
5
, Cultuur -en maatschappijkritiek 3de bachelor geschiedenis
Michel Foucault .............................................................................................................................. 149
Hoofdrolspelers van de antipsychiatrie ................................................................................................ 149
De term ‘antipsychiatrie’ ................................................................................................................. 149
Spelers ........................................................................................................................................... 150
Jan Foudraine, Wie is van hout… ...................................................................................................... 151
Antipsychiatrie als tegencultuur .......................................................................................................... 153
acties en praktijken ......................................................................................................................... 153
stijlen ............................................................................................................................................. 154
one flew over the cuckoo’s nest ....................................................................................................... 155
Frantz Fanon en de psychothérapie institutionnelle .............................................................................. 156
Psychothérapie institutionnelle ....................................................................................................... 156
Frantz Fanon (1925-1961) ................................................................................................................ 158
Besluit .................................................................................................................................................. 160
Cultuur- en maatschappijkritiek als bijproducten van de moderniteit .................................................... 160
6
, Cultuur -en maatschappijkritiek 3de bachelor geschiedenis
EXAMEN
➔ Lessen en ppts kennen
➔ Teksten lezen en meebrengen naar het examen & gebruiken
o Vertalingen mogen mee naar het examen
o Vragen gaan meer dan alleen over de teksten
o Leg een relevante link met de teksten
▪ Bij de ene vraag relevanter dan de andere
Film ook kennen → geschreven notities van bij de film mogen mee naar het examen
Doel: tonen van kennis van en inzicht in de rol en de verschijningsvormen van cultuurkritiek in de
moderne geschiedenis van West-Europa
Concreet:
- Timing: 15 minuten examen, 1 uur voorbereiding
- Materiaal te gebruiken tijdens voorbereiding en examen: reader. Geen slides of notities. De
reader mag ‘bewerkt’ zijn in de zin van onderlijningen of cijfers aanbrengen of hier en daar een
kernwoord toevoegen, maar het is niet de bedoeling dat je een samenvatting van de lessen in de
kantlijn binnensmokkelt.
- Één open vraag schriftelijk voorbereiden (situeren, vergelijken, verbanden, bronnen…)
o Examen start met doornemen schriftelijke voorbereiding – schrijf dus duidelijk en in
volzinnen, alsof het een schriftelijk examen is
▪ Criteria bij de beoordeling:
• Kennis van de leerstof, inclusief het inzetten van verhelderende
voorbeelden
• Gebruik van de reader
• Inzicht in en explicitering van de langere termijn verbanden en kaders
waarbinnen concrete casussen zich situeren
• Opbouw van het antwoord
- Kleinere meer punctuele vragen zonder voorbereiding (bv. kan je kort iets vertellen over Emile
Zola in het kader van dit vak?)
- Stel op het examen in max. 1 minuut één voorbeeld voor van een vorm van cultuurkritiek uit
verleden of heden waar je tijdens het semester mee in contact kwam. Breng een schriftelijke
neerslag mee op een blad (bv. enkele samenvattende regels, kopie van een tekst of een beeld,
…)
-
7
, Cultuur -en maatschappijkritiek 3de bachelor geschiedenis
LES 1: WAT IS CULTUUR- EN MAATSCHAPPIJKRITIEK?
Inleidende les
Vak gaat over waarover mensen ontevreden waren in het verleden en hoe ze dit uiten → op welke manier
waren ze kritisch voor hun samenleving of de cultuur van hun eigen tijd → welke media gebruikten ze hiervoor,
welke argumenten, …
‘Cultuurgeschiedenis’
Cultuurgeschiedenis als kunstgeschiedenis → associaties met kunst → kan (kunst bestuderen als
historisch fenomeen → bestuderen wat de Art Nouveau was, …), maar het is zeker meer
Definitie van Clifford Geertz, The interpretation of Cultures (1973) → antropoloog → is belangrijk geweest
voor de cultuurgeschiedenis
Manier waarop mensen betekenis
Culture:
geven aan werkelijkheid → ze bewonen
-‘The self-spun webs of significance that humans inhabit’; het niet alleen, maar ze maken het ook
-‘A system of inherited conceptions expressed in symbolic Het gaat over de symbolische manier
forms by means of which people communicate, waarop mensen betekenis geven aan
perpetuate, and develop their knowledge about and hun leven (waarmee ze communiceren
attitudes toward life’ en hun kennis ontwikkelen)
Cultuurgeschiedenis gaat niet alleen
maar over kunst → gaat ook over
geschiedenis van betekenisgeving
Cultuurgeschiedenis als geschiedenis van betekenisgeving: positieve/ negatievebetekenisgevingaan
heden of verleden
Betekenisgeving:
Positief → nieuwe kunststroming, die een heel duidelijk programma heeft, nieuwe idealen, over architectuur
en hoe de ideale wereld er moet uitzien
Negatief → dichterbij cultuurkritiek → kritiek aan het verleden of aan het heden → die 2 dingen kunnen perfect
samengaan → art nouveau → is een nieuwe kunststroming die een deel van haar programma ontleent aan
kritiek op een vorige stroming, aan kritiek op het verleden → bv. Burgerlijke interieurs → zie foto’s ppt
Le cottage → nieuwe ideeën over wonen kregen in dit tijdschriftvorm → geeft negatieve betekenisgeving aan
het verleden
Goed voorbeeld van een negatieve betekenisgeving aan een eigentijds cultuurfenomeen → sociale woningen
avant la lettre → tijdschrift kijkt daarop neer
Spreken over het verleden kan zowel een positieve als negatieve connotatie zijn → positief discours → verleden
gaan idealiseren → vroeger was alles beter
8
, Cultuur -en maatschappijkritiek 3de bachelor geschiedenis
Childish Gambino, This is America (2018) = meer hedendaags voorbeeld
Tekst zegt niet veel, maar beeld wel → verschillende thema’s komen aanbod
Cultuur- & maatschappijkritische thema’s
- Geweld (wapens 00:55 en 1:58 versus mensen
1:00; mass shootings; politiegeweld)
o Tegen zwarte
o Geweer zorgvuldig weggehaald, slachtoffer
weggesleurd Wordt ondersteund door
- Racisme (00/40: referentie aan Jim Crow, visuele referentie: o.a. broek;
personage van Thomas/Daddy Rice; 3:50 referentie kettingen; ruiter met hoodie
aan lynchpartijen) (KKK)
o Black face
- Discriminatie (Zuid-Afrikaanse dans gwara gware
1:35; oude auto’s 3:10, …)
- Entertainment en hoe dit geweld wegwist
Historische analyse op het geweld tegen zwarten in de hele geschiedenis van Amerika → Clip geeft kritiek op
de essentie van Amerika → land kent een lange geschiedenis van geweld
Clip is ook een voorbeeld van een genre waar je niet van verwacht dat het cultuurkritiek is op het verleden
Recente voorbeelden: → maken een heel kritische analyse van de eigentijdse cultuur, maar maken daarbij
heel duidelijke referenties naar het verleden (positief of negatief)
Éric Zemmour: ‘onze cultuur wordt al jaren van ons onteigend en onderdrukt’
= Franse presidentskandidaat (2021) → extreemrechts gedachtengoed
Ouderwets soort cultuurkritiek → ent op het glorieuze verleden van Frankrijk → de Franse ziel zou verloren
gegaan zijn → Cultuurkritiek dat heel nostalgisch is naar het verleden toe → gelooft dat de wereld om zeep is
→ komt vanuit extreemrechtse hoek
Discussie rond Zwarte Piet → ‘Schild en Vrienden’ → idealisering van een culturele traditie en zeggen dat
die teloorgaat vandaag, moet worden verdedigt
➔ Nostalgische referentie naar een verleden dat vandaag zou bedreigd zijn
Cultuurkritiek kan allerlei vormen aannemen
9
