Samenvatting - Ontwikkelingspsychologie - 17/20

ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE
DEEL 1: EMOTIONELE ONTWIKKELING
Ontwikkelingspsychologie is…

Het domein binnen de theoretische psychologie dat zich bezighoudt met de studie
van de levensloop van de mens en de veranderingen van alle psychische
verschijnselen tussen de bevruchting en de dood

1. BESCHRIJVING VAN DE STRUCTUUR VAN DE EMOTIONELE ONTWIKKELING

De emotionele ontwikkeling is sterk verbonden met de sociale ontwikkeling

 Socio-emotionele ontwikkeling

Emotionele ontwikkeling bestaat uit:

 Evolutie van eigen emoties
 Inzicht in de emoties van anderen
 Beide factoren zijn noodzakelijk om tot een gezonde ontwikkeling te komen
 Sociale omgeving heeft sterke invloed op beide


1.1 EVOLUTIE VAN DE EIGEN EMOTIES
We onderscheiden twee elementen: zelfbewustzijn en zelfregulatie

1.1.1. ZELFBEWUSTZIJN
1.1.1.1. De zuigeling

SENSOMOTORISCHE ERVARINGEN

 Pasgeborene maakt geen onderscheid tussen zichzelf en de buitenwereld
 Is ook gevoeliger voor de omgeving
 Gevoel is voornamelijk opwinding -> ervaringen gekleurd door lust en onlust

STEMMINGEN

 Na 2 maanden spreken van stemmingen
 Variëren tussen opgeruimdheid en neerslachtigheid

DRIE DRIJFVEREN

 Na drietal maanden op ontdekking in de buitenwereld: kijken, luisteren, grijpen,
proeven, …
 Drie drijfveren die voldaan moeten worden
 Genotsdrang: lust wordt herhaald, onlust vermeden
 Sensatiedrang: kijken en (mond-)voelen
 Activiteitsdrang: speldrang, nabootsingdrang

BEWUSTER VAN ANDERE MENSEN

 Rond 6 maanden wil in hun buurt vertoeven
 Meer gedifferentieerde gevoelens

,  Het kijken naar gevoelsuitdrukkingen leidt tot hersengolven die gelijke op die
wanneer volwassenen gezichtsuitdrukkingen opvangen (Grossmann, Striano en
Friederici)

UITDRUKKEN VAN GEVOELENS

 Rond 1 jaar al goed bepaalde gevoelens uitdrukken via lichamelijkheid: lachen,
huilen, gebrek aan eetlust, …

DEELNEMEN AAN HET SOCIALE LEVEN

 De peuter stapt, kan dingen grijpen en hanteren en wil deelnemen aan sociale
leven
 Leidt opnieuw tot een differentiatie in gevoelens: verwondering, twijfel, sympathie,
jaloersheid, schaamte, …

ZELFBEWUSTZIJN

 In deze periode komt het zelfbewustzijn stilaan tot ontwikkeling
 Koppig tonen, agressief, brutaal...
 Maar evengoed affectie tonen
 Gevoelens zijn directe uitingen op omgeving



1.1.1.2. De kleuter

ONTWIKKELING VAN HET IK-BELEVEN

Aan het einde van de peuterfase komt er een onderscheid tussen “ik” en “niet-ik

 Gevolgen naar gevoelens over eigen bezit en dat van anderen, maar ook
eigenmachtsgevoel
 Kind ziet zichzelf als middelpunt, anderen voelen/denken zoals hijzelf

SOCIALE UITBREIDING VAN CONTACTEN EN GEVOELENS

School introduceert veel nieuwe kinderen, culturen en regels

Kleuterleidster wordt belangrijke gezag figuur en vertrouwenspersoon

Behoefte aan leeftijdsgenootjes, soms fantasievriendjes

Beginnend empathisch vermogen, gedrag beïnvloedt elkaar

PRESTATIEDRANG EN INITIATIEF

Vanaf 3-4 jaar vergelijkt kind prestaties met anderen

 Zoekt goedkeuring (meisjes) of nadruk op prestaties (jongens)

Gaan een opgavenbewustzijn ontwikkelen

 Onderscheid tussen gewenste en verwachte resultaten
 Volwassen begeleiding belangrijk bij realistische doelstellingen

,1.1.1.3. Het lagereschoolkind (6-12 jaar)



PRESTATIES EN ZELFWAARDE

 Zelfbeoordeling gebaseerd op vaardigheden (lezen, schrijven, sporten).
 Zelfwaarde sterk verbonden met prestaties en opmerkingen van anderen.



SOCIALE GEVOELENS

 Vergelijking met anderen leidt tot bewondering, afgunst, spot.
 Stemmingen wisselen, maar worden duurzamer.
 Emoties vaak oppervlakkig; sociale omgeving belangrijk.



1.1.2. EMOTIONELE ZELFREGULATIE
Strategieën om emoties comfortabel te houden en doelen te bereiken.

 Kleuters: ontdekken alternatieven om emoties te veranderen; taalontwikkeling
ondersteunt.
 Lagereschoolkind: kan onderscheid maken tussen probleemgerichte en
emotiegerichte coping.



 Neurologische ontwikkeling: prefrontale cortex belangrijk voor controle;
synaptische groei rond 12 jaar en 17 jaar bevordert complexe emotieverwerking.




1.2. INZICHT IN EMOTIES VAN ANDEREN



1.2.1. TEMPERAMENT
Aangeboren neiging om op prikkels te reageren, zowel intern als extern

Beïnvloedt hoe intens emoties worden gevoeld en hoe iemand erop reageert

1.2.2. SOCIAL REFERENCING
Baby’s zoeken steun bij volwassenen in nieuwe of onzekere situaties

 Eerst puur fysieke nabijheid, later via observatie van gezichtsuitdrukkingen
 Geeft informatie over hoe te reageren

= mogelijke vroeger vorm van empathie: baby ervaart of interpreteert emoties van
anderen

1.2.3. EMPATHIE
Empathie is een emotionele respons die correspondeert met de gevoelens van een
andere persoon

, Start met empathic distress: onbehagen bij het zien van andermans pijn of verdriet

 Vanaf ongeveer 2 jaar eerste echte empathische acties (troosten van droevig
peutertje)

Empathie ontwikkelt zich door emotionele signalen van anderen op te vangen en daar
betekenis aan te geven

1.2.4. SPIEGELNEURONEN
Zenuwcellen die handelen en emoties van anderen in de hersenen ‘spiegelen’

Belangrijk voor motorische acties én emotionele herkenning

 Tekort in dit systeem kan bijdragen aan stoornissen zoals autisme

1.2.5. THEORY OF MIND & ROLE-TAKING
THEORY OF MIND

De “theory of mind” is het besef dat anderen opvattingen, verlangens en emoties kunnen
hebben die verschillen van jezelf. (Zimbardo P. J., 2013) Deze cognitieve vaardigheid stelt
je in staat je anticiperen op het gedrag en de gevoelens van anderen

Besef dat anderen andere gedachten en gevoelens hebben.

 Rond 2 jaar: fantasiespel -> inzicht dat gedrag niet altijd rechtstreeks emoties
uitdrukt

ROLE-TAKING

Vijf fasen van perspectief nemen:

1) Egocentrisch (0-5 jaar): geen besef van andere perspectieven
2) Informationeel (6-8 jaar): anderen hebben andere informatie
3) Zelfreflectie (8-10 jaar): besef dat anderen ook andere perspectieven hebben, kan
nog niet beide tegelijk overzien
4) Mutueel (10-12 jaar): ken eigen en andermans perspectief tegelijk zien, ook van
derde partij
5) Sociaal (12-15 jaar): perspectieven vergelijken binnen sociale systemen (school,
familie…)

1.2.6. EMOTION UNDERSTANDING
Het cognitief en emotioneel begrijp van gevoelens van anderen

Vroege stimulatie door sensitieve verzorgers helpt emoties leren herkennen en
benoemen

 Taalontwikkeling vergroot vermogen om gevoelens uit te drukken en te
begrijpen

 Lagereschoolkinderen leren onderscheid maken tussen echte emoties en
uitgedrukte emoties (binnenkant-buitenkant)
 Oudere kinderen begrijpen dat perspectief en betekenisgeving emoties
beïnvloeden