H1 – De wereld als systeem
§1.1 Internationale handel tot 1945
Globalisering
Globalisering: het proces van internationale vervlechting van de levens van mensen, en de
internationale uitwisseling van goederen en geld en van informatie op het gebied van kennis en
cultuur.
Je kunt vanuit verschillende dimensies naar globalisering kijken:
• Kijk je vanuit economische dimensies → economische globalisering
• Kijk je vanuit politieke dimensies → politieke globalisering
• Kijk je vanuit culturele dimensies → culturele globalisering
Goederenstromen in het verleden
Voor de 15e eeuw lag het politieke en economische machtscentrum vooral in Azië, met name in
China, India en het Midden-Oosten.
Vanaf de 15e eeuw gingen schepen uit Europese landen op ontdekkingsreis. Spanje en Portugal
stichtten toen de eerste koloniën in Midden- en Zuid-Amerika en Afrika, en beheersten ten de
handel tussen deze continenten en Europa. Nederland volgde in de 17e eeuw, daarna namen de
Britten de machtspositie over. De Europese landen haalden landbouwproducten en grondstoffen uit
de koloniën.
De VOC was in 1602 de eerste mno op de wereld.
De VOC:
• Handelde voornamelijk in specerijen, suiker, thee en koffie
• Had bezittingen van Japan tot Zuid-Afrika
• Had wereldwijd zo'n 70.000 mensen in dienst
Kolonialisme
Vanaf de 16e eeuw is er sprake van grootschalig kolonialisme: Het systeem waarin vooral Europese
landen (overzeese) gebiedsdelen bezetten uit economische en/of politieke overwegingen, of als
vestigingsgebied.
De meeste koloniën waren exploitatiekoloniën: ging het voornamelijk om winst voor Europese
landen en ondernemingen. De totstandkoming van de machtpositie ging vaak gepaard met
onderdrukking, bezetting en geweld.
Aan de oostkust van Noord-Amerika ontstonden vestigingskoloniën, gebieden waar Europeanen
naartoe migreerden.
Slavernij
Een van de schaduwzijden van het kolonialisme was de slavernij. Regelmatig waren er opstanden
onder de tot slaaf gemaakten.
De handel in tot slaaf gemaakten werd in 1814 verboden. Groot-Brittannië schafte de slavernij in
1833 af en Frakrijk in 1848. In NL ging dit in fasen. Eerst werd de slavernij in Nederlands-Indië
afgeschaft. In 1863 gebeurde dit ook in Suriname en het Caribisch gebied → in wet stond dat ze nog
10 jaar door moesten werken onder toezicht.
, Industrialisatie
Internationale arbeidsverdeling: Het idee hierbij is dat landen zich bij internationale
arbeidsverdeling toeleggen op de productie van goederen/grondstoffen, waar men relatief goed in is
of waar de voorwaarden gunstig voor zijn.
Geopolitiek en imperialisme
Hegemoniale staat: Een staat die met politieke, economische en militaire middelen een
overheersende en beslissende rol speelt in de wereld.
Geopolitiek: Het verschijnsel dat landen economische, politieke en militaire middelen inzetten om
hun invloed op bepaalde gebieden te vergroten.
imperialisme: greep doen op koloniën.
In de tijd van het imperialisme kreeg de handel alle kenmerken van het op winst gerichte
kapitalisme.
Hoe meer goederen er geëxporteerd worden, hoe sterker de economische wederzijdse
afhankelijkheid van landen. De winsten uit de industrialisatie en wereldhandel kwamen terecht bij
de koloniale machten. Daardoor groeide in die landen de welvaart sterk.
§1.2 Het wereldsysteem tot 1980
Wereldsysteem: centrum-periferiemodel
• Centrum: Landen die de wereldhandel en wereldpolitiek beheersen.
• Semiperiferie: Landen die niet meer afhankelijk zijn van export van land- en
mijnbouwproducten naar de centrumlanden, maar wanneer ok de (hoogwaardige) industrie
zich ontwikkelt.
• Periferie: Landen met een laag inkomen. Ze exporteren vooral land- en mijnbouwproducten
en er heeft zich vaak laagwaardige industrie ontwikkeld.
Verandering in het wereldsysteem
Azië was voor 1700 het centrum van de wereld → tussen 1750 en 1950 nam de politieke en
economische macht van Azië af.
Dekolonisatie
Dekolonisatie: Wanneer landen weer zelfstandig worden.
Ruilvoet: De 'ruil' van land- en mijnbouwproducten tegen industrieproducten.
Ruilvoetverslechtering: Om dezelfde hoeveelheid industrieproducten te kunnen invoeren, moesten
periferie landen steeds meer land- en/of mijnbouwproducten exporteren.
Bipolaire wereld
Communisme: Eén partij heeft alle macht en regelt daarmee ook alle economische activiteiten.
Bipolaire wereld: wanneer er in politiek en economisch opzicht een tweedeling in de wereld
ontstaat: een kapitalistische 'eerste wereld' en een communistische 'tweede wereld'.
§1.1 Internationale handel tot 1945
Globalisering
Globalisering: het proces van internationale vervlechting van de levens van mensen, en de
internationale uitwisseling van goederen en geld en van informatie op het gebied van kennis en
cultuur.
Je kunt vanuit verschillende dimensies naar globalisering kijken:
• Kijk je vanuit economische dimensies → economische globalisering
• Kijk je vanuit politieke dimensies → politieke globalisering
• Kijk je vanuit culturele dimensies → culturele globalisering
Goederenstromen in het verleden
Voor de 15e eeuw lag het politieke en economische machtscentrum vooral in Azië, met name in
China, India en het Midden-Oosten.
Vanaf de 15e eeuw gingen schepen uit Europese landen op ontdekkingsreis. Spanje en Portugal
stichtten toen de eerste koloniën in Midden- en Zuid-Amerika en Afrika, en beheersten ten de
handel tussen deze continenten en Europa. Nederland volgde in de 17e eeuw, daarna namen de
Britten de machtspositie over. De Europese landen haalden landbouwproducten en grondstoffen uit
de koloniën.
De VOC was in 1602 de eerste mno op de wereld.
De VOC:
• Handelde voornamelijk in specerijen, suiker, thee en koffie
• Had bezittingen van Japan tot Zuid-Afrika
• Had wereldwijd zo'n 70.000 mensen in dienst
Kolonialisme
Vanaf de 16e eeuw is er sprake van grootschalig kolonialisme: Het systeem waarin vooral Europese
landen (overzeese) gebiedsdelen bezetten uit economische en/of politieke overwegingen, of als
vestigingsgebied.
De meeste koloniën waren exploitatiekoloniën: ging het voornamelijk om winst voor Europese
landen en ondernemingen. De totstandkoming van de machtpositie ging vaak gepaard met
onderdrukking, bezetting en geweld.
Aan de oostkust van Noord-Amerika ontstonden vestigingskoloniën, gebieden waar Europeanen
naartoe migreerden.
Slavernij
Een van de schaduwzijden van het kolonialisme was de slavernij. Regelmatig waren er opstanden
onder de tot slaaf gemaakten.
De handel in tot slaaf gemaakten werd in 1814 verboden. Groot-Brittannië schafte de slavernij in
1833 af en Frakrijk in 1848. In NL ging dit in fasen. Eerst werd de slavernij in Nederlands-Indië
afgeschaft. In 1863 gebeurde dit ook in Suriname en het Caribisch gebied → in wet stond dat ze nog
10 jaar door moesten werken onder toezicht.
, Industrialisatie
Internationale arbeidsverdeling: Het idee hierbij is dat landen zich bij internationale
arbeidsverdeling toeleggen op de productie van goederen/grondstoffen, waar men relatief goed in is
of waar de voorwaarden gunstig voor zijn.
Geopolitiek en imperialisme
Hegemoniale staat: Een staat die met politieke, economische en militaire middelen een
overheersende en beslissende rol speelt in de wereld.
Geopolitiek: Het verschijnsel dat landen economische, politieke en militaire middelen inzetten om
hun invloed op bepaalde gebieden te vergroten.
imperialisme: greep doen op koloniën.
In de tijd van het imperialisme kreeg de handel alle kenmerken van het op winst gerichte
kapitalisme.
Hoe meer goederen er geëxporteerd worden, hoe sterker de economische wederzijdse
afhankelijkheid van landen. De winsten uit de industrialisatie en wereldhandel kwamen terecht bij
de koloniale machten. Daardoor groeide in die landen de welvaart sterk.
§1.2 Het wereldsysteem tot 1980
Wereldsysteem: centrum-periferiemodel
• Centrum: Landen die de wereldhandel en wereldpolitiek beheersen.
• Semiperiferie: Landen die niet meer afhankelijk zijn van export van land- en
mijnbouwproducten naar de centrumlanden, maar wanneer ok de (hoogwaardige) industrie
zich ontwikkelt.
• Periferie: Landen met een laag inkomen. Ze exporteren vooral land- en mijnbouwproducten
en er heeft zich vaak laagwaardige industrie ontwikkeld.
Verandering in het wereldsysteem
Azië was voor 1700 het centrum van de wereld → tussen 1750 en 1950 nam de politieke en
economische macht van Azië af.
Dekolonisatie
Dekolonisatie: Wanneer landen weer zelfstandig worden.
Ruilvoet: De 'ruil' van land- en mijnbouwproducten tegen industrieproducten.
Ruilvoetverslechtering: Om dezelfde hoeveelheid industrieproducten te kunnen invoeren, moesten
periferie landen steeds meer land- en/of mijnbouwproducten exporteren.
Bipolaire wereld
Communisme: Eén partij heeft alle macht en regelt daarmee ook alle economische activiteiten.
Bipolaire wereld: wanneer er in politiek en economisch opzicht een tweedeling in de wereld
ontstaat: een kapitalistische 'eerste wereld' en een communistische 'tweede wereld'.
