O&V – FYSIOLOGIE JORIS VRIENS
INHOUD
Inleiding ................................................................................................................................................. 3
H1: De niet-zwanger vrouw ..................................................................................................................... 5
1. Gonadotropinen .................................................................................................................................... 5
1.1 Regulatie van GnRH-secretie: KNDy-neuronen ................................................................................. 5
1.2 Regulatie van GnRH door ovariumhormonen ................................................................................... 6
1.3 Regulatie van GnRH door externe factoren ...................................................................................... 7
2. Follikels.................................................................................................................................................. 7
2.1 Gonadotropine-onafhankelijke pre-antrale groei ................................................................................. 8
2.2 Gonadotropine-afhankelijke antrale follikelgroei ................................................................................. 8
3. Ovariële cyclus .................................................................................................................................... 10
3.1 Folliculaire fase (dag 1–14).................................................................................................................. 10
3.2 Ovulatie (rond dag 14)......................................................................................................................... 11
3.3 Luteale fase (dag 15–28) ..................................................................................................................... 13
4. Androgenen ........................................................................................................................................ 16
4.1 Productie van androgenen .................................................................................................................. 16
4.2 Concentratieverhoudingen.................................................................................................................. 16
4.3 Functies van androgenen .................................................................................................................... 16
5. Lichamelijke veranderingen ................................................................................................................ 17
5.1 Endometrium ...................................................................................................................................... 17
5.2 Myometrium ....................................................................................................................................... 19
5.3 Cervix ................................................................................................................................................... 20
5.4 Temperatuur ........................................................................................................................................ 20
5.5 Libido ................................................................................................................................................... 21
5.6 Premenstrueel syndroom (PMS) ......................................................................................................... 21
6. Puberteit ............................................................................................................................................. 22
6.1 Endocrinologie doorheen de tijd......................................................................................................... 22
6.2 Gevolgen van hormonale veranderingen in de puberteit ................................................................... 23
7. Oudere vrouw ..................................................................................................................................... 24
7.1 Endocrinologische veranderingen rond menopauze .......................................................................... 24
7.2 Gevolgen van de menopauze – door oestrogeendaling ..................................................................... 25
H2: De zwangere vrouw ........................................................................................................................ 27
1. Endocrinologie van zwangerschap ..................................................................................................... 27
1.1 Humaan choriongonadotrofine (HCG) ............................................................................................ 27
1.2 Progesteron ..................................................................................................................................... 28
1.3 Oestrogenen .................................................................................................................................... 29
1.4 Corticotropine-releasing hormoon (CRH) ....................................................................................... 30
1.5 Prolactine ........................................................................................................................................ 30
1.6 Humaan placentair lactogeen (hPL) ................................................................................................ 30
1.7 Groeihormoon (GH) ........................................................................................................................ 31
1.8 Relaxine ........................................................................................................................................... 31
1
, 2. placenta .............................................................................................................................................. 32
2.1 Ontwikkeling ........................................................................................................................................ 32
2.2 Opbouw ............................................................................................................................................... 32
2.3 Functies ............................................................................................................................................... 32
3. Lichamelijke veranderingen ................................................................................................................ 33
3.1 Stofwisseling ........................................................................................................................................ 33
3.2 Ademhaling tijdens zwangerschap ...................................................................................................... 34
3.3 Nieren .................................................................................................................................................. 34
3.4 Bloed tijdens zwangerschap ................................................................................................................ 36
3.5 Circulatie tijdens zwangerschap .......................................................................................................... 37
3.6 Spijsverteringstelsel tijdens zwangerschap ......................................................................................... 38
4. Arbeid.................................................................................................................................................. 39
4.1 Beschrijving ......................................................................................................................................... 39
4.2 Mechanisme ........................................................................................................................................ 41
5. borstvoeding ....................................................................................................................................... 42
5.1 Borstontwikkeling ................................................................................................................................ 42
5.2 Melkproductie ..................................................................................................................................... 43
5.3 Ejectie – melkafgifte ............................................................................................................................ 44
H3: De man .......................................................................................................................................... 45
1. Anatomie voortplantingsstelsel .......................................................................................................... 45
2. Androgenen ........................................................................................................................................ 46
2.1 Productie van testosteron ................................................................................................................... 46
2.2 Testosteronconcentratie ...................................................................................................................... 47
2.3 Werking van testosteron ..................................................................................................................... 47
3. Spermatogenese ................................................................................................................................. 48
3.1 Regeling spermatogenese ................................................................................................................... 49
3.2 Temperatuur & testisindaling .............................................................................................................. 50
4. Afvoer.................................................................................................................................................. 51
4.1 Transport van zaadcellen ..................................................................................................................... 51
4.2 Erectie .................................................................................................................................................. 51
4.3 Ejaculatie ............................................................................................................................................. 53
5. Puberteit ............................................................................................................................................. 54
5.1 Endocrinologie..................................................................................................................................... 54
5.2 Gevolgen .............................................................................................................................................. 55
2
,INLEIDING
Begripsafbakening
• Voortplanting = Reproductie
➝ "Re-productie" ≠ simpelweg vermenigvuldiging
➝ Betekent: het vervangen van de huidige generatie door een nieuwe generatie
➝ Concreet: productie van nakomelingen (biologisch voortbestaan van de soort)
Doel van seksuele voortplanting
• Genetisch materiaal wordt uitgewisseld:
1. Meiotische celdeling
▪ DNA ondergaat reductiedeling
▪ Resultaat = haploïde cellen (n): bevatten elk 23 chromosomen
2. Bevruchting
▪ Versmelting van zaadcel en eicel
▪ Leidt tot een unieke combinatie van genetisch materiaal
→ zorgt voor genetische diversiteit
• Genetische variatie tussen individuen (interindividuele variabiliteit)
1. invloed van omgevingsfactoren
→ essentiële basis voor natuurlijke selectie
Haploïde voortplantingscellen (gameten)
• Eicel
o Grootste menselijke cel: 100–200 μm
o Zeer beperkt in aantal: slechts één rijpe eicel per maand
• Zaadcel
o Klein: 50–60 μm
o Zeer hoge productie: ca. 1500 per seconde
Gametogenese
• Productie van gameten toont verschil in “kostprijs”:
o Eicellen: energetisch duur, zeldzaam
o Zaadcellen: energetisch goedkoop, massaproductie
→ Competitie tussen zaadcellen verklaart hun kleine formaat
3
,Voortplanting en endocrinologie
• Communicatie tussen organen via:
o Zenuwstelsel
➝ Elektrische signalen (actiepotentialen): zeer snel
o Endocrien systeem (voortplantingsstelsel)
➝ Hormonale signalen via bloedbaan
➝ Effecten zijn traag (uren tot dagen)
4
,H1: DE NIET-ZWANGER VROUW
1. GONADOTROPINEN
• Wat: Hormonen die de gonaden (ovaria) stimuleren
• Welke:
o FSH = Follikel Stimulerend Hormoon
o LH = Luteïniserend Hormoon
• Waar geproduceerd:
o Door gonadotrope cellen in de adenohypofyse (voorste hypofyse, aP)
• Stimulus:
o GnRH = Gonadotropine Releasing Hormoon
o Afkomstig van GnRH-neuronen in de nucleus preopticus (hypothalamus, H)
o Deze maken synapsen in de eminentia mediana → GnRH komt via poortadersysteem in de
adenohypofyse terecht
o GnRH activeert gonadotrope cellen → vrijzetting LH en FSH in de bloedbaan
Effecten van gonadotropinen op ovaria
• FSH:
o Stimuleert groei van primaire follikels
o Bevordert ontwikkeling van rijpe follikels
• LH:
o Ondersteunt ontwikkeling van rijpe follikels
o Induceert ovulatie (eisprong)
• Follikelcellen in ovaria produceren onder invloed van LH en FSH:
o Oestrogenen
o Progesteron
1.1 REGULATIE VAN GNRH-SECRETIE: KNDY-NEURONEN
• KNDy-neuronen in de hypothalamus reguleren de activiteit van GnRH-neuronen
o KNDy = Kisspeptine + Neurokinine B + Dynorphine
• Kisspeptine
o Bindt aan kiss1-receptor op GnRH-neuronen
o Stimuleert GnRH-secretie
5
, • Dynorphine
o Endogeen opioid
o Bindt op opiodreceptor van KNDy-neuron zelf
o Remt kisspeptine-afgifte → inhiberend effect op GnRH
• Neurokinine B (NKB)
o Bindt aan NK3-receptor op KNDy-neuron
o Stimuleert kisspeptine-afgifte → stimulerend effect op GnRH
Belangrijk kenmerk: pulsatiele GnRH-afgifte
• GnRH wordt niet continu vrijgezet
• Vrijzetting gebeurt in pulsen
o Belangrijk voor correcte afgifte van LH en FSH
o Pulsfrequentie wordt geregeld door het evenwicht tussen stimulerende (kisspeptine, NKB)
en remmende (dynorphine) signalen
• Hoge GnRH-pulsfrequentie (1x/uur) → Stimuleert LH-β expressie → meer LH
• Lage GnRH-pulsfrequentie (1x/4u) → Stimuleert FSH-β expressie → meer FSH
1.2 REGULATIE VAN GNRH DOOR OVARIUMHORMONEN
Oestrogeen
• Constante concentraties oestrogeen (meeste van de cyclus)
→ Inhiberend effect op KNDy-neuronen → minder kisspeptine → minder GnRH
• OF: Positieve feedback op GnRH & gonadotrope cellen
→ Enkel bij twee voorwaarden:
1. Oestrogeenspiegels voldoende hoog
2. Deze verhoging houdt ≥ 50 uur aan
→ Vindt plaats midden in de cyclus (pre-ovulatoir)
→ Zorgt voor GnRH-piek → LH-piek → ovulatie
Progesteron
• Stimuleert dynorphineproductie
→ Meer remming via KNDy-neuronen
→ Negatief effect op GnRH-secretie (vooral in luteale fase)
Inhibine → Rechtstreekse remming op FSH-secretie door
gonadotrope cellen
6
INHOUD
Inleiding ................................................................................................................................................. 3
H1: De niet-zwanger vrouw ..................................................................................................................... 5
1. Gonadotropinen .................................................................................................................................... 5
1.1 Regulatie van GnRH-secretie: KNDy-neuronen ................................................................................. 5
1.2 Regulatie van GnRH door ovariumhormonen ................................................................................... 6
1.3 Regulatie van GnRH door externe factoren ...................................................................................... 7
2. Follikels.................................................................................................................................................. 7
2.1 Gonadotropine-onafhankelijke pre-antrale groei ................................................................................. 8
2.2 Gonadotropine-afhankelijke antrale follikelgroei ................................................................................. 8
3. Ovariële cyclus .................................................................................................................................... 10
3.1 Folliculaire fase (dag 1–14).................................................................................................................. 10
3.2 Ovulatie (rond dag 14)......................................................................................................................... 11
3.3 Luteale fase (dag 15–28) ..................................................................................................................... 13
4. Androgenen ........................................................................................................................................ 16
4.1 Productie van androgenen .................................................................................................................. 16
4.2 Concentratieverhoudingen.................................................................................................................. 16
4.3 Functies van androgenen .................................................................................................................... 16
5. Lichamelijke veranderingen ................................................................................................................ 17
5.1 Endometrium ...................................................................................................................................... 17
5.2 Myometrium ....................................................................................................................................... 19
5.3 Cervix ................................................................................................................................................... 20
5.4 Temperatuur ........................................................................................................................................ 20
5.5 Libido ................................................................................................................................................... 21
5.6 Premenstrueel syndroom (PMS) ......................................................................................................... 21
6. Puberteit ............................................................................................................................................. 22
6.1 Endocrinologie doorheen de tijd......................................................................................................... 22
6.2 Gevolgen van hormonale veranderingen in de puberteit ................................................................... 23
7. Oudere vrouw ..................................................................................................................................... 24
7.1 Endocrinologische veranderingen rond menopauze .......................................................................... 24
7.2 Gevolgen van de menopauze – door oestrogeendaling ..................................................................... 25
H2: De zwangere vrouw ........................................................................................................................ 27
1. Endocrinologie van zwangerschap ..................................................................................................... 27
1.1 Humaan choriongonadotrofine (HCG) ............................................................................................ 27
1.2 Progesteron ..................................................................................................................................... 28
1.3 Oestrogenen .................................................................................................................................... 29
1.4 Corticotropine-releasing hormoon (CRH) ....................................................................................... 30
1.5 Prolactine ........................................................................................................................................ 30
1.6 Humaan placentair lactogeen (hPL) ................................................................................................ 30
1.7 Groeihormoon (GH) ........................................................................................................................ 31
1.8 Relaxine ........................................................................................................................................... 31
1
, 2. placenta .............................................................................................................................................. 32
2.1 Ontwikkeling ........................................................................................................................................ 32
2.2 Opbouw ............................................................................................................................................... 32
2.3 Functies ............................................................................................................................................... 32
3. Lichamelijke veranderingen ................................................................................................................ 33
3.1 Stofwisseling ........................................................................................................................................ 33
3.2 Ademhaling tijdens zwangerschap ...................................................................................................... 34
3.3 Nieren .................................................................................................................................................. 34
3.4 Bloed tijdens zwangerschap ................................................................................................................ 36
3.5 Circulatie tijdens zwangerschap .......................................................................................................... 37
3.6 Spijsverteringstelsel tijdens zwangerschap ......................................................................................... 38
4. Arbeid.................................................................................................................................................. 39
4.1 Beschrijving ......................................................................................................................................... 39
4.2 Mechanisme ........................................................................................................................................ 41
5. borstvoeding ....................................................................................................................................... 42
5.1 Borstontwikkeling ................................................................................................................................ 42
5.2 Melkproductie ..................................................................................................................................... 43
5.3 Ejectie – melkafgifte ............................................................................................................................ 44
H3: De man .......................................................................................................................................... 45
1. Anatomie voortplantingsstelsel .......................................................................................................... 45
2. Androgenen ........................................................................................................................................ 46
2.1 Productie van testosteron ................................................................................................................... 46
2.2 Testosteronconcentratie ...................................................................................................................... 47
2.3 Werking van testosteron ..................................................................................................................... 47
3. Spermatogenese ................................................................................................................................. 48
3.1 Regeling spermatogenese ................................................................................................................... 49
3.2 Temperatuur & testisindaling .............................................................................................................. 50
4. Afvoer.................................................................................................................................................. 51
4.1 Transport van zaadcellen ..................................................................................................................... 51
4.2 Erectie .................................................................................................................................................. 51
4.3 Ejaculatie ............................................................................................................................................. 53
5. Puberteit ............................................................................................................................................. 54
5.1 Endocrinologie..................................................................................................................................... 54
5.2 Gevolgen .............................................................................................................................................. 55
2
,INLEIDING
Begripsafbakening
• Voortplanting = Reproductie
➝ "Re-productie" ≠ simpelweg vermenigvuldiging
➝ Betekent: het vervangen van de huidige generatie door een nieuwe generatie
➝ Concreet: productie van nakomelingen (biologisch voortbestaan van de soort)
Doel van seksuele voortplanting
• Genetisch materiaal wordt uitgewisseld:
1. Meiotische celdeling
▪ DNA ondergaat reductiedeling
▪ Resultaat = haploïde cellen (n): bevatten elk 23 chromosomen
2. Bevruchting
▪ Versmelting van zaadcel en eicel
▪ Leidt tot een unieke combinatie van genetisch materiaal
→ zorgt voor genetische diversiteit
• Genetische variatie tussen individuen (interindividuele variabiliteit)
1. invloed van omgevingsfactoren
→ essentiële basis voor natuurlijke selectie
Haploïde voortplantingscellen (gameten)
• Eicel
o Grootste menselijke cel: 100–200 μm
o Zeer beperkt in aantal: slechts één rijpe eicel per maand
• Zaadcel
o Klein: 50–60 μm
o Zeer hoge productie: ca. 1500 per seconde
Gametogenese
• Productie van gameten toont verschil in “kostprijs”:
o Eicellen: energetisch duur, zeldzaam
o Zaadcellen: energetisch goedkoop, massaproductie
→ Competitie tussen zaadcellen verklaart hun kleine formaat
3
,Voortplanting en endocrinologie
• Communicatie tussen organen via:
o Zenuwstelsel
➝ Elektrische signalen (actiepotentialen): zeer snel
o Endocrien systeem (voortplantingsstelsel)
➝ Hormonale signalen via bloedbaan
➝ Effecten zijn traag (uren tot dagen)
4
,H1: DE NIET-ZWANGER VROUW
1. GONADOTROPINEN
• Wat: Hormonen die de gonaden (ovaria) stimuleren
• Welke:
o FSH = Follikel Stimulerend Hormoon
o LH = Luteïniserend Hormoon
• Waar geproduceerd:
o Door gonadotrope cellen in de adenohypofyse (voorste hypofyse, aP)
• Stimulus:
o GnRH = Gonadotropine Releasing Hormoon
o Afkomstig van GnRH-neuronen in de nucleus preopticus (hypothalamus, H)
o Deze maken synapsen in de eminentia mediana → GnRH komt via poortadersysteem in de
adenohypofyse terecht
o GnRH activeert gonadotrope cellen → vrijzetting LH en FSH in de bloedbaan
Effecten van gonadotropinen op ovaria
• FSH:
o Stimuleert groei van primaire follikels
o Bevordert ontwikkeling van rijpe follikels
• LH:
o Ondersteunt ontwikkeling van rijpe follikels
o Induceert ovulatie (eisprong)
• Follikelcellen in ovaria produceren onder invloed van LH en FSH:
o Oestrogenen
o Progesteron
1.1 REGULATIE VAN GNRH-SECRETIE: KNDY-NEURONEN
• KNDy-neuronen in de hypothalamus reguleren de activiteit van GnRH-neuronen
o KNDy = Kisspeptine + Neurokinine B + Dynorphine
• Kisspeptine
o Bindt aan kiss1-receptor op GnRH-neuronen
o Stimuleert GnRH-secretie
5
, • Dynorphine
o Endogeen opioid
o Bindt op opiodreceptor van KNDy-neuron zelf
o Remt kisspeptine-afgifte → inhiberend effect op GnRH
• Neurokinine B (NKB)
o Bindt aan NK3-receptor op KNDy-neuron
o Stimuleert kisspeptine-afgifte → stimulerend effect op GnRH
Belangrijk kenmerk: pulsatiele GnRH-afgifte
• GnRH wordt niet continu vrijgezet
• Vrijzetting gebeurt in pulsen
o Belangrijk voor correcte afgifte van LH en FSH
o Pulsfrequentie wordt geregeld door het evenwicht tussen stimulerende (kisspeptine, NKB)
en remmende (dynorphine) signalen
• Hoge GnRH-pulsfrequentie (1x/uur) → Stimuleert LH-β expressie → meer LH
• Lage GnRH-pulsfrequentie (1x/4u) → Stimuleert FSH-β expressie → meer FSH
1.2 REGULATIE VAN GNRH DOOR OVARIUMHORMONEN
Oestrogeen
• Constante concentraties oestrogeen (meeste van de cyclus)
→ Inhiberend effect op KNDy-neuronen → minder kisspeptine → minder GnRH
• OF: Positieve feedback op GnRH & gonadotrope cellen
→ Enkel bij twee voorwaarden:
1. Oestrogeenspiegels voldoende hoog
2. Deze verhoging houdt ≥ 50 uur aan
→ Vindt plaats midden in de cyclus (pre-ovulatoir)
→ Zorgt voor GnRH-piek → LH-piek → ovulatie
Progesteron
• Stimuleert dynorphineproductie
→ Meer remming via KNDy-neuronen
→ Negatief effect op GnRH-secretie (vooral in luteale fase)
Inhibine → Rechtstreekse remming op FSH-secretie door
gonadotrope cellen
6
