Mens & Omgeving
Inhoud
Deel 1: Van eigen referentiekader tot risicomaatschappij .............................................. 7
1 Hoe zien we onze omgeving? Selectieve waarneming en referentiekaders ................ 7
1.1 Wetenschapsfilosoof Karl Popper.................................................................... 7
1.2 We nemen waar vanuit ons (selectief) referentiekader ...................................... 7
1.2.1 Selectiviteit ............................................................................................. 7
1.3 Sociologie ..................................................................................................... 8
1.3.1 Definitie .................................................................................................. 8
2 Onzekerheid en de opkomst van de risicomaatschappij .......................................... 9
2.1 Wereld van onzekerheid.................................................................................. 9
2.1.1 Paradoxale onzekerheid ........................................................................... 9
2.1.2 Vijf sociologen ......................................................................................... 9
2.2 De wereld als mondiale risicomaatschappij ................................................... 11
2.2.1 Van industriële maatschappij naar risicomaatschappij ............................. 11
2.2.2 Wat is die risicomaatschappij? (Ulrich Beck) ............................................ 11
2.2.3 Vier centrale kenmerken ......................................................................... 12
2.2.4 Drie fasen bij de overgang naar een risicomaatschappij ............................ 13
Deel 2: De Sustainable Development Goals (SDG) als kader ........................................ 14
1 Duurzame Ontwikkelingsdoelen: ontstaan en belang ............................................ 14
1.1 Wat zijn de SDG’S / over welke doelen gaat het? ............................................. 14
1.2 Hoe worden ze opgevolgd? ........................................................................... 14
1.3 Het internationale kader ............................................................................... 15
1.3.1 Verenigde Naties (VN) ............................................................................ 15
1.3.2 OESO (De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) 15
1.3.3 EU (Europese unie) ................................................................................ 16
1.4 Nationaal beleid: België ................................................................................ 16
1.5 Federale overheid, gewesten en gemeenschappen ......................................... 16
1.6 Naar de kern: de SDG’s meer in detail (tegen 2030) ......................................... 17
1.6.1 Geen armoede....................................................................................... 17
1.6.2 Geen honger .......................................................................................... 17
1.6.3 Goede gezondheid en welzijn.................................................................. 18
1
,Mens & Omgeving
1.6.4 Kwaliteitsonderwijs ................................................................................ 18
1.6.5 Gendergelijkheid ................................................................................... 19
1.6.6 Schoon water en sanitair ........................................................................ 19
1.6.7 Betaalbare en duurzame energie ............................................................. 20
1.6.8 Waardig werk en economische groei ....................................................... 20
1.6.9 Industrie, innovatie en infrastructuur ....................................................... 21
1.6.10 Ongelijkheid verminderen ..................................................................... 21
1.6.11 Duurzame steden en gemeenschappen ................................................. 22
1.6.12 Verantwoorde cunsumptie en productie ................................................ 23
1.6.13 Klimaatactie ........................................................................................ 24
1.5.14 Leven in het water ................................................................................ 24
1.6.15 Leven op het land ................................................................................. 25
1.6.16 Vrede, veiligheid en sterke publieke diensten ......................................... 26
1.6.17 Partnerschap om doelstellingen te bereiken .......................................... 26
1.7 Waar staan we vandaag? .............................................................................. 27
Deel 3: De ecologische uitdagingen ........................................................................... 28
1 De ecologische uitdagingen ................................................................................ 28
1.1 Ecologische risico’s in de directe leefwereld .................................................. 28
1.2 Globale ecologische risico’s: drie oorzaken / bronnen ..................................... 29
1.3 Milieu en klimaat: druk nodig op de politieke agenda ...................................... 29
1.4 Rekening houden met planetaire grenzen....................................................... 30
1.5 Leven we binnen de planetaire grenzen? ........................................................ 31
1.5.1 Case 1: Leven op te grote voet ................................................................ 31
1.5.2 Overshoot day: wanneer overschrijden we onze planetaire grenzen? ......... 31
1.6 Welke oorzaken of mechanismen zijn verantwoordelijk? ................................. 32
1.7 Besluiten ecologische voetafdruk .................................................................. 32
2 Zoeken naar een duurzame en rechtvaardige uitweg. ............................................ 33
2.1 Het donutdiagram: economie binnen grenzen van de planeet .......................... 33
2.2 Waarom werkt onze huidige economische logica niet duurzaam? .................... 33
2.3 Nood aan ontkoppeling ................................................................................ 33
2.4 Streven naar een circulaire economie ............................................................ 34
3 Klimaatverandering / klimaatverstoring ................................................................ 35
2
,Mens & Omgeving
3.1 Het klimaat op aarde .................................................................................... 35
3.2 Oorzaken van huidige klimaatverandering ...................................................... 35
3.2.1 De opwarming van de aarde: hét mondiale ecologische risico ................... 35
3.2.2 Wat is klimaatopwarming & waarom is het zo urgent? ............................... 35
3.3 Waargenomen verandering ........................................................................... 36
3.4 Wat brengt de toekomst? .............................................................................. 36
3.5 Ingrediënten voor een ernstig klimaatbeleid ...................................................... 38
3.6 Elk beleidsniveau moet ambitieuze verantwoordelijkheid nemen (p. 21-38) ......... 38
3.7 Waarom worden wetenschappers niet gevolgd? Waarom loopt klimaatbeleid
achter? ................................................................................................................ 39
3.8 Ontwerpen in de 21ste eeuw ........................................................................... 40
Deel 4: sociale en demografische uitdagingen ............................................................ 41
ARMOEDE EN ONGELIJKHEID ................................................................................ 41
1 Inleiding: Onze bril waardoor we kijken bepaalt mee wat we zien ........................... 41
1.2 Wat is de professionele blik van een sociale wetenschapper? ......................... 41
2 Wat is armoede? ................................................................................................ 42
2.1 Het ontstaan van een ruim aanvaarde definitie ............................................... 42
2.1.1 De vier kenmerken van armoede in de jaren ‘70 & ‘80 ................................ 42
2.2 Wat is armoede? Naar een ruim aanvaarde definitie (Vranken en Geldof) ......... 43
2.2.1 In deze definitie vinden we de vier kenmerken terug: ................................. 43
2.3 De hedendaagse definitie van armoede !!!!!!!! ................................................ 43
3 Waarom blijft armoede bestaan? (7 verklaringsmodellen) ..................................... 45
3.1 Het individueel schuldmodel ........................................................................ 46
3.2 Het individueel ongevalmodel ....................................................................... 46
3.3 Het institutioneel schuldmodel (impact van organisaties & gemeenschappen) . 47
3.4 Institutioneel ongevalmodel (impact van organisaties & gemeenschappen) ..... 47
3.5 Het maatschappelijk schuldmodel (structurele benadering) ........................... 48
3.6 Het maatschappelijk ongevalmodel .............................................................. 48
3.7 Naar een synthese: theorie van maatschappelijke kwetsbaarheid ................... 48
4 Hoeveel mensen leven in armoede? .................................................................... 49
4.1.1 Het relatieve armoederisico.................................................................... 49
4.1.2 Methodologie en terminologie: Wat is een mediaaninkomen? ................... 49
3
,Mens & Omgeving
4.1.3 Waar ligt de armoedegrens? ................................................................... 49
4.1.4 één op 8 Belgen leeft onder de EU-armoedegrens ................................... 49
4.1.5 Niet iedereen is even kwetsbaar .............................................................. 50
4.1.6 Kinderarmoede: een andere manier van meten ........................................ 50
4.1.7 Eén op drie kinderen in stad Antwerpen geboren in kansarmoede.............. 50
4.1.8 Armoede en uitsluiting op de woningmarkt .............................................. 51
4.1.9 Sociale huisvesting als alternatief? ......................................................... 51
4.1.10 Voedselbedeling: steeds meer mensen in de wachtrij… (SDG 2) .............. 51
4.1.11 Besluit: te hoge armoedecijfers in één van de rijkste landen ter wereld .... 51
DEMOGRAFIE ....................................................................................................... 52
5 De demografische transitie (overgang) ................................................................. 52
5.1 Vertrekpunt: loop van de bevolking (& woonbehoeften) zijn (deels) voorspelbaar
........................................................................................................................ 52
5.2 Basistrend: de Belgische bevolking blijft verder groeien .................................. 52
5.2.1 Stijgende levensverwachting .................................................................. 52
5.2.2 Vergroening (= toename aandeel jongeren) .............................................. 53
5.2.3 Internationale migratie ........................................................................... 53
5.2.4 Resultaat: jaarlijkse bevolkingsgroei ........................................................ 53
6 Jaarlijkse bevolkingsgroei .................................................................................... 54
6.1 Gemiddelde leeftijd neemt toe ...................................................................... 54
6.2 Toename ouderen in collectieve huishoudens ................................................ 54
6.3 Sterke verschillen tussen de gewesten........................................................... 54
7 Van aantal inwoners naar aantal huishoudens ...................................................... 55
7.1 Evolutie aantal huishoudens Vlaams Gewest: snellere stijging door
gezinsverdunning .............................................................................................. 55
7.2 Aantal huishoudens stijgt ............................................................................. 55
7.2.1 Vooral aantal alleenwonende en oudste ouderen stijgt ............................. 55
8 Individualisering & onzekere vrijheid .................................................................... 56
8.1 De eigen biografie schrijven .......................................................................... 56
8.2 Drie individualiseringsrisico’s ........................................................................ 57
8.3 Individualisering tussen hype en realiteit: vier kanttekeningen ......................... 57
8.4 Geen vrijheid zonder onzekerheid .................................................................. 57
4
,Mens & Omgeving
9 Demografische veranderingen en woonbehoeften: steeds diversere gezinnen ........ 58
9.1 De samenstelling van huishoudens verandert ................................................ 58
9.2 Gezinnen in transitie: meer dynamisch en flexibel… .................................. 58
9.3 Levenslooptransities en wonen ..................................................................... 58
9.4 Kinderen na scheiding: flexibel en dubbeldynamisch ...................................... 59
9.5 Kwetsbare groepen na scheiding…. Eigenaarschap van de woning ................... 59
9.6 Ontwerp-oplossingen: voor wie ontwerpen? .................................................. 59
SUPERDIVERSITEIT ............................................................................................... 60
10 Van gastarbeid tot superdiversiteit ..................................................................... 60
10.1 Een korte geschiedenis van de migratie in België .......................................... 60
10.2 Na-oorlogse migratiegeschiedenis in grafiek: immigratie én emigratie ............ 62
10.2.1 België vandaag (op 1/1/2024): meer dan één op drie inwoners met migratie-
achtergrond (35%).......................................................................................... 62
11 De superdiversiteit van de 21ste eeuw ................................................................. 63
11.1 Superdiversiteit als nieuw concept voor een nieuwe realiteit ......................... 63
11.2 Wat is superdiversiteit? Een poging tot definitie. ........................................... 63
11.3 Kwantitatief: diversiteit stijgt overal, maar het sterkst in grote steden ............. 63
11.4 Superdiversiteit als een demografisch proces. Jongeren kleuren de stad. .... 63
11.5 Superdiversiteit: een kwalitatieve dimensie .................................................. 64
11.5.1 Oog voor de diversiteit in de diversiteit ...................................................... 64
11.6 Superdiversiteit als normalisering van diversiteit .......................................... 64
11.7 Kortom: superdiversiteit als de nieuwe realiteit van de 21ste eeuw .................. 64
11.8 Superdiversiteit is een concept in volle ontwikkeling ..................................... 65
11.8.1 Debat en kritische stemmen over het concept ....................................... 65
11.8.2 Besluit: Superdiversiteit bruikbaar als een ‘sensitizing concept’ & een
nieuwe manier van kijken................................................................................ 65
Deel 5: Leren denken in een context van groeiende complexiteit .................................. 66
5.1 Complexiteit ................................................................................................... 66
5.2 Wat is systeemdenken? ................................................................................... 66
5.2.1 Donella (Dana) Meadows ....................................................................... 66
5.3 Wat is een systeem? ........................................................................................ 66
5.4 ‘simpele’ oplossingen creëren vaak/meestal nieuwe problemen ......................... 67
5
,Mens & Omgeving
5.5 De bril van het systeemdenken helpt ons om… .................................................. 67
5.6 De basisconcepten van systemen & systeemdenken .................................... 67
5.7 Systeemgedrag doorheen de tijd ....................................................................... 68
5.8 Feedbackprocessen: hoe een systeem zichzelf bestuurt ................................. 68
5.9 Balancerende versus versterkende of op hol geslagen feedbackloops ................. 69
5.10 Systemen laten de wereld als complex & dynamisch zien ................................. 69
Leerstof
– Cursus (Syllabus)
– Lessen & PowerPoint
– Aanvullende teksten op Blackboard
– Eén boek uit de literatuurlijst (Armoede uitgelegd aan mensen met geld)
– Een nieuw vak in een nieuw curriculum
– Verwerkingsvragen op Blackboard als hulpmiddel NA het studeren
Examen
▪ Eerste (schriftelijk) – 80%
o Kennisvragen (wat), inzicht vragen (voorbeelden) en toepassingsvragen (ontwerp)
▪ tweede (literatuuropdracht) – 20%
o die je vooraf mag/moet voorbereiden,
o (uitgetypt) naar het examen meebrengt
o samen met de examenkopij af te geven
o Zie syllabus voor alle info
Link met interieurarchitectuur !!
Interieur wordt bepaald door de samenleving en bepaald mee de samenleving van vandaag,
oog voor maatschappelijke context, problemen, veranderingen en uitdagingen van
samenleving. Samenleving kennen en begrijpen.
Basisvraag: ontwerpen in welke wereld?
- hoe die wereld zien?
- hoe de veranderingen in onze samenleving (h)erkennen?
Mens & Omgeving als hulpmiddel om de snelle veranderingen in onze hedendaagse
samenleving
- te (h)erkennen
- Te kunnen kaderen
- En je er toe te kunnen verhouden
Vanuit een sociologische invalshoek
- Maar ook breder & interdisciplinair
- Mens & Omgeving = een (sociologisch geïnspireerde) interdisciplinaire benadering
- Hoe kunnen menswetenschappen ons helpen om onze maatschappelijke context als
ontwerpers (beter) te begrijpen?
6
,Mens & Omgeving
Deel 1: Van eigen referentiekader tot risicomaatschappij
1 Hoe zien we onze omgeving? Selectieve waarneming en referentiekaders
1.1 Wetenschapsfilosoof Karl Popper
“kijk uit je ogen en neem waar”
Hoe waarnemen?
- alle zintuigen (zien, ruiken, proeven, horen en voelen)
- selectief (filteren)
1.2 We nemen waar vanuit ons (selectief) referentiekader
- Wat is ons beeld van de samenleving?
- Wat is ons referentiekader/denkkader?
- We nemen selectief waar
o Vanuit een bepaald gezichtspunt (man, vrouw, kind, gehandicapte)
o Vanuit een klassepositie (arm, rijk, werkend, werkloos, student)
o Vanuit een bepaalde belangstelling (architect, timmerman, socioloog)
o Vanuit een bepaalde theorie
➔ we geven subjectief (vanuit ons eigen oogpunt) betekenis aan de werkelijkheid
Echte werkelijkheid “bestaat niet”
- Bv. Weerman ‘ellende op de weg door vriezen en sneeuw” → jongetje “eindelijk sneeuw
en sneeuwballengevechten”
- systematisch → generaliserend
➔ wiens werkelijkheid is werkelijkheid?
1.2.1 Selectiviteit
Selective perception We zien maar een klein stukje van de werkelijkheid
(Afhankelijk van wie we zijn, we zien andere stukken)
Selective exposure We zien andere dingen
- Zelfs mensen die aan dezelfde werkelijkheid worden
blootgesteld
(Afhankelijk van achtergrond en interesse)
Selective retention We onthouden andere dingen
(afhankelijk van eigen interesses en achtergrond)
Goffman (socioloog): proces = the social construction of reality
7
,Mens & Omgeving
1.3 Sociologie
Helpt de eigen selectieve waarneming te overstijgen (systematisch vanuit verschillende
perspectieven leren waarnemen)
- Niet vanuit eigen positie, maar vanuit andere
- Ruimere patronen in samenleving ontdekken (niet 1 gezin/individu)
o Bv. mannen verdienen meer dan vrouwen in een hele samenleving
o Patronen → (gender)ongelijkheid
- Patronen verklaren → waarom werkt samenleving zoals die nu werkt (waarom-vragen)
- Doel: systematisch beeld van de samenleving krijgen
- Sociologie wil voorbij vooroordelen en veronderstelde kennis gaan
o Voorbij ‘wat iedereen weet’
o Confronteert de zakelijke werkelijkheid (objectief) met de beleefde werkelijkheid
(subjectief)
o Poogt de werkelijkheid te verklaren
o Is een sociale bril
1.3.1 Definitie
Sociologie = de wetenschap die het samenleven van mensen in grotere & kleinere verbanden
bestudeert (DEF!!)
- Gedrag van en tussen mensen
- Gedragspatronen, onderlinge verhoudingen, bindende opvattingen
- Verklaring voor ontstaan, voortbestaan & verandering
Sociologie als wetenschap
- Empirisch (gebaseerd op feiten)
- Systematisch: zoekt verbanden tussen feiten (geen losse feiten)
- Generaliserend (één vogel maakt de lente niet)
Schaalniveaus
▪ Micro: kleinste verbanden (bv. Relatie, gezin)
▪ Meso: grotere verbanden (bv. Wijk, stad, school, bedrijf)
▪ Macro: grootste verbanden (bv. Land, samenleving, wereld)
8
,Mens & Omgeving
2 Onzekerheid en de opkomst van de risicomaatschappij
2.1 Wereld van onzekerheid
Sommige woorden ademen de tijd → “onzekerheid”
Voorbeelden (op niveau van de samenleving/macro)
- Bankencrisis 2008
- Klimaatcrisis
- Corona
- Oorlog Oekraïne en energiecrisis
- Oorlog en genocide in Gaza
2.1.1 Paradoxale onzekerheid
Paradoxaal = lijkt niet te kloppen, maar is wel zo
- één van de rijkste samenlevingen
o inkomen, materiele dingen, universiteit
- Zonder oorlog (in België en buurlanden)
- Ongekende technologische kennis
o DNA, AI, smartphones
- tegen alles verzekerd
o Sociale zekerheid, kinderbijslag, studietoelage, uitkeringen
➔ Maar toch… onzeker
2.1.2 Vijf sociologen
Rudi Laermans: “Angst is alomtegenwoordig/overal aanwezig”
Boek: angst en onzekerheid
- Angst heeft vaak maatschappelijke oorzaken (ontslag, coronavirus)
- Toch ervaren mensen de meeste angst als iets persoonlijk
(denken dat het hun eigen probleem is)
➔ Echte maatschappelijke oorzaken blijven zo verborgen: opzoek naar gaan
Frank Furedi: “Leven we in een cultuur van angst?”
Onzekerheid maakt mensen angstig
- onze angsten zijn ‘overdreven’
- wijst op dubbelzinnige omgang met angst, onzekerheid en risico’s:
o Sommige risico’s raken ons amper (verkeersongevallen, klimaatopwarming)
o onwaarschijnlijke risico’s beïnvloeden ons meer (risico op kindermisbruik,
varkensgriep)
Furedi te eenzijdig
- Niet altijd, slechts ten dele waar…
- inzake klimaatopwarming is dat… struisvogelsociologie
- Ontkenning helpt onzekerheid niet begrijpen
9
Inhoud
Deel 1: Van eigen referentiekader tot risicomaatschappij .............................................. 7
1 Hoe zien we onze omgeving? Selectieve waarneming en referentiekaders ................ 7
1.1 Wetenschapsfilosoof Karl Popper.................................................................... 7
1.2 We nemen waar vanuit ons (selectief) referentiekader ...................................... 7
1.2.1 Selectiviteit ............................................................................................. 7
1.3 Sociologie ..................................................................................................... 8
1.3.1 Definitie .................................................................................................. 8
2 Onzekerheid en de opkomst van de risicomaatschappij .......................................... 9
2.1 Wereld van onzekerheid.................................................................................. 9
2.1.1 Paradoxale onzekerheid ........................................................................... 9
2.1.2 Vijf sociologen ......................................................................................... 9
2.2 De wereld als mondiale risicomaatschappij ................................................... 11
2.2.1 Van industriële maatschappij naar risicomaatschappij ............................. 11
2.2.2 Wat is die risicomaatschappij? (Ulrich Beck) ............................................ 11
2.2.3 Vier centrale kenmerken ......................................................................... 12
2.2.4 Drie fasen bij de overgang naar een risicomaatschappij ............................ 13
Deel 2: De Sustainable Development Goals (SDG) als kader ........................................ 14
1 Duurzame Ontwikkelingsdoelen: ontstaan en belang ............................................ 14
1.1 Wat zijn de SDG’S / over welke doelen gaat het? ............................................. 14
1.2 Hoe worden ze opgevolgd? ........................................................................... 14
1.3 Het internationale kader ............................................................................... 15
1.3.1 Verenigde Naties (VN) ............................................................................ 15
1.3.2 OESO (De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) 15
1.3.3 EU (Europese unie) ................................................................................ 16
1.4 Nationaal beleid: België ................................................................................ 16
1.5 Federale overheid, gewesten en gemeenschappen ......................................... 16
1.6 Naar de kern: de SDG’s meer in detail (tegen 2030) ......................................... 17
1.6.1 Geen armoede....................................................................................... 17
1.6.2 Geen honger .......................................................................................... 17
1.6.3 Goede gezondheid en welzijn.................................................................. 18
1
,Mens & Omgeving
1.6.4 Kwaliteitsonderwijs ................................................................................ 18
1.6.5 Gendergelijkheid ................................................................................... 19
1.6.6 Schoon water en sanitair ........................................................................ 19
1.6.7 Betaalbare en duurzame energie ............................................................. 20
1.6.8 Waardig werk en economische groei ....................................................... 20
1.6.9 Industrie, innovatie en infrastructuur ....................................................... 21
1.6.10 Ongelijkheid verminderen ..................................................................... 21
1.6.11 Duurzame steden en gemeenschappen ................................................. 22
1.6.12 Verantwoorde cunsumptie en productie ................................................ 23
1.6.13 Klimaatactie ........................................................................................ 24
1.5.14 Leven in het water ................................................................................ 24
1.6.15 Leven op het land ................................................................................. 25
1.6.16 Vrede, veiligheid en sterke publieke diensten ......................................... 26
1.6.17 Partnerschap om doelstellingen te bereiken .......................................... 26
1.7 Waar staan we vandaag? .............................................................................. 27
Deel 3: De ecologische uitdagingen ........................................................................... 28
1 De ecologische uitdagingen ................................................................................ 28
1.1 Ecologische risico’s in de directe leefwereld .................................................. 28
1.2 Globale ecologische risico’s: drie oorzaken / bronnen ..................................... 29
1.3 Milieu en klimaat: druk nodig op de politieke agenda ...................................... 29
1.4 Rekening houden met planetaire grenzen....................................................... 30
1.5 Leven we binnen de planetaire grenzen? ........................................................ 31
1.5.1 Case 1: Leven op te grote voet ................................................................ 31
1.5.2 Overshoot day: wanneer overschrijden we onze planetaire grenzen? ......... 31
1.6 Welke oorzaken of mechanismen zijn verantwoordelijk? ................................. 32
1.7 Besluiten ecologische voetafdruk .................................................................. 32
2 Zoeken naar een duurzame en rechtvaardige uitweg. ............................................ 33
2.1 Het donutdiagram: economie binnen grenzen van de planeet .......................... 33
2.2 Waarom werkt onze huidige economische logica niet duurzaam? .................... 33
2.3 Nood aan ontkoppeling ................................................................................ 33
2.4 Streven naar een circulaire economie ............................................................ 34
3 Klimaatverandering / klimaatverstoring ................................................................ 35
2
,Mens & Omgeving
3.1 Het klimaat op aarde .................................................................................... 35
3.2 Oorzaken van huidige klimaatverandering ...................................................... 35
3.2.1 De opwarming van de aarde: hét mondiale ecologische risico ................... 35
3.2.2 Wat is klimaatopwarming & waarom is het zo urgent? ............................... 35
3.3 Waargenomen verandering ........................................................................... 36
3.4 Wat brengt de toekomst? .............................................................................. 36
3.5 Ingrediënten voor een ernstig klimaatbeleid ...................................................... 38
3.6 Elk beleidsniveau moet ambitieuze verantwoordelijkheid nemen (p. 21-38) ......... 38
3.7 Waarom worden wetenschappers niet gevolgd? Waarom loopt klimaatbeleid
achter? ................................................................................................................ 39
3.8 Ontwerpen in de 21ste eeuw ........................................................................... 40
Deel 4: sociale en demografische uitdagingen ............................................................ 41
ARMOEDE EN ONGELIJKHEID ................................................................................ 41
1 Inleiding: Onze bril waardoor we kijken bepaalt mee wat we zien ........................... 41
1.2 Wat is de professionele blik van een sociale wetenschapper? ......................... 41
2 Wat is armoede? ................................................................................................ 42
2.1 Het ontstaan van een ruim aanvaarde definitie ............................................... 42
2.1.1 De vier kenmerken van armoede in de jaren ‘70 & ‘80 ................................ 42
2.2 Wat is armoede? Naar een ruim aanvaarde definitie (Vranken en Geldof) ......... 43
2.2.1 In deze definitie vinden we de vier kenmerken terug: ................................. 43
2.3 De hedendaagse definitie van armoede !!!!!!!! ................................................ 43
3 Waarom blijft armoede bestaan? (7 verklaringsmodellen) ..................................... 45
3.1 Het individueel schuldmodel ........................................................................ 46
3.2 Het individueel ongevalmodel ....................................................................... 46
3.3 Het institutioneel schuldmodel (impact van organisaties & gemeenschappen) . 47
3.4 Institutioneel ongevalmodel (impact van organisaties & gemeenschappen) ..... 47
3.5 Het maatschappelijk schuldmodel (structurele benadering) ........................... 48
3.6 Het maatschappelijk ongevalmodel .............................................................. 48
3.7 Naar een synthese: theorie van maatschappelijke kwetsbaarheid ................... 48
4 Hoeveel mensen leven in armoede? .................................................................... 49
4.1.1 Het relatieve armoederisico.................................................................... 49
4.1.2 Methodologie en terminologie: Wat is een mediaaninkomen? ................... 49
3
,Mens & Omgeving
4.1.3 Waar ligt de armoedegrens? ................................................................... 49
4.1.4 één op 8 Belgen leeft onder de EU-armoedegrens ................................... 49
4.1.5 Niet iedereen is even kwetsbaar .............................................................. 50
4.1.6 Kinderarmoede: een andere manier van meten ........................................ 50
4.1.7 Eén op drie kinderen in stad Antwerpen geboren in kansarmoede.............. 50
4.1.8 Armoede en uitsluiting op de woningmarkt .............................................. 51
4.1.9 Sociale huisvesting als alternatief? ......................................................... 51
4.1.10 Voedselbedeling: steeds meer mensen in de wachtrij… (SDG 2) .............. 51
4.1.11 Besluit: te hoge armoedecijfers in één van de rijkste landen ter wereld .... 51
DEMOGRAFIE ....................................................................................................... 52
5 De demografische transitie (overgang) ................................................................. 52
5.1 Vertrekpunt: loop van de bevolking (& woonbehoeften) zijn (deels) voorspelbaar
........................................................................................................................ 52
5.2 Basistrend: de Belgische bevolking blijft verder groeien .................................. 52
5.2.1 Stijgende levensverwachting .................................................................. 52
5.2.2 Vergroening (= toename aandeel jongeren) .............................................. 53
5.2.3 Internationale migratie ........................................................................... 53
5.2.4 Resultaat: jaarlijkse bevolkingsgroei ........................................................ 53
6 Jaarlijkse bevolkingsgroei .................................................................................... 54
6.1 Gemiddelde leeftijd neemt toe ...................................................................... 54
6.2 Toename ouderen in collectieve huishoudens ................................................ 54
6.3 Sterke verschillen tussen de gewesten........................................................... 54
7 Van aantal inwoners naar aantal huishoudens ...................................................... 55
7.1 Evolutie aantal huishoudens Vlaams Gewest: snellere stijging door
gezinsverdunning .............................................................................................. 55
7.2 Aantal huishoudens stijgt ............................................................................. 55
7.2.1 Vooral aantal alleenwonende en oudste ouderen stijgt ............................. 55
8 Individualisering & onzekere vrijheid .................................................................... 56
8.1 De eigen biografie schrijven .......................................................................... 56
8.2 Drie individualiseringsrisico’s ........................................................................ 57
8.3 Individualisering tussen hype en realiteit: vier kanttekeningen ......................... 57
8.4 Geen vrijheid zonder onzekerheid .................................................................. 57
4
,Mens & Omgeving
9 Demografische veranderingen en woonbehoeften: steeds diversere gezinnen ........ 58
9.1 De samenstelling van huishoudens verandert ................................................ 58
9.2 Gezinnen in transitie: meer dynamisch en flexibel… .................................. 58
9.3 Levenslooptransities en wonen ..................................................................... 58
9.4 Kinderen na scheiding: flexibel en dubbeldynamisch ...................................... 59
9.5 Kwetsbare groepen na scheiding…. Eigenaarschap van de woning ................... 59
9.6 Ontwerp-oplossingen: voor wie ontwerpen? .................................................. 59
SUPERDIVERSITEIT ............................................................................................... 60
10 Van gastarbeid tot superdiversiteit ..................................................................... 60
10.1 Een korte geschiedenis van de migratie in België .......................................... 60
10.2 Na-oorlogse migratiegeschiedenis in grafiek: immigratie én emigratie ............ 62
10.2.1 België vandaag (op 1/1/2024): meer dan één op drie inwoners met migratie-
achtergrond (35%).......................................................................................... 62
11 De superdiversiteit van de 21ste eeuw ................................................................. 63
11.1 Superdiversiteit als nieuw concept voor een nieuwe realiteit ......................... 63
11.2 Wat is superdiversiteit? Een poging tot definitie. ........................................... 63
11.3 Kwantitatief: diversiteit stijgt overal, maar het sterkst in grote steden ............. 63
11.4 Superdiversiteit als een demografisch proces. Jongeren kleuren de stad. .... 63
11.5 Superdiversiteit: een kwalitatieve dimensie .................................................. 64
11.5.1 Oog voor de diversiteit in de diversiteit ...................................................... 64
11.6 Superdiversiteit als normalisering van diversiteit .......................................... 64
11.7 Kortom: superdiversiteit als de nieuwe realiteit van de 21ste eeuw .................. 64
11.8 Superdiversiteit is een concept in volle ontwikkeling ..................................... 65
11.8.1 Debat en kritische stemmen over het concept ....................................... 65
11.8.2 Besluit: Superdiversiteit bruikbaar als een ‘sensitizing concept’ & een
nieuwe manier van kijken................................................................................ 65
Deel 5: Leren denken in een context van groeiende complexiteit .................................. 66
5.1 Complexiteit ................................................................................................... 66
5.2 Wat is systeemdenken? ................................................................................... 66
5.2.1 Donella (Dana) Meadows ....................................................................... 66
5.3 Wat is een systeem? ........................................................................................ 66
5.4 ‘simpele’ oplossingen creëren vaak/meestal nieuwe problemen ......................... 67
5
,Mens & Omgeving
5.5 De bril van het systeemdenken helpt ons om… .................................................. 67
5.6 De basisconcepten van systemen & systeemdenken .................................... 67
5.7 Systeemgedrag doorheen de tijd ....................................................................... 68
5.8 Feedbackprocessen: hoe een systeem zichzelf bestuurt ................................. 68
5.9 Balancerende versus versterkende of op hol geslagen feedbackloops ................. 69
5.10 Systemen laten de wereld als complex & dynamisch zien ................................. 69
Leerstof
– Cursus (Syllabus)
– Lessen & PowerPoint
– Aanvullende teksten op Blackboard
– Eén boek uit de literatuurlijst (Armoede uitgelegd aan mensen met geld)
– Een nieuw vak in een nieuw curriculum
– Verwerkingsvragen op Blackboard als hulpmiddel NA het studeren
Examen
▪ Eerste (schriftelijk) – 80%
o Kennisvragen (wat), inzicht vragen (voorbeelden) en toepassingsvragen (ontwerp)
▪ tweede (literatuuropdracht) – 20%
o die je vooraf mag/moet voorbereiden,
o (uitgetypt) naar het examen meebrengt
o samen met de examenkopij af te geven
o Zie syllabus voor alle info
Link met interieurarchitectuur !!
Interieur wordt bepaald door de samenleving en bepaald mee de samenleving van vandaag,
oog voor maatschappelijke context, problemen, veranderingen en uitdagingen van
samenleving. Samenleving kennen en begrijpen.
Basisvraag: ontwerpen in welke wereld?
- hoe die wereld zien?
- hoe de veranderingen in onze samenleving (h)erkennen?
Mens & Omgeving als hulpmiddel om de snelle veranderingen in onze hedendaagse
samenleving
- te (h)erkennen
- Te kunnen kaderen
- En je er toe te kunnen verhouden
Vanuit een sociologische invalshoek
- Maar ook breder & interdisciplinair
- Mens & Omgeving = een (sociologisch geïnspireerde) interdisciplinaire benadering
- Hoe kunnen menswetenschappen ons helpen om onze maatschappelijke context als
ontwerpers (beter) te begrijpen?
6
,Mens & Omgeving
Deel 1: Van eigen referentiekader tot risicomaatschappij
1 Hoe zien we onze omgeving? Selectieve waarneming en referentiekaders
1.1 Wetenschapsfilosoof Karl Popper
“kijk uit je ogen en neem waar”
Hoe waarnemen?
- alle zintuigen (zien, ruiken, proeven, horen en voelen)
- selectief (filteren)
1.2 We nemen waar vanuit ons (selectief) referentiekader
- Wat is ons beeld van de samenleving?
- Wat is ons referentiekader/denkkader?
- We nemen selectief waar
o Vanuit een bepaald gezichtspunt (man, vrouw, kind, gehandicapte)
o Vanuit een klassepositie (arm, rijk, werkend, werkloos, student)
o Vanuit een bepaalde belangstelling (architect, timmerman, socioloog)
o Vanuit een bepaalde theorie
➔ we geven subjectief (vanuit ons eigen oogpunt) betekenis aan de werkelijkheid
Echte werkelijkheid “bestaat niet”
- Bv. Weerman ‘ellende op de weg door vriezen en sneeuw” → jongetje “eindelijk sneeuw
en sneeuwballengevechten”
- systematisch → generaliserend
➔ wiens werkelijkheid is werkelijkheid?
1.2.1 Selectiviteit
Selective perception We zien maar een klein stukje van de werkelijkheid
(Afhankelijk van wie we zijn, we zien andere stukken)
Selective exposure We zien andere dingen
- Zelfs mensen die aan dezelfde werkelijkheid worden
blootgesteld
(Afhankelijk van achtergrond en interesse)
Selective retention We onthouden andere dingen
(afhankelijk van eigen interesses en achtergrond)
Goffman (socioloog): proces = the social construction of reality
7
,Mens & Omgeving
1.3 Sociologie
Helpt de eigen selectieve waarneming te overstijgen (systematisch vanuit verschillende
perspectieven leren waarnemen)
- Niet vanuit eigen positie, maar vanuit andere
- Ruimere patronen in samenleving ontdekken (niet 1 gezin/individu)
o Bv. mannen verdienen meer dan vrouwen in een hele samenleving
o Patronen → (gender)ongelijkheid
- Patronen verklaren → waarom werkt samenleving zoals die nu werkt (waarom-vragen)
- Doel: systematisch beeld van de samenleving krijgen
- Sociologie wil voorbij vooroordelen en veronderstelde kennis gaan
o Voorbij ‘wat iedereen weet’
o Confronteert de zakelijke werkelijkheid (objectief) met de beleefde werkelijkheid
(subjectief)
o Poogt de werkelijkheid te verklaren
o Is een sociale bril
1.3.1 Definitie
Sociologie = de wetenschap die het samenleven van mensen in grotere & kleinere verbanden
bestudeert (DEF!!)
- Gedrag van en tussen mensen
- Gedragspatronen, onderlinge verhoudingen, bindende opvattingen
- Verklaring voor ontstaan, voortbestaan & verandering
Sociologie als wetenschap
- Empirisch (gebaseerd op feiten)
- Systematisch: zoekt verbanden tussen feiten (geen losse feiten)
- Generaliserend (één vogel maakt de lente niet)
Schaalniveaus
▪ Micro: kleinste verbanden (bv. Relatie, gezin)
▪ Meso: grotere verbanden (bv. Wijk, stad, school, bedrijf)
▪ Macro: grootste verbanden (bv. Land, samenleving, wereld)
8
,Mens & Omgeving
2 Onzekerheid en de opkomst van de risicomaatschappij
2.1 Wereld van onzekerheid
Sommige woorden ademen de tijd → “onzekerheid”
Voorbeelden (op niveau van de samenleving/macro)
- Bankencrisis 2008
- Klimaatcrisis
- Corona
- Oorlog Oekraïne en energiecrisis
- Oorlog en genocide in Gaza
2.1.1 Paradoxale onzekerheid
Paradoxaal = lijkt niet te kloppen, maar is wel zo
- één van de rijkste samenlevingen
o inkomen, materiele dingen, universiteit
- Zonder oorlog (in België en buurlanden)
- Ongekende technologische kennis
o DNA, AI, smartphones
- tegen alles verzekerd
o Sociale zekerheid, kinderbijslag, studietoelage, uitkeringen
➔ Maar toch… onzeker
2.1.2 Vijf sociologen
Rudi Laermans: “Angst is alomtegenwoordig/overal aanwezig”
Boek: angst en onzekerheid
- Angst heeft vaak maatschappelijke oorzaken (ontslag, coronavirus)
- Toch ervaren mensen de meeste angst als iets persoonlijk
(denken dat het hun eigen probleem is)
➔ Echte maatschappelijke oorzaken blijven zo verborgen: opzoek naar gaan
Frank Furedi: “Leven we in een cultuur van angst?”
Onzekerheid maakt mensen angstig
- onze angsten zijn ‘overdreven’
- wijst op dubbelzinnige omgang met angst, onzekerheid en risico’s:
o Sommige risico’s raken ons amper (verkeersongevallen, klimaatopwarming)
o onwaarschijnlijke risico’s beïnvloeden ons meer (risico op kindermisbruik,
varkensgriep)
Furedi te eenzijdig
- Niet altijd, slechts ten dele waar…
- inzake klimaatopwarming is dat… struisvogelsociologie
- Ontkenning helpt onzekerheid niet begrijpen
9
