Studiewijzers Hoofdstuk 2: De premoderne filosofie
Studeervragen
1. Wat is het belang van de axiale periode (800-300vC) voor de geschiedenis van de
mensheid?
De axiale periode was een belangrijke breuk in het denken van de mens. In verschillende
culturen ontstond onafhankelijk van elkaar kritisch en reflectief denken over de mens, de
wereld en moraal. In Griekenland leidde dit bijvoorbeeld tot de opkomst van de Westerse
filosofie, waarbij de rede (logos) de plaats innam van mythe en traditie als manier om de
werkelijkheid te verklaren.
Door centrale politieke besturing, technologische vooruitgang, internationale handel,
diplomatie en het ontstaan van stedelijke samenlevingen, ontstond er een intellectuele elite.
Deze elite keek kritisch naar de bestaande politieke orde. Overal ontstond een streven naar
zuiverheid, rechtvaardigheid, perfectie en een universele verklaring van de werkelijkheid.
Zo begon een tijdperk van kritisch en rationeel denken. In de latere axiale periode werd de
werkelijkheid steeds meer verklaard door de rede, en niet langer alleen door mythe en religie.
2. Welke vernieuwing brengen de eerste Griekse filosofen in de Griekse cultuur?
De eerste Griekse filosofen, zoals Thales en Anaximander, introduceerden een nieuwe
benadering door de natuur en kosmos te onderzoeken op basis van rationele principes in
plaats van mythologische verhalen. Thales, bijvoorbeeld, stelde dat water de oerstof van
alle dingen was, een verklaring die voortkwam uit observatie en redenering. Anaximander
bracht een nog abstracter idee door het apeiron (het onbepaalde) te beschouwen als de
oorsprong van alle dingen, wat een morele orde suggereerde in de natuur. Deze benadering
brak met traditionele, op religie gebaseerde verklaringen en legde de basis voor
wetenschappelijk denken
3. Vergelijk de ontologie van Herakleitos en Parmenides.
Herakleitos ziet de werkelijkheid als voortdurende verandering (worden), gekenmerkt
door strijd en dynamiek.
Parmenides daarentegen stelt dat het ware Zijn onveranderlijk, één en eeuwig is en dat
verandering illusoir is.
, Plato
4. Hoe ziet Plato de indeling van de ideale staat? Waarom is filosofie hier
belangrijk?
Plato's ideale staat, zoals beschreven in zijn werk "Politeia", is verdeeld in drie klassen met
elk hun specifieke deugen en functies:
- de producenten (boeren en - gematigdheid
ambachtslieden)
- de wachters (krijgers) - moed
- wijsheid
- de filosofen-koningen (heersers)
Filosofie is cruciaal omdat alleen filosofen de capaciteit hebben om ware kennis van het
Goede te verkrijgen, wat essentieel is voor rechtvaardig bestuur.
5. Leg uit: Plato’s mythe van de wagenmenner.
De ziel is een tweespan: één edel paard (thumos), één slecht paard (begeerte), geleid
door de rede. Filosofie helpt de rede de ziel te sturen richting waarheid.
In de Phaedrus vergelijkt Plato de ziel met een wagenmenner die twee paarden bestuurt.
- Eén paard symboliseert de lagere verlangens, zoals het verlangen naar behoeftes en
genot, dat de wagen naar beneden trekt. Hoewel deze verlangens menselijk zijn,
moeten we ze onder controle houden om niet volledig door hen beheerst te worden.
- Het tweede paard vertegenwoordigt de hogere verlangens, zoals eer en nobelheid, die
de ziel naar boven trekken, richting het verhevene.
De wagenmenner, symbool voor de rede, moet beide paarden in balans houden en
beheersen.
Deze mythe toont Plato’s visie dat de rede essentieel is om een evenwichtige en deugdzame
ziel te ontwikkelen, waarmee men de aardse verlangens overstijgt en dichter bij de
Ideeënwereld komt
6. Wat is de kern van Plato’s allegorie van de grot?
De zintuiglijke wereld is een schijnwereld; ware kennis betreft de ideeënwereld. Filosofie
is de weg van onwetendheid naar waarheid.
In de allegorie van de Grot beschrijft Plato een groep mensen die hun hele leven in een grot
geketend zijn, alleen in staat om schaduwen op de muur te zien. Wanneer een van hen
bevrijd wordt en de echte wereld ervaart, realiseert hij zich de beperkingen van zijn perceptie
en kennis. Terugkerend naar de grot om deze inzichten te delen, wordt hij niet geloofd of
begrepen.
De allegorie benadrukt het belang van onderwijs en het vermogen van de filosofie om ons
te bevrijden van onwetendheid, en toont de moeilijkheden van het verkondigen van
Studeervragen
1. Wat is het belang van de axiale periode (800-300vC) voor de geschiedenis van de
mensheid?
De axiale periode was een belangrijke breuk in het denken van de mens. In verschillende
culturen ontstond onafhankelijk van elkaar kritisch en reflectief denken over de mens, de
wereld en moraal. In Griekenland leidde dit bijvoorbeeld tot de opkomst van de Westerse
filosofie, waarbij de rede (logos) de plaats innam van mythe en traditie als manier om de
werkelijkheid te verklaren.
Door centrale politieke besturing, technologische vooruitgang, internationale handel,
diplomatie en het ontstaan van stedelijke samenlevingen, ontstond er een intellectuele elite.
Deze elite keek kritisch naar de bestaande politieke orde. Overal ontstond een streven naar
zuiverheid, rechtvaardigheid, perfectie en een universele verklaring van de werkelijkheid.
Zo begon een tijdperk van kritisch en rationeel denken. In de latere axiale periode werd de
werkelijkheid steeds meer verklaard door de rede, en niet langer alleen door mythe en religie.
2. Welke vernieuwing brengen de eerste Griekse filosofen in de Griekse cultuur?
De eerste Griekse filosofen, zoals Thales en Anaximander, introduceerden een nieuwe
benadering door de natuur en kosmos te onderzoeken op basis van rationele principes in
plaats van mythologische verhalen. Thales, bijvoorbeeld, stelde dat water de oerstof van
alle dingen was, een verklaring die voortkwam uit observatie en redenering. Anaximander
bracht een nog abstracter idee door het apeiron (het onbepaalde) te beschouwen als de
oorsprong van alle dingen, wat een morele orde suggereerde in de natuur. Deze benadering
brak met traditionele, op religie gebaseerde verklaringen en legde de basis voor
wetenschappelijk denken
3. Vergelijk de ontologie van Herakleitos en Parmenides.
Herakleitos ziet de werkelijkheid als voortdurende verandering (worden), gekenmerkt
door strijd en dynamiek.
Parmenides daarentegen stelt dat het ware Zijn onveranderlijk, één en eeuwig is en dat
verandering illusoir is.
, Plato
4. Hoe ziet Plato de indeling van de ideale staat? Waarom is filosofie hier
belangrijk?
Plato's ideale staat, zoals beschreven in zijn werk "Politeia", is verdeeld in drie klassen met
elk hun specifieke deugen en functies:
- de producenten (boeren en - gematigdheid
ambachtslieden)
- de wachters (krijgers) - moed
- wijsheid
- de filosofen-koningen (heersers)
Filosofie is cruciaal omdat alleen filosofen de capaciteit hebben om ware kennis van het
Goede te verkrijgen, wat essentieel is voor rechtvaardig bestuur.
5. Leg uit: Plato’s mythe van de wagenmenner.
De ziel is een tweespan: één edel paard (thumos), één slecht paard (begeerte), geleid
door de rede. Filosofie helpt de rede de ziel te sturen richting waarheid.
In de Phaedrus vergelijkt Plato de ziel met een wagenmenner die twee paarden bestuurt.
- Eén paard symboliseert de lagere verlangens, zoals het verlangen naar behoeftes en
genot, dat de wagen naar beneden trekt. Hoewel deze verlangens menselijk zijn,
moeten we ze onder controle houden om niet volledig door hen beheerst te worden.
- Het tweede paard vertegenwoordigt de hogere verlangens, zoals eer en nobelheid, die
de ziel naar boven trekken, richting het verhevene.
De wagenmenner, symbool voor de rede, moet beide paarden in balans houden en
beheersen.
Deze mythe toont Plato’s visie dat de rede essentieel is om een evenwichtige en deugdzame
ziel te ontwikkelen, waarmee men de aardse verlangens overstijgt en dichter bij de
Ideeënwereld komt
6. Wat is de kern van Plato’s allegorie van de grot?
De zintuiglijke wereld is een schijnwereld; ware kennis betreft de ideeënwereld. Filosofie
is de weg van onwetendheid naar waarheid.
In de allegorie van de Grot beschrijft Plato een groep mensen die hun hele leven in een grot
geketend zijn, alleen in staat om schaduwen op de muur te zien. Wanneer een van hen
bevrijd wordt en de echte wereld ervaart, realiseert hij zich de beperkingen van zijn perceptie
en kennis. Terugkerend naar de grot om deze inzichten te delen, wordt hij niet geloofd of
begrepen.
De allegorie benadrukt het belang van onderwijs en het vermogen van de filosofie om ons
te bevrijden van onwetendheid, en toont de moeilijkheden van het verkondigen van
