R E C H T S F I L O S O F I E:
,R E C H T S F I L O S O F I E:
1
,1) Rechtsfilosofie en recht: wat en
waarom
, 1
1) Rechtsfilosofie en recht: wat en waarom?
Inleiding:
intern perspectief extern perspectief
de manier waarop we het recht van binnenuit ervaren Studie van de zelf-evidente puzzel die het recht is als
en begrijpen als deelnemers aan het rechtssysteem een afzonderlijk fenomeen, los van de ideeën die we
van jongs af aan hierover meekrijgen (extra aanwezig
bij rechtenstudenten)
- Bijna elk aspect van onze samenleving = - 4 grondslagenvakken:
geregeld door juridische normen (omgang - rechtstheorie
met elkaar/goederen) - samenhang van het recht: opbouw,
consistentie, taalgebruik,
- Opvoeding, onderwijs en observatie →
toepassing
maken deze normen eigen en voelen zo - vb bronnen&beginselen,
vanzelfsprekend aan. rechtsmethodiek, …
- Door socialisatie en interactie met het recht: - nog vrij intern (logica)
ontwikkeling van een praktisch begrip van - rechtsgeschiedenis
wat het recht inhoudt (geen abstracte - historische ontwikkeling van wetten
verzameling normen, maar als een en systemen om te begrijpen hoe
het huidige recht tot stand is
samenhangend geheel van regels die bijna
gekomen.
zelf-evident aanvoelen) - vb. rechtsgeschiedenis
- vb. rechtenstudenten: principes en - nog vrij intern (logica)
praktische toepassing aangeleerd. - rechtssociologie:
Vakjargon en institutionele context - wisselwerking recht en
samenleving (invloed recht op
samenleving en omgekeerd)
- vb. rechtssociologie
- rechtsfilosofie
- essentiële vragen over de
noodzaak van het recht, de
normatieve inhoud, relatie tot
moraal, definitie en het
belang van rechtvaardigheid,
de rol van de staat/macht in
het vormgeven en
handhaven van het recht, de
redenen waarom het recht
zou moeten worden
nageleefd.
=> Het externe perspectief helpt om kritisch na te denken over het recht, los van de
vanzelfsprekendheid die ontstaat door interne socialisatie en opleiding.
Conflict:
Recht zorgt voor ordening van de samenleving.
→ Waarom?
1
, 2
- De aanwezigheid van (de mogelijkheid tot) conflicten = centrale drijfveer voor het
ontwikkelen van systemen (kunnen voorkomen, beheersen, oplossen) van orde;
essentieel voor het bevorderen van een stabiele en vreedzame samenleving.
Conflicten: vier voorwaarden gezamenlijk voorkomen. (= cumulatief)
- veelheid
- Er moeten meerdere personen (met verschillende ideeën, voorkeuren, …)
zijn. Zonder anderen kan er geen conflict ontstaan want conflict vereist
interactie tussen personen.
- diversiteit / verscheidenheid
- Pas een potentieel probleem wanneer die veelheid aan personen hun oog
laten vallen op dezelfde materiële middelen (werktuigen, grondstoffen,
arbeidskracht, …) om aan hun diverse intenties vorm te geven.
- schaarste
- De schaarste van deze middelen betekent dat niet iedereen zijn/haar
doelstellingen tegelijkertijd kan realiseren. Het wordt problematisch
wanneer iedereen vrij toegang (onbeperkt ≠ conflict) heeft tot deze
schaarse middelen.
- vrije toegang
- Dit stelt personen (geen conflict als 1 persoon toegang heeft) in staat om
zich meester te maken over schaarse middelen ter behartiging van de
eigen belangen, en dit ten nadele van anderen.
=> Wanneer verschillende mensen met verschillende plannen zonder restricties toegang
hebben tot een beperkte hoeveelheid middelen, wordt de basis voor conflict gelegd.
Conflict: oplossen (cumulativiteit: voldoet om ¼ uit te schakelen)
- eenheid
- veelheid uitschakelen
- individuele personen → 1 collectiviteit met 1 leider/instantie die
beslissingen neemt over het gebruik van schaarste middelen (iedereen
volgt dezelfde beslissingen)
- consensus
- diversiteit uitschakelen
- Handelingen mogen slechts verricht worden na goedkeuring van anderen
(dezelfde opinies en waarden over de schaarste middelen)
- overvloed
- schaarste uitschakelen
- enkel essentiële behoeften vervullen (herwaardering eenvoudig leven)
- verhoging beschikbare middelen voor de uitvoering van de diverse
behoeften (vaak technologische vooruitgang)
- toegang reguleren
- vrije toegang uitschakelen
- rechtssystemen uitbouwen: verhoudingen tov. andere personen definiëren
en wettelijk vastleggen (mogelijkheid tot nastreven van persoonlijke
voorkeuren & plannen uit te voeren met juridische grenzen!)
2
, 3
Utopie en dystopie
3 alternatieve oplossingen ter oplossing van conflicten:
1. schaarste volledig opheffen:
- mens beschikt over alles om hun behoeften Pieter Brueghel de
te voorzien Oude,
- eenvoudig Luilekkerland (1567;
- maar! geen realistische oplossing Alte Pinakothek
- andere vormen van schaarste München)
(niet-materiële behoeften)
- medewerking van anderen is nodig Een imaginaire
- beschikbaarheid van onbeperkte wereld waarin
goederen lossen fundamentele voedsel en rijkdom onbeperkt beschikbaar zijn, vaak
probleem niet op ontstaan als reactie op hongersnoden en
- vb. luilekkerland (middeleeuwse fantasie) ontberingen. (voorbeeld van wat er gebeurt als
veelheid, diversiteit, schaarste en vrije toegang niet
gereguleerd worden: chaos, overdaad, en morele
kritiek op menselijke zwaktes)
Utopie eerste generatie:
focus op eenheid, consensus en overvloed. Minder fantasievol dan onbeperkte
overvloed (luilekkerland)
inspiratie:
- 'Republiek' van Plato
- beschrijving ideale staat (conflict minimaliseren)
- de samenleving is:
- aristocratisch (geleid door de besten, wijsheid, ieder een
taak (volgens talenten))
- militaristisch (orde en discipline centraal)
- anti-democratisch (leiding: koning-filosoof)
- Augustinus: ‘Over de stad Gods’ - Christelijke heilsgeschiedenis
- mensen kennen hun plaats en taak binnen een door God
geordende samenleving.
- morele orde en goddelijke leiding
oorsprong:
- Thomas More: boek ‘Utopia’
- ou-topos = niet bestaande - plaats // eu-topos = goed/gelukkige - plaats
- over
- ontdekkingsreiziger komt aan in havenstad en vertelt ervaringen aan Thomas en
Pieter Gilis, een eiland met een samenleving bestaat die deugdzaam en gelukkig
is, zonder corruptie en tirannie
- doel
- sociale satire op samenleving van More’s tijd
- blauwdruk: mogelijke ideale samenleving
Utopische literatuur
- gaat over de samenleving zonder conflicten (ideale wereld) dmv. eenheid,
consensus en schaarste aan te pakken
- aanpak schaarste:
- behoeften van individuen controleren door vervulling enkel essentiële
behoeften, privébezit afwezig, verhoging productie materiële goederen door
arbeidsplan
- eenheid en consensus afdwingen:
- totale onderwerping van individu aan staat
- individu geen negatieve vrijheid
- geen actieve rol in vormgeving van de samenleving
- niet onafhankelijk ontwikkelen, staat bepaalt handelen en denken
- verstikkende (constante) sociale controle
3
, 4
- ideale samenleving internaliseren
- indoctrinatie door opvoeding en onderwijs
- strenge regels (liefde, seksualiteit)
- controle arbeid en tijdsbesteding
- iedere burger een specifieke taak
- collectieve productiedoelen vastgesteld
- specifieke dynamiek en structuur
- rationele maakbaarheid en controleerbaarheid van de maatschappij
- gericht op hervorming en controle van de
samenleving/maatschappelijke structuur (=alomvattend)
- radicale breuk met het verleden
- hiërarchische structuur
- leider = verlichte despoot of centrale instantie die ‘weet’ wat
goed is voor de samenleving, geeft sl. vorm via opgelegde
structuur → harmonie in sl.
- acceptatie van ongelijkheid (vb. vrouw lager)
- uitzuivering: men moet voldoen aan het ideaal (niet?
heropgevoed/uitgesloten)
- maatschappelijk ideaal vervangt god
- iedereen moet voldoen aan het ideaal
Dystopie:
De poging om utopische ideeën in de 20e eeuw te realiseren via ideologieën zoals communisme, fascisme
en nazisme leidde tot ernstige problemen. Dit liet zien dat verlicht despotisme onhaalbaar is: zulke
samenlevingen werden totalitair, legden te veel nadruk op strijd en creëerden steeds nieuwe vijanden om
eenheid af te dwingen, wat onvermijdelijk tot ontsporingen leidde. De ontsporingen van utopische ideeën
leidden tot het ontstaan van dystopische literatuur (Brave New World en 1984). Deze verhalen tonen hoe
idealen van overvloed en eenheid ontaardden in totalitaire dictaturen die vrijheid en menselijke waardigheid
onderdrukten. Dystopieën dienden zo als waarschuwing tegen de gevaren van dogmatisch streven naar een
ideale samenleving.
utopie tweede generatie:
De tweede generatie utopische literatuur ontstond als tegenbeweging tegen de mislukking
van autoritaire utopieën. Deze verhalen schetsen samenlevingen gebaseerd op vrijwillige
solidariteit, respect en samenwerking in plaats van dwang. Centrale thema’s zijn sociale
en economische gelijkheid, gedeelde rijkdom, respect voor natuur en duurzaamheid, en
het benutten van technologie voor het algemeen welzijn. Onderwijs, zelfontplooiing en
dialoog staan centraal, zodat harmonie en vrede ontstaan zonder onderdrukking of
geweld.
Het recht blijft echter noodzakelijk in dit soort ideale samenlevingen:
- conflicterende belangen
- Ondanks de nadruk op solidariteit en samenwerking zullen er altijd
uiteenlopende waarden, behoeftes, verlangens, overtuigingen en doelen
blijven bestaan.
- sociale en economische uitdagingen
- Ondanks streven naar gelijkheid, blijven schaarste, macht en ongelijkheid
nog steeds mogelijke bronnen van conflict.
- psychologische factoren
4
, 5
- agressie, hebzucht en het nastreven van macht die zelfs in dit soort
utopische samenleving kunnen opduiken.
- verantwoordelijkheid en herstel
- individuen verantwoordelijk houden voor schade aan anderen toebrengen
en om herstel bieden waar nodig
Recht
vier (oplossende) strategieën → via recht (vastleggen wie toegang heeft tot schaarse
middelen)
functie van het recht
“Het recht maakt een samenleving mogelijk waarin veelheid en diversiteit worden
gerespecteerd, zelfs in een wereld van schaarste. Hierbij staan de vrijheid, individualiteit
en zelfrealisatie van elk individu centraal”
→ realiseren?
- vrijheid individu beperken: toegang tot schaarste reguleren (andere onnodige
beperkingen zijn niet nodig)
- recht: iedereen vrij beschikken over wat hen juridisch toekomt (conflicten
over verdeling en gebruik voorkomen/oplossen)
- “Recht is het geheel van de voorwaarden waaronder de vrijheid van de ene
persoon kan worden verenigd met de vrijheid van de andere persoon.”
-Kant
=> Het recht dient dus uitsluitend om vreedzaam samenleven en eerlijke toegang tot schaarse middelen te
garanderen, zonder onnodige inmenging in de individuele vrijheid
Verhouding tussen recht en moraal
Recht zorgt voor ordening van de samenleving (respect voor veelheid, diversiteit in
situatie van schaarste), hoe verhoudt het recht zich tot moraal?
- te vrijblijvend en niet-bindend
- moraal = afhankelijk van innerlijke overtuigingen en opvattingen
- bij overtreding geen straf (niet-bindend) maar gewetensproblemen en
sociale afkeuring
- morele opvattingen = heterogeen en gedetailleerd
- moeilijk universeel afdwingbaar (morele overtuigingen verschillen tussen
individuen en groepen)
- sommige morele normen = essentieel
- naleving gewaarborgd dmv. afdwingbare regels (vb. diefstal en doden) en
juridische sancties
=> Het recht vertaalt essentiële morele normen naar afdwingbare regels (met mogelijke
sancties) om een stabiele, veilige en voorspelbare samenleving (met uiteenlopende
morele overtuigingen) te creëren.
- relatie recht en moraal = discussies
- debat tussen:
5
, 6
- aanhangers natuurrecht (recht en moraal verbonden, regels is rechtvaardig
als het moreel correct is)
- aanhangers rechtspositivisme (recht en moraal onafhankelijk, regels
opgesteld door een autoriteit)
- hoeveel vrijheid mag beperkt worden door het recht? welk criterium moet
gehanteerd worden (beslissen om vrijheid inperken om die van een ander te
waarborgen)?
- schadebeginsel (zie verder in cursus)
- verschillende visies op ‘wat rechtvaardigheid is’
- hoe wordt het ingevuld (zie verder in cursus)
Kenmerken van het rechtssysteem
De definitie van recht
1. recht = gericht op het reguleren van gedrag binnen de samenleving door
middel van normen. (normatieve ordening)
a. Deze normen bepalen wat juridisch als (on)juist wordt beschouwd & bieden
richtlijnen om het samenleven ordelijk en voorspelbaar te maken en
conflicten te voorkomen of op te lossen.
b. filosofische verklaring van de normatieve ordening; de enige realistische
manier om de samenleving te ordenen op een bindende wijze (anders dan
bij moraal) en zonder daarbij de vrijheid buitensporig te beperken (anders
dan in utopieën).
2. recht = een geheel van regels en voorschriften die bepalen wat wel of niet
mag.
a. Deze regels zijn formeel vastgelegd en vormen het juridische kader
waaraan individuen en instellingen zich moeten houden.
b. vastleggen wat juridisch wel en niet is toegestaan in slechts enkele vormen;
vrijheden, verplichtingen en aanspraken (waarbij iemand anders tegenover
jou een verplichting heeft).
3. recht = uitgevaardigd door of krachtens het maatschappelijk gezag.
a. regels en voorschriften zijn nodig,zo is er een autoriteit vereist die de macht
heeft om die regels op te leggen (krijgt mandaat om in het maatschappelijk
belang regels te formuleren en uit te vaardigen, wat het rechtskader
legitimiteit geeft)
4. recht = afdwingbaar door of krachtens het maatschappelijk gezag.
a. recht is dat het afdwingbaar (bv. politie/rechtbanken) is (anders dan bij
moraal/religie). Wie de regels overtreedt, kan worden gesanctioneerd of
gedwongen tot naleving van de voorschriften. (=motivering tot naleving)
=> Deze vier kenmerken maken duidelijk dat recht een gestructureerd en bindend
systeem is dat bedoeld is om orde in de samenleving te garanderen
Opbouw van het rechtssysteem
1. recht = de enige realistische manier om op een bindende wijze, en met respect
voor diversiteit en verscheidenheid, mensen in een samenleving van schaarste
vreedzaam te laten samenleven.
2. Dit wordt bereikt door de vrijheid van burgers af te bakenen
a. vastgelegd welke vrijheid zij hebben om hun levensdoelen te
verwezenlijken met de beschikbare schaarse middelen (zowel materiële
6
, 7
goederen als andere personen)
b. Zoals uit Kants definitie van recht: de vrijheid van de ene burger zal
beperkt zijn door de vrijheid van de andere burger.
3. vrijheid effectief afbakenen: normen nodig
a. die het gedrag van burgers reguleren door hen beperkingen op te leggen of
rechten toe te kennen.
4. Voor het vastleggen van deze normen zijn organen vereist:
a. de wetgevende macht (bevoegd om regels en voorschriften te formuleren):
Dit vereist normen die bepaalde personen de bevoegdheid geven om de
wetgevende functie uit te oefenen, evenals normen die voorschrijven hoe
deze functie moet worden uitgevoerd.
b. de uitvoerende macht. (Zorgt ervoor dat de regels en voorschriften
worden uitgevoerd en toegepast) normen nodig die bepaalde personen
machtigen om de uitvoerende functie uit te voeren, evenals normen die de
manier bepalen waarop deze functie wordt vervuld.
c. de rechterlijke macht (naleving van de regels en voorschriften afdwingt en
conflicten oplost): Normen nodig die bepaalde personen machtigen om de
rechterlijke functie uit te oefenen, en die vastleggen hoe deze functie moet
worden uitgevoerd.
=> Met deze drie machten wordt een systeem gecreëerd dat ervoor zorgt dat het recht de
samenleving op bindende wijze ordent, terwijl vrijheid zo maximaal mogelijk wordt
gewaarborgd
Dwang als basiskenmerk
- naleving van juridische normen = afdwingbaar → dwang (anders dan bij
moraal/religie)
- bij schending van normen → sancties (door de staat opgelegd)
- door wetgevende en rechterlijke
preventieve dwang repressieve dwang
- mensen motiveren/aanmoedigen om - bij faling van preventieve dwang,
de wet vrijwillig na te leven (dmv. toegepast bij overtreding
dreiging van sancties (vb. boetes, - vorm van sancties die worden
schadevergoeding, opgelegd
gevangenisstraffen)) om - doel = overtredingen bestraffen en
overtredingen te vermijden rechtsorde te handhaven
- doel = bepaald gedrag bevorderen
zonder een daadwerkelijke
handhaving uit te voeren
eerlijk en consistent toepassen
- handhaving van orde
- biedt rechtszekerheid aan burgers
- normen en sancties correct toegepast
Het gedachtenexperiment van de “society of angels” toont aan dat in een samenleving van
moreel perfecte wezens dwang niet nodig is en recht mogelijk overbodig lijkt. Bij mensen
is dit echter anders: conflicterende belangen, schaarse middelen en egoïsme maken
dwang noodzakelijk. Zo benadrukt het experiment juist de rol van recht en afdwingbare
7
,R E C H T S F I L O S O F I E:
1
,1) Rechtsfilosofie en recht: wat en
waarom
, 1
1) Rechtsfilosofie en recht: wat en waarom?
Inleiding:
intern perspectief extern perspectief
de manier waarop we het recht van binnenuit ervaren Studie van de zelf-evidente puzzel die het recht is als
en begrijpen als deelnemers aan het rechtssysteem een afzonderlijk fenomeen, los van de ideeën die we
van jongs af aan hierover meekrijgen (extra aanwezig
bij rechtenstudenten)
- Bijna elk aspect van onze samenleving = - 4 grondslagenvakken:
geregeld door juridische normen (omgang - rechtstheorie
met elkaar/goederen) - samenhang van het recht: opbouw,
consistentie, taalgebruik,
- Opvoeding, onderwijs en observatie →
toepassing
maken deze normen eigen en voelen zo - vb bronnen&beginselen,
vanzelfsprekend aan. rechtsmethodiek, …
- Door socialisatie en interactie met het recht: - nog vrij intern (logica)
ontwikkeling van een praktisch begrip van - rechtsgeschiedenis
wat het recht inhoudt (geen abstracte - historische ontwikkeling van wetten
verzameling normen, maar als een en systemen om te begrijpen hoe
het huidige recht tot stand is
samenhangend geheel van regels die bijna
gekomen.
zelf-evident aanvoelen) - vb. rechtsgeschiedenis
- vb. rechtenstudenten: principes en - nog vrij intern (logica)
praktische toepassing aangeleerd. - rechtssociologie:
Vakjargon en institutionele context - wisselwerking recht en
samenleving (invloed recht op
samenleving en omgekeerd)
- vb. rechtssociologie
- rechtsfilosofie
- essentiële vragen over de
noodzaak van het recht, de
normatieve inhoud, relatie tot
moraal, definitie en het
belang van rechtvaardigheid,
de rol van de staat/macht in
het vormgeven en
handhaven van het recht, de
redenen waarom het recht
zou moeten worden
nageleefd.
=> Het externe perspectief helpt om kritisch na te denken over het recht, los van de
vanzelfsprekendheid die ontstaat door interne socialisatie en opleiding.
Conflict:
Recht zorgt voor ordening van de samenleving.
→ Waarom?
1
, 2
- De aanwezigheid van (de mogelijkheid tot) conflicten = centrale drijfveer voor het
ontwikkelen van systemen (kunnen voorkomen, beheersen, oplossen) van orde;
essentieel voor het bevorderen van een stabiele en vreedzame samenleving.
Conflicten: vier voorwaarden gezamenlijk voorkomen. (= cumulatief)
- veelheid
- Er moeten meerdere personen (met verschillende ideeën, voorkeuren, …)
zijn. Zonder anderen kan er geen conflict ontstaan want conflict vereist
interactie tussen personen.
- diversiteit / verscheidenheid
- Pas een potentieel probleem wanneer die veelheid aan personen hun oog
laten vallen op dezelfde materiële middelen (werktuigen, grondstoffen,
arbeidskracht, …) om aan hun diverse intenties vorm te geven.
- schaarste
- De schaarste van deze middelen betekent dat niet iedereen zijn/haar
doelstellingen tegelijkertijd kan realiseren. Het wordt problematisch
wanneer iedereen vrij toegang (onbeperkt ≠ conflict) heeft tot deze
schaarse middelen.
- vrije toegang
- Dit stelt personen (geen conflict als 1 persoon toegang heeft) in staat om
zich meester te maken over schaarse middelen ter behartiging van de
eigen belangen, en dit ten nadele van anderen.
=> Wanneer verschillende mensen met verschillende plannen zonder restricties toegang
hebben tot een beperkte hoeveelheid middelen, wordt de basis voor conflict gelegd.
Conflict: oplossen (cumulativiteit: voldoet om ¼ uit te schakelen)
- eenheid
- veelheid uitschakelen
- individuele personen → 1 collectiviteit met 1 leider/instantie die
beslissingen neemt over het gebruik van schaarste middelen (iedereen
volgt dezelfde beslissingen)
- consensus
- diversiteit uitschakelen
- Handelingen mogen slechts verricht worden na goedkeuring van anderen
(dezelfde opinies en waarden over de schaarste middelen)
- overvloed
- schaarste uitschakelen
- enkel essentiële behoeften vervullen (herwaardering eenvoudig leven)
- verhoging beschikbare middelen voor de uitvoering van de diverse
behoeften (vaak technologische vooruitgang)
- toegang reguleren
- vrije toegang uitschakelen
- rechtssystemen uitbouwen: verhoudingen tov. andere personen definiëren
en wettelijk vastleggen (mogelijkheid tot nastreven van persoonlijke
voorkeuren & plannen uit te voeren met juridische grenzen!)
2
, 3
Utopie en dystopie
3 alternatieve oplossingen ter oplossing van conflicten:
1. schaarste volledig opheffen:
- mens beschikt over alles om hun behoeften Pieter Brueghel de
te voorzien Oude,
- eenvoudig Luilekkerland (1567;
- maar! geen realistische oplossing Alte Pinakothek
- andere vormen van schaarste München)
(niet-materiële behoeften)
- medewerking van anderen is nodig Een imaginaire
- beschikbaarheid van onbeperkte wereld waarin
goederen lossen fundamentele voedsel en rijkdom onbeperkt beschikbaar zijn, vaak
probleem niet op ontstaan als reactie op hongersnoden en
- vb. luilekkerland (middeleeuwse fantasie) ontberingen. (voorbeeld van wat er gebeurt als
veelheid, diversiteit, schaarste en vrije toegang niet
gereguleerd worden: chaos, overdaad, en morele
kritiek op menselijke zwaktes)
Utopie eerste generatie:
focus op eenheid, consensus en overvloed. Minder fantasievol dan onbeperkte
overvloed (luilekkerland)
inspiratie:
- 'Republiek' van Plato
- beschrijving ideale staat (conflict minimaliseren)
- de samenleving is:
- aristocratisch (geleid door de besten, wijsheid, ieder een
taak (volgens talenten))
- militaristisch (orde en discipline centraal)
- anti-democratisch (leiding: koning-filosoof)
- Augustinus: ‘Over de stad Gods’ - Christelijke heilsgeschiedenis
- mensen kennen hun plaats en taak binnen een door God
geordende samenleving.
- morele orde en goddelijke leiding
oorsprong:
- Thomas More: boek ‘Utopia’
- ou-topos = niet bestaande - plaats // eu-topos = goed/gelukkige - plaats
- over
- ontdekkingsreiziger komt aan in havenstad en vertelt ervaringen aan Thomas en
Pieter Gilis, een eiland met een samenleving bestaat die deugdzaam en gelukkig
is, zonder corruptie en tirannie
- doel
- sociale satire op samenleving van More’s tijd
- blauwdruk: mogelijke ideale samenleving
Utopische literatuur
- gaat over de samenleving zonder conflicten (ideale wereld) dmv. eenheid,
consensus en schaarste aan te pakken
- aanpak schaarste:
- behoeften van individuen controleren door vervulling enkel essentiële
behoeften, privébezit afwezig, verhoging productie materiële goederen door
arbeidsplan
- eenheid en consensus afdwingen:
- totale onderwerping van individu aan staat
- individu geen negatieve vrijheid
- geen actieve rol in vormgeving van de samenleving
- niet onafhankelijk ontwikkelen, staat bepaalt handelen en denken
- verstikkende (constante) sociale controle
3
, 4
- ideale samenleving internaliseren
- indoctrinatie door opvoeding en onderwijs
- strenge regels (liefde, seksualiteit)
- controle arbeid en tijdsbesteding
- iedere burger een specifieke taak
- collectieve productiedoelen vastgesteld
- specifieke dynamiek en structuur
- rationele maakbaarheid en controleerbaarheid van de maatschappij
- gericht op hervorming en controle van de
samenleving/maatschappelijke structuur (=alomvattend)
- radicale breuk met het verleden
- hiërarchische structuur
- leider = verlichte despoot of centrale instantie die ‘weet’ wat
goed is voor de samenleving, geeft sl. vorm via opgelegde
structuur → harmonie in sl.
- acceptatie van ongelijkheid (vb. vrouw lager)
- uitzuivering: men moet voldoen aan het ideaal (niet?
heropgevoed/uitgesloten)
- maatschappelijk ideaal vervangt god
- iedereen moet voldoen aan het ideaal
Dystopie:
De poging om utopische ideeën in de 20e eeuw te realiseren via ideologieën zoals communisme, fascisme
en nazisme leidde tot ernstige problemen. Dit liet zien dat verlicht despotisme onhaalbaar is: zulke
samenlevingen werden totalitair, legden te veel nadruk op strijd en creëerden steeds nieuwe vijanden om
eenheid af te dwingen, wat onvermijdelijk tot ontsporingen leidde. De ontsporingen van utopische ideeën
leidden tot het ontstaan van dystopische literatuur (Brave New World en 1984). Deze verhalen tonen hoe
idealen van overvloed en eenheid ontaardden in totalitaire dictaturen die vrijheid en menselijke waardigheid
onderdrukten. Dystopieën dienden zo als waarschuwing tegen de gevaren van dogmatisch streven naar een
ideale samenleving.
utopie tweede generatie:
De tweede generatie utopische literatuur ontstond als tegenbeweging tegen de mislukking
van autoritaire utopieën. Deze verhalen schetsen samenlevingen gebaseerd op vrijwillige
solidariteit, respect en samenwerking in plaats van dwang. Centrale thema’s zijn sociale
en economische gelijkheid, gedeelde rijkdom, respect voor natuur en duurzaamheid, en
het benutten van technologie voor het algemeen welzijn. Onderwijs, zelfontplooiing en
dialoog staan centraal, zodat harmonie en vrede ontstaan zonder onderdrukking of
geweld.
Het recht blijft echter noodzakelijk in dit soort ideale samenlevingen:
- conflicterende belangen
- Ondanks de nadruk op solidariteit en samenwerking zullen er altijd
uiteenlopende waarden, behoeftes, verlangens, overtuigingen en doelen
blijven bestaan.
- sociale en economische uitdagingen
- Ondanks streven naar gelijkheid, blijven schaarste, macht en ongelijkheid
nog steeds mogelijke bronnen van conflict.
- psychologische factoren
4
, 5
- agressie, hebzucht en het nastreven van macht die zelfs in dit soort
utopische samenleving kunnen opduiken.
- verantwoordelijkheid en herstel
- individuen verantwoordelijk houden voor schade aan anderen toebrengen
en om herstel bieden waar nodig
Recht
vier (oplossende) strategieën → via recht (vastleggen wie toegang heeft tot schaarse
middelen)
functie van het recht
“Het recht maakt een samenleving mogelijk waarin veelheid en diversiteit worden
gerespecteerd, zelfs in een wereld van schaarste. Hierbij staan de vrijheid, individualiteit
en zelfrealisatie van elk individu centraal”
→ realiseren?
- vrijheid individu beperken: toegang tot schaarste reguleren (andere onnodige
beperkingen zijn niet nodig)
- recht: iedereen vrij beschikken over wat hen juridisch toekomt (conflicten
over verdeling en gebruik voorkomen/oplossen)
- “Recht is het geheel van de voorwaarden waaronder de vrijheid van de ene
persoon kan worden verenigd met de vrijheid van de andere persoon.”
-Kant
=> Het recht dient dus uitsluitend om vreedzaam samenleven en eerlijke toegang tot schaarse middelen te
garanderen, zonder onnodige inmenging in de individuele vrijheid
Verhouding tussen recht en moraal
Recht zorgt voor ordening van de samenleving (respect voor veelheid, diversiteit in
situatie van schaarste), hoe verhoudt het recht zich tot moraal?
- te vrijblijvend en niet-bindend
- moraal = afhankelijk van innerlijke overtuigingen en opvattingen
- bij overtreding geen straf (niet-bindend) maar gewetensproblemen en
sociale afkeuring
- morele opvattingen = heterogeen en gedetailleerd
- moeilijk universeel afdwingbaar (morele overtuigingen verschillen tussen
individuen en groepen)
- sommige morele normen = essentieel
- naleving gewaarborgd dmv. afdwingbare regels (vb. diefstal en doden) en
juridische sancties
=> Het recht vertaalt essentiële morele normen naar afdwingbare regels (met mogelijke
sancties) om een stabiele, veilige en voorspelbare samenleving (met uiteenlopende
morele overtuigingen) te creëren.
- relatie recht en moraal = discussies
- debat tussen:
5
, 6
- aanhangers natuurrecht (recht en moraal verbonden, regels is rechtvaardig
als het moreel correct is)
- aanhangers rechtspositivisme (recht en moraal onafhankelijk, regels
opgesteld door een autoriteit)
- hoeveel vrijheid mag beperkt worden door het recht? welk criterium moet
gehanteerd worden (beslissen om vrijheid inperken om die van een ander te
waarborgen)?
- schadebeginsel (zie verder in cursus)
- verschillende visies op ‘wat rechtvaardigheid is’
- hoe wordt het ingevuld (zie verder in cursus)
Kenmerken van het rechtssysteem
De definitie van recht
1. recht = gericht op het reguleren van gedrag binnen de samenleving door
middel van normen. (normatieve ordening)
a. Deze normen bepalen wat juridisch als (on)juist wordt beschouwd & bieden
richtlijnen om het samenleven ordelijk en voorspelbaar te maken en
conflicten te voorkomen of op te lossen.
b. filosofische verklaring van de normatieve ordening; de enige realistische
manier om de samenleving te ordenen op een bindende wijze (anders dan
bij moraal) en zonder daarbij de vrijheid buitensporig te beperken (anders
dan in utopieën).
2. recht = een geheel van regels en voorschriften die bepalen wat wel of niet
mag.
a. Deze regels zijn formeel vastgelegd en vormen het juridische kader
waaraan individuen en instellingen zich moeten houden.
b. vastleggen wat juridisch wel en niet is toegestaan in slechts enkele vormen;
vrijheden, verplichtingen en aanspraken (waarbij iemand anders tegenover
jou een verplichting heeft).
3. recht = uitgevaardigd door of krachtens het maatschappelijk gezag.
a. regels en voorschriften zijn nodig,zo is er een autoriteit vereist die de macht
heeft om die regels op te leggen (krijgt mandaat om in het maatschappelijk
belang regels te formuleren en uit te vaardigen, wat het rechtskader
legitimiteit geeft)
4. recht = afdwingbaar door of krachtens het maatschappelijk gezag.
a. recht is dat het afdwingbaar (bv. politie/rechtbanken) is (anders dan bij
moraal/religie). Wie de regels overtreedt, kan worden gesanctioneerd of
gedwongen tot naleving van de voorschriften. (=motivering tot naleving)
=> Deze vier kenmerken maken duidelijk dat recht een gestructureerd en bindend
systeem is dat bedoeld is om orde in de samenleving te garanderen
Opbouw van het rechtssysteem
1. recht = de enige realistische manier om op een bindende wijze, en met respect
voor diversiteit en verscheidenheid, mensen in een samenleving van schaarste
vreedzaam te laten samenleven.
2. Dit wordt bereikt door de vrijheid van burgers af te bakenen
a. vastgelegd welke vrijheid zij hebben om hun levensdoelen te
verwezenlijken met de beschikbare schaarse middelen (zowel materiële
6
, 7
goederen als andere personen)
b. Zoals uit Kants definitie van recht: de vrijheid van de ene burger zal
beperkt zijn door de vrijheid van de andere burger.
3. vrijheid effectief afbakenen: normen nodig
a. die het gedrag van burgers reguleren door hen beperkingen op te leggen of
rechten toe te kennen.
4. Voor het vastleggen van deze normen zijn organen vereist:
a. de wetgevende macht (bevoegd om regels en voorschriften te formuleren):
Dit vereist normen die bepaalde personen de bevoegdheid geven om de
wetgevende functie uit te oefenen, evenals normen die voorschrijven hoe
deze functie moet worden uitgevoerd.
b. de uitvoerende macht. (Zorgt ervoor dat de regels en voorschriften
worden uitgevoerd en toegepast) normen nodig die bepaalde personen
machtigen om de uitvoerende functie uit te voeren, evenals normen die de
manier bepalen waarop deze functie wordt vervuld.
c. de rechterlijke macht (naleving van de regels en voorschriften afdwingt en
conflicten oplost): Normen nodig die bepaalde personen machtigen om de
rechterlijke functie uit te oefenen, en die vastleggen hoe deze functie moet
worden uitgevoerd.
=> Met deze drie machten wordt een systeem gecreëerd dat ervoor zorgt dat het recht de
samenleving op bindende wijze ordent, terwijl vrijheid zo maximaal mogelijk wordt
gewaarborgd
Dwang als basiskenmerk
- naleving van juridische normen = afdwingbaar → dwang (anders dan bij
moraal/religie)
- bij schending van normen → sancties (door de staat opgelegd)
- door wetgevende en rechterlijke
preventieve dwang repressieve dwang
- mensen motiveren/aanmoedigen om - bij faling van preventieve dwang,
de wet vrijwillig na te leven (dmv. toegepast bij overtreding
dreiging van sancties (vb. boetes, - vorm van sancties die worden
schadevergoeding, opgelegd
gevangenisstraffen)) om - doel = overtredingen bestraffen en
overtredingen te vermijden rechtsorde te handhaven
- doel = bepaald gedrag bevorderen
zonder een daadwerkelijke
handhaving uit te voeren
eerlijk en consistent toepassen
- handhaving van orde
- biedt rechtszekerheid aan burgers
- normen en sancties correct toegepast
Het gedachtenexperiment van de “society of angels” toont aan dat in een samenleving van
moreel perfecte wezens dwang niet nodig is en recht mogelijk overbodig lijkt. Bij mensen
is dit echter anders: conflicterende belangen, schaarse middelen en egoïsme maken
dwang noodzakelijk. Zo benadrukt het experiment juist de rol van recht en afdwingbare
7
