Sandra De Schrijver
1
2025/2026
KINDEREN IN INTERACTIE
INLEIDING
Wat is interactie?
Het bestaat uit 2 delen ‘inter’ (wat ‘tussen’ betekent) en ‘actie’.
Het gaat over een soort actie-reactie-patroon tussen mensen, dieren of dingen.
Woordenboek Van Dale: betekent het woord ‘wisselwerking’.
Het is GEEN eenrichtingsverkeer → onderlinge beïnvloeding tussen de mens en zijn omgeving.
Interactie als wisselwerking met de omgeving:
Mensen staan op verschillende manieren in wisselwerking met hun omgeving: met zichzelf, met anderen,
met materialen, met groepen waar ze deel van uitmaken en met de natuur.
Interactie is niet 1 maar 100 talen:
Kleuters communiceren niet alleen met woorden, maar op veel verschillende manieren. Loris Malaguzzi,
grondlegger van de Reggio-Emilia-pedagogiek, zag kinderen als onderzoekers die leren door te doen.
Daarom moeten leerkrachten rijke materialen aanbieden om mee te experimenteren. Malaguzzi
benadrukte dat kinderen “100 talen” hebben: ze drukken zich uit via beweging, spel, creativiteit en
gevoelens. Volgens hem beperkt de school vaak deze uitdrukkingsvormen, waardoor veel van die “talen”
verloren gaan.
Waarom kwaliteitsvolle interactie?
Het draagt bij tot verbondenheid en tot het welbevinden van kleuters.
Ze vormen de motor van groei en hebben gunstige effecten voor de ontwikkeling van kinderen.
Het draagt bij aan gelijke onderwijskansen.
Men onderscheidt 4 hefbomen om interacties naar een hoger niveau te tillen en rijke kansen te beiden
aan alle kleuters:
1. Warme relaties: het zou een prioriteit moeten zijn in de kleuterklas. Kleuters leren het best
wanneer ze zich veilig, thuis en vrij voelen om te ontdekken en te experimenteren. Dit gaat niet
alleen om individueel welbevinden, maar ook om het groepsgevoel. Daarom moet de leraar
warme banden opbouwen met elke kleuter en positieve relaties tussen kleuters onderling
stimuleren, zodat ze leren samenwerken en samenspelen.
2. Rijke taal: verbale communicatie is slechts 1 manier van interactie, maar wel een belangrijke
vaardigheid voor kleuters. Daarom spreken we van talige interactie. Kwaliteitsvolle talige
interactie vragen een rijke taal van de leraar, doordachte vragen en veel kansen om te praten. In
een veilige en warme klas durven kleuters spreken, leren ze nieuwe woorden en groeien hun
denk- en taalvaardigheden.
3. Denken en onderzoeken stimuleren: leraren moeten kleuters stimuleren om te
experimenteren, materialen te ontdekken en zelf te onderzoeken, zoals ook in de Reggio-Emilia-
,Sandra De Schrijver
2
2025/2026
visie. Maar denken stimuleren gaat verder: het omvat plannen, reflecteren, probleem oplossen,
denkprocessen verwoorden en zelfs filosoferen.
4. Expressie: kleuters verbinden met hun omgeving via muziek, beweging, dans, drama en
fantasiespel, wat aansluit bij Malaguzzi’s visie. Leraren die creatieve expressie stimuleren, geven
kleuters ruimte voor eigen ideeën en interpretaties. De focus ligt niet op het eindproduct, maar
op het creatieve proces, ondersteund door en open en warme houding.
1. HET BEGINT MET GRAAG ZIEN
1.1 WAAROM INVESTEREN IN GRAAG ZIEN?
In een kwaliteitsvolle kleuterklas moeten deze interacties aan een aantal zaken voldoen:
• Ze moeten het leren ondersteunen
• Ze moeten pedagogisch ondersteund zijn
• Ze zijn affectief of liefdevol
Liefdevolle of warme, positieve leerkracht-leerlingrelaties op korte en lange termijn bijdragen aan sociaal-
emotionele ontwikkeling, taakbetrokkenheid, schoolprestaties en het verminderen van het stressniveau
van kleuters.
Binnen deze veilige relatie kunnen zowel kleuters als volwassenen naar elkaar toegroeien en leren ze
elkaars sterktes en behoeften beter kennen. Als kinderen voelen dat ze graag gezien en gerespecteerd
worden, accepteren ze doorgaans de begeleiding van de leerkracht beter.
De sleutel tot positief gedrag: zie je kleuters graag!
Het stressniveau van zowel leraar als kind daalt wanneer er actief gewerkt wordt aan responsieve,
sensitieve, warme relaties met kinderen.
Kinderen hebben recht op bescherming, op participatie, op hun eigen mening en op een opvoeding waarin
hun welzijn vooropstaat.
• Kinderen niet alleen troosten als ze verdrietig zijn, maar ook actief luisteren
• Ruimte maken voor emoties, ook de moeilijke
• Op zoek gaan naar manieren om tegemoet te komen aan de nood aan voorspelbaarheid en slaap
op de kleuterschool
• Jezelf de vraag stellen: voelt elk kind zich welkom in mijn klas, elke dag opnieuw?
Graag zien is niet zomaar iets ‘extra’ datje doet als er tijd over is of om er later voordeel uit te halen. Het is
een fundamenteel onderdeel van kwaliteitsvol onderwijs en van recht doen aan wie kinderen zijn.
1.2 HOE KUN JE WERKEN AAN DE KWALITEIT VAN DE LEERKRACHT -KINDERRELATIE?
Je zou kunnen stellen dat om liefdevolle en zorgzame individuele relaties te werken, je vooral in deze 3
elementen kunt investeren:
1. Reflectie
2. Basishouding
3. Meespelen
Hoe kan je via reflecteren groeien in een warme, liefdevolle basishouding en relatie?
Een eerste stap kan zijn het observeren van je eigen relaties met kinderen in je klas. Met welke kleuters wil
je spontaan gaan spelen en met welke kleuters trek je het minder op? Waar ligt dat aan?
Neem een stap weg van het dogmatische ‘ik zie ze allemaal even graag’ n durf hierbij eerlijk te zijn
tegenover jezelf. Als je zicht hebt op je eigen gevoelens tegenover kleuters en zicht hebt op je huidige
relaties, kun je aan de slag. Dan ontstaat er ruimte voor verandering.
Naast observatie van je eigen relaties raden we je aan om jezelf geregeld te bevragen of laten bevragen.
, Sandra De Schrijver
3
2025/2026
Kritische reflectie naar eigen rol in problematische relaties met kinderen zal altijd gepaard gaan met
emoties en een gevoel van kwetsbaarheid. Tegelijkertijd moet je je bewust zijn van de ongelofelijke bron
van kracht die hier ligt.
Onderzoek laat zien dat wanneer het leerkrachten lukt om ondanks ongewenst gedrag van een kind, toch
een warme relatie met dit kind op te bouwen, het ongewenst gedrag langzamerhand afneemt en de
betrokkenheid bij school leren toenemen.
Voorbeeld: Na een drukke voormiddag merk je dat je kortaf reageerde op een kleuter die treuzelde met
opruimen. Tijdens de reflectie denk je na over waarom je zo reageerde, misschien was je zelf
gespannen of moe. Door dit inzicht besluit je de volgende keer eerst rustig adem te halen en met
zachtere toon te spreken. Zo vertrek je de warme, veilige band met het kind.
Veilige, liefdevolle basishouding:
Het is belangrijk om vanaf de start, de eerste schooldag, beschikbaar te zijn voor je kleuters en om
consistent warmte en geborgenheid te bieden.
Warmte kun je zien als een emotionele uiting van liefde. Er zijn verschillende manieren om warmte te
tonen.
Veilige basis: houdt in dat de leerkracht sensitief responsief reageert en meespeelt met de kleuters.
Hierdoor voelen ze zich gewaardeerd en krijgen ze vertrouwen in zichzelf, wat hen stimuleert om op
ontdekking te gaan en zich verder te ontwikkelen.
Veilige haven: verwijst naar de behoefte van kleuters om gerustgesteld, verzorgd en beschermd te
worden. Ze weten dat ze altijd kunnen terugvallen op de leerkracht wanneer er iets moeilijk of spannend
wordt, wat hen een gevoel van veiligheid geeft.
Voorbeeld: Een kleuter huilt omdat mama net is vertrokken. Jij gaat op ooghoogte zitten, benoemt het
gevoel (“Je mist mama nu, hé?”) en biedt een knuffel of nabijheid aan. Door warmte, begrip en
voorspelbaarheid te tonen, voelt het kind zich veilig en geborgen. Zo ontstaat een liefdesvolle basis
waarin het kind durft te exploreren en leren.
Wat is sensitief responsief gedrag?
Wordt gedefinieerd als de mate waarin een volwassene probeert de gevoelens en behoefte van het kind te
achterhalen en daar vervolgens gepast en tijdig op reageert.
Samenvatting:
• Het opmerken van de signalen van een kind
• Proberen te begrijpen wat het kind met deze signalen bedoelt
• Op een warme en ondersteunende manier omgaan met deze signalen, afgestemd op het kind en
de situatie
Wat is empathie? + 3 voorbeelden:
Of de inleving in emoties, gevoelens en ervaringen van kleuters, kun je zien als het verbindende weefsel
tussen de leerkracht en de kleuters.
Voorbeelden:
1. Gevoelens aanvaarden en benoemen:
• ‘Och Charlie, gevallen? Oh je teen gestoten. Ik kan me goed voorstellen dat je teen
stoten zoveel pijn doet, ik moet daar soms zelfs van gillen als mij dat gebeurt.’
• ‘Je lichaam is gespannen, Iben, ben je boos?’
2. Oprecht zorgen uiten:
• ‘Ik ben blij dat je je beter voelt, we misten je gisteren in de klas.’
• ‘Je hebt een mindere dag vandaag? Wat vervelend voor je.’
3. Check-ins doorheen de dag:
• ‘Hoe gaat het?’
1
2025/2026
KINDEREN IN INTERACTIE
INLEIDING
Wat is interactie?
Het bestaat uit 2 delen ‘inter’ (wat ‘tussen’ betekent) en ‘actie’.
Het gaat over een soort actie-reactie-patroon tussen mensen, dieren of dingen.
Woordenboek Van Dale: betekent het woord ‘wisselwerking’.
Het is GEEN eenrichtingsverkeer → onderlinge beïnvloeding tussen de mens en zijn omgeving.
Interactie als wisselwerking met de omgeving:
Mensen staan op verschillende manieren in wisselwerking met hun omgeving: met zichzelf, met anderen,
met materialen, met groepen waar ze deel van uitmaken en met de natuur.
Interactie is niet 1 maar 100 talen:
Kleuters communiceren niet alleen met woorden, maar op veel verschillende manieren. Loris Malaguzzi,
grondlegger van de Reggio-Emilia-pedagogiek, zag kinderen als onderzoekers die leren door te doen.
Daarom moeten leerkrachten rijke materialen aanbieden om mee te experimenteren. Malaguzzi
benadrukte dat kinderen “100 talen” hebben: ze drukken zich uit via beweging, spel, creativiteit en
gevoelens. Volgens hem beperkt de school vaak deze uitdrukkingsvormen, waardoor veel van die “talen”
verloren gaan.
Waarom kwaliteitsvolle interactie?
Het draagt bij tot verbondenheid en tot het welbevinden van kleuters.
Ze vormen de motor van groei en hebben gunstige effecten voor de ontwikkeling van kinderen.
Het draagt bij aan gelijke onderwijskansen.
Men onderscheidt 4 hefbomen om interacties naar een hoger niveau te tillen en rijke kansen te beiden
aan alle kleuters:
1. Warme relaties: het zou een prioriteit moeten zijn in de kleuterklas. Kleuters leren het best
wanneer ze zich veilig, thuis en vrij voelen om te ontdekken en te experimenteren. Dit gaat niet
alleen om individueel welbevinden, maar ook om het groepsgevoel. Daarom moet de leraar
warme banden opbouwen met elke kleuter en positieve relaties tussen kleuters onderling
stimuleren, zodat ze leren samenwerken en samenspelen.
2. Rijke taal: verbale communicatie is slechts 1 manier van interactie, maar wel een belangrijke
vaardigheid voor kleuters. Daarom spreken we van talige interactie. Kwaliteitsvolle talige
interactie vragen een rijke taal van de leraar, doordachte vragen en veel kansen om te praten. In
een veilige en warme klas durven kleuters spreken, leren ze nieuwe woorden en groeien hun
denk- en taalvaardigheden.
3. Denken en onderzoeken stimuleren: leraren moeten kleuters stimuleren om te
experimenteren, materialen te ontdekken en zelf te onderzoeken, zoals ook in de Reggio-Emilia-
,Sandra De Schrijver
2
2025/2026
visie. Maar denken stimuleren gaat verder: het omvat plannen, reflecteren, probleem oplossen,
denkprocessen verwoorden en zelfs filosoferen.
4. Expressie: kleuters verbinden met hun omgeving via muziek, beweging, dans, drama en
fantasiespel, wat aansluit bij Malaguzzi’s visie. Leraren die creatieve expressie stimuleren, geven
kleuters ruimte voor eigen ideeën en interpretaties. De focus ligt niet op het eindproduct, maar
op het creatieve proces, ondersteund door en open en warme houding.
1. HET BEGINT MET GRAAG ZIEN
1.1 WAAROM INVESTEREN IN GRAAG ZIEN?
In een kwaliteitsvolle kleuterklas moeten deze interacties aan een aantal zaken voldoen:
• Ze moeten het leren ondersteunen
• Ze moeten pedagogisch ondersteund zijn
• Ze zijn affectief of liefdevol
Liefdevolle of warme, positieve leerkracht-leerlingrelaties op korte en lange termijn bijdragen aan sociaal-
emotionele ontwikkeling, taakbetrokkenheid, schoolprestaties en het verminderen van het stressniveau
van kleuters.
Binnen deze veilige relatie kunnen zowel kleuters als volwassenen naar elkaar toegroeien en leren ze
elkaars sterktes en behoeften beter kennen. Als kinderen voelen dat ze graag gezien en gerespecteerd
worden, accepteren ze doorgaans de begeleiding van de leerkracht beter.
De sleutel tot positief gedrag: zie je kleuters graag!
Het stressniveau van zowel leraar als kind daalt wanneer er actief gewerkt wordt aan responsieve,
sensitieve, warme relaties met kinderen.
Kinderen hebben recht op bescherming, op participatie, op hun eigen mening en op een opvoeding waarin
hun welzijn vooropstaat.
• Kinderen niet alleen troosten als ze verdrietig zijn, maar ook actief luisteren
• Ruimte maken voor emoties, ook de moeilijke
• Op zoek gaan naar manieren om tegemoet te komen aan de nood aan voorspelbaarheid en slaap
op de kleuterschool
• Jezelf de vraag stellen: voelt elk kind zich welkom in mijn klas, elke dag opnieuw?
Graag zien is niet zomaar iets ‘extra’ datje doet als er tijd over is of om er later voordeel uit te halen. Het is
een fundamenteel onderdeel van kwaliteitsvol onderwijs en van recht doen aan wie kinderen zijn.
1.2 HOE KUN JE WERKEN AAN DE KWALITEIT VAN DE LEERKRACHT -KINDERRELATIE?
Je zou kunnen stellen dat om liefdevolle en zorgzame individuele relaties te werken, je vooral in deze 3
elementen kunt investeren:
1. Reflectie
2. Basishouding
3. Meespelen
Hoe kan je via reflecteren groeien in een warme, liefdevolle basishouding en relatie?
Een eerste stap kan zijn het observeren van je eigen relaties met kinderen in je klas. Met welke kleuters wil
je spontaan gaan spelen en met welke kleuters trek je het minder op? Waar ligt dat aan?
Neem een stap weg van het dogmatische ‘ik zie ze allemaal even graag’ n durf hierbij eerlijk te zijn
tegenover jezelf. Als je zicht hebt op je eigen gevoelens tegenover kleuters en zicht hebt op je huidige
relaties, kun je aan de slag. Dan ontstaat er ruimte voor verandering.
Naast observatie van je eigen relaties raden we je aan om jezelf geregeld te bevragen of laten bevragen.
, Sandra De Schrijver
3
2025/2026
Kritische reflectie naar eigen rol in problematische relaties met kinderen zal altijd gepaard gaan met
emoties en een gevoel van kwetsbaarheid. Tegelijkertijd moet je je bewust zijn van de ongelofelijke bron
van kracht die hier ligt.
Onderzoek laat zien dat wanneer het leerkrachten lukt om ondanks ongewenst gedrag van een kind, toch
een warme relatie met dit kind op te bouwen, het ongewenst gedrag langzamerhand afneemt en de
betrokkenheid bij school leren toenemen.
Voorbeeld: Na een drukke voormiddag merk je dat je kortaf reageerde op een kleuter die treuzelde met
opruimen. Tijdens de reflectie denk je na over waarom je zo reageerde, misschien was je zelf
gespannen of moe. Door dit inzicht besluit je de volgende keer eerst rustig adem te halen en met
zachtere toon te spreken. Zo vertrek je de warme, veilige band met het kind.
Veilige, liefdevolle basishouding:
Het is belangrijk om vanaf de start, de eerste schooldag, beschikbaar te zijn voor je kleuters en om
consistent warmte en geborgenheid te bieden.
Warmte kun je zien als een emotionele uiting van liefde. Er zijn verschillende manieren om warmte te
tonen.
Veilige basis: houdt in dat de leerkracht sensitief responsief reageert en meespeelt met de kleuters.
Hierdoor voelen ze zich gewaardeerd en krijgen ze vertrouwen in zichzelf, wat hen stimuleert om op
ontdekking te gaan en zich verder te ontwikkelen.
Veilige haven: verwijst naar de behoefte van kleuters om gerustgesteld, verzorgd en beschermd te
worden. Ze weten dat ze altijd kunnen terugvallen op de leerkracht wanneer er iets moeilijk of spannend
wordt, wat hen een gevoel van veiligheid geeft.
Voorbeeld: Een kleuter huilt omdat mama net is vertrokken. Jij gaat op ooghoogte zitten, benoemt het
gevoel (“Je mist mama nu, hé?”) en biedt een knuffel of nabijheid aan. Door warmte, begrip en
voorspelbaarheid te tonen, voelt het kind zich veilig en geborgen. Zo ontstaat een liefdesvolle basis
waarin het kind durft te exploreren en leren.
Wat is sensitief responsief gedrag?
Wordt gedefinieerd als de mate waarin een volwassene probeert de gevoelens en behoefte van het kind te
achterhalen en daar vervolgens gepast en tijdig op reageert.
Samenvatting:
• Het opmerken van de signalen van een kind
• Proberen te begrijpen wat het kind met deze signalen bedoelt
• Op een warme en ondersteunende manier omgaan met deze signalen, afgestemd op het kind en
de situatie
Wat is empathie? + 3 voorbeelden:
Of de inleving in emoties, gevoelens en ervaringen van kleuters, kun je zien als het verbindende weefsel
tussen de leerkracht en de kleuters.
Voorbeelden:
1. Gevoelens aanvaarden en benoemen:
• ‘Och Charlie, gevallen? Oh je teen gestoten. Ik kan me goed voorstellen dat je teen
stoten zoveel pijn doet, ik moet daar soms zelfs van gillen als mij dat gebeurt.’
• ‘Je lichaam is gespannen, Iben, ben je boos?’
2. Oprecht zorgen uiten:
• ‘Ik ben blij dat je je beter voelt, we misten je gisteren in de klas.’
• ‘Je hebt een mindere dag vandaag? Wat vervelend voor je.’
3. Check-ins doorheen de dag:
• ‘Hoe gaat het?’
