THEORIE RECHTSDENKEN
Rechtsdenken = visie op het recht vanuit de verhouding tussen recht en werkelijkheid
INLEIDING BOEK
STREVEN NAAR BETER RECHT VIA BETERE VORMING EN SELECTIE VAN RECHTERS
- Klassieke rechterlijke denken is categoriserend en vergelijkend
- Uitweg door interactie: rechters ertoe brengen hun eigen vooroordelen aanschouwen en de
veranderlijkheid (differentie en beweging) van de werkelijkheid benaderen => benaderen van de
verschildynamiek
MAGISTRAAT FUNGEERT NIET MEER ALS BOUCHE DE LA LOI
- Geen enkele casus valt onder voorafgaande wetgeving: elke casus is nieuw, anders en veranderlijk
- Magistraat moet over realiteitsinzicht beschikken, om daarna zijn juridisch alaam (rechtskennis) te
gebruiken => men moet die kennis in de werkelijkheid van de casus aanwenden
RECHTSGEVING
- Vorming moet van magistraten rechtsgevers maken
- Rechtsgeving (niet rechtsvinding) ontstaat wanneer een magistraat de overtuigingsbepalende
determinanten van zijn eigen denkproces, alsook de verschildynamische affectoren van elke nieuwe
casus kan bereiken
- Door interactieve vorming kiest men voor dynamisch en differentieel rechtsdenken => strenge selectie
van magistraten, en dus geen schrik nodig voor gouvernement des juges
o Doordat regels algemeen zijn en de casus uniek, moet de kloof tussen beide werelden
overbrugd worden door mensen die daartoe gevormd en geselecteerd zijn
HOGE RAAD VOOR JUSTITIE (HRJ)
FUNCTIE EN WERKING
ALGEMEEN
- Oprichting in 1999: nav zaak Dutroux (vertrouwen van de burger in Belgische justitie verbeteren)
- Functie: selectie, benoeming en aanwijzing van magistraten
TWEE INGREPEN IN ONS JUSTITIESYSTEEM NAV ZAAK DUTROUX
- Eenmaking van politiediensten (politiek en rijkswacht => federale en lokale politie): beter verloop van
communicatie
- Oprichting HRJ: vóór 1999 werden rechters benoemd via politieke partijen (verdeling volgens politieke
partijen in het Parlement) => rechters gekozen omwille van overtuiging of connecties, minder omwille
van bekwaamheid
SPAGHETTI ARREST in de zaak Dutroux
- Beslissing van HVC om welbepaalde onderzoeksrechter van de zaak af te halen
1
, - Reden: onderzoeksrechter was gaan eten op spaghettiavond ten voordele van slachtoffers
- Gevolg: onderzoeksrechter is niet langer onafhankelijk/onpartijdig => van de zaak gehaald
- Mensen vonden dit onrechtvaardig en gingen protesteren => gevolg: oprichting HRJ (minder politieke
inmenging, meer controle en kwaliteit bij benoemen van rechters)
BENOEMINGSCOMMISSIE in de HRJ
- Zowel adviescommissies (over justitie) als benoemingscommissies (benoeming van magistraten)
- HRJ ingevoerd in Grondwet: benoeming van HRJ zijn in feite door Minister van Justitie te aanvaarden
(mag slechts één keer weigeren kandidaat te benoemen, dus HRJ legt dan onmiddellijk opnieuw
voor)
- HRJ heeft enorme beslissingsmacht: quis custodiet ipsos custodes, maw wie bewaakt de bewakers?
- HRJ kan eigenlijk ronduit haar zin doen => angst voor gouvernement des juges
- Goeie selectie en vorming is nodig
EXAMEN HRJ
OUD EXAMEN
- HRJ: opdracht om magistraten en juristen te screenen op hun capaciteit om magistraat te worden en
voor het leven te benoemen
- Twee dingen: screenen via een examen + toewijzen aan welbepaalde plaats
- Begin HRJ: er werden zoveel mogelijk elementen in het examen gestopt (lappendeken)
o Vraag: op basis waarvan bepaalt HRJ wie in staat is magistraat te worden en tot het leven
benoemd te worden? => HRJ “de volhouder zegeviert”: het duurde heel lang, er was geen
enkele visie mbt wat een magistraat moet kunnen
o Vraag: hoe weet men of iemand in staat is, los van eigen overtuiging, een beslissing te
nemen die zo lang mogelijk effectief is? => HRJ: “er is een examen van twaalf onderdelen”
NIEUW EXAMEN
- HRJ is beginnen werken aan nieuw examen
- Gaat over manier waarop rechtsdenken verloopt: als men niet weet wat rechtsdenken is, hoe kan men
dat examen dan invullen? Men moet eigen vooringenomenheid aan de kant kunnen zetten en met de
casus omgaan alsof het iets beweeglijks en dynamisch is, en dat aansturen om tot een oplossing te
komen waar alle partijen zich in kunnen vinden
- Resultaat: examen van één dag bepaalt wie in BE magistraat kan worden
- Voor invoering van nieuw examen: toestemming nodig van Parti Socialiste (PS)
o PS: enorm politiek gewicht (in Wallonië tot op dag van vandaag via geheime stemming
waardoor beslissing uiteindelijk politiek is) => zij deden heel moeilijk
o PS ging destijds akkoord om nieuw examen uit te werken, op voorwaarde dat nieuw examen
nooit geïmplementeerd zou worden => later: Di Rupo voerde dit systeem meteen in
- Sindsdien: een examen met visie en interactie
o Interactie met elkaar: een vd manieren om ervoor te zorgen dat men het verst kan gaan in de
dynamiek vd casus
o Om die reden zetelt men in principe met drie rechters: prevaleert op alleenzetelende rechter,
interactie dient om eigen vooringenomenheid aan de kant te schuiven
- => Examen HRJ: zoektocht naar wie u zelf bent
2
,3
, MAGISTRAAT ALS PARADIGMA
TAAL EN TEKST
- Elk juridisch oordeel is bepaald door eigenheid jurist: vooroordelen en partijdigheden, sympathieën en
antipathieën, maar ook contextuele en persoonlijke ervaringen
- Jurist moet dit aan de kant schuiven => toch dient jurist te beseffen dat zuivere wetstoepssing
(legalisme) onzuiver is, en onaangepast aan eigenheid van een nieuwe casus
- Jurist lijdt aan dubbele blindheid
o Effect van eigen determinanten
o Invulling van legalisme
- Nood aan juiste selectie en vorming
STATISCH EN IDENTISCH => DIFFERENTIE EN DYNAMIEK
- Via contrapunten moeten we overgaan naar bewegingsdenken, verschildenken
- Rechter moet met zijn denken bij de verschildynamiek van de werkelijkheid geraken: hij moet zijn
denken sturend ontsturen, vanuit de eigen vooroordelen naar een noodzakelijk normerend oordeel,
dat aansluiting vindt op de differentiële en dynamische realiteit van de casus
STREVEN NAAR BETER RECHT VIA BETERE VORMING EN SELECTIE VAN RECHTERS
- Klassieke rechterlijke denken is categoriserend en vergelijkend
- Uitweg door interactie: rechters ertoe brengen hun eigen vooroordelen aanschouwen en de
veranderlijkheid (differentie en beweging) van de werkelijkheid benaderen => benaderen van de
verschildynamiek
MAGISTRAAT ALS PARADIGMA
- Magistraat moet bij uitstek een zeer goed jurist zijn en beslist over leven van anderen
- Men wil weten van magistraten hoe hun manier van denken tot stand komt
- Rechtsdenken = denken dat elke jurist in se meester zou moeten zijn
VOORBEHOUD
- Hoe slagen we erin onze eigen overtuigingen/intuïtie aan de kant te schuiven wanneer we beslissingen
nemen?
o Belang van interactie: door interactie eigen overtuigingen aan de kant schuiven
o Belang van contrapuntaffectoren: middel om in een statische, klassieke rechtsanalyse alsnog
verschildynamiek te genereren
BREAKFAST JURISPRUDENCE
- Wet kiezen om casus op te lossen in functie vd overtuiging vd zetelende magistraat, niet de wet die
eigenlijk gehanteerd moet worden
4
Rechtsdenken = visie op het recht vanuit de verhouding tussen recht en werkelijkheid
INLEIDING BOEK
STREVEN NAAR BETER RECHT VIA BETERE VORMING EN SELECTIE VAN RECHTERS
- Klassieke rechterlijke denken is categoriserend en vergelijkend
- Uitweg door interactie: rechters ertoe brengen hun eigen vooroordelen aanschouwen en de
veranderlijkheid (differentie en beweging) van de werkelijkheid benaderen => benaderen van de
verschildynamiek
MAGISTRAAT FUNGEERT NIET MEER ALS BOUCHE DE LA LOI
- Geen enkele casus valt onder voorafgaande wetgeving: elke casus is nieuw, anders en veranderlijk
- Magistraat moet over realiteitsinzicht beschikken, om daarna zijn juridisch alaam (rechtskennis) te
gebruiken => men moet die kennis in de werkelijkheid van de casus aanwenden
RECHTSGEVING
- Vorming moet van magistraten rechtsgevers maken
- Rechtsgeving (niet rechtsvinding) ontstaat wanneer een magistraat de overtuigingsbepalende
determinanten van zijn eigen denkproces, alsook de verschildynamische affectoren van elke nieuwe
casus kan bereiken
- Door interactieve vorming kiest men voor dynamisch en differentieel rechtsdenken => strenge selectie
van magistraten, en dus geen schrik nodig voor gouvernement des juges
o Doordat regels algemeen zijn en de casus uniek, moet de kloof tussen beide werelden
overbrugd worden door mensen die daartoe gevormd en geselecteerd zijn
HOGE RAAD VOOR JUSTITIE (HRJ)
FUNCTIE EN WERKING
ALGEMEEN
- Oprichting in 1999: nav zaak Dutroux (vertrouwen van de burger in Belgische justitie verbeteren)
- Functie: selectie, benoeming en aanwijzing van magistraten
TWEE INGREPEN IN ONS JUSTITIESYSTEEM NAV ZAAK DUTROUX
- Eenmaking van politiediensten (politiek en rijkswacht => federale en lokale politie): beter verloop van
communicatie
- Oprichting HRJ: vóór 1999 werden rechters benoemd via politieke partijen (verdeling volgens politieke
partijen in het Parlement) => rechters gekozen omwille van overtuiging of connecties, minder omwille
van bekwaamheid
SPAGHETTI ARREST in de zaak Dutroux
- Beslissing van HVC om welbepaalde onderzoeksrechter van de zaak af te halen
1
, - Reden: onderzoeksrechter was gaan eten op spaghettiavond ten voordele van slachtoffers
- Gevolg: onderzoeksrechter is niet langer onafhankelijk/onpartijdig => van de zaak gehaald
- Mensen vonden dit onrechtvaardig en gingen protesteren => gevolg: oprichting HRJ (minder politieke
inmenging, meer controle en kwaliteit bij benoemen van rechters)
BENOEMINGSCOMMISSIE in de HRJ
- Zowel adviescommissies (over justitie) als benoemingscommissies (benoeming van magistraten)
- HRJ ingevoerd in Grondwet: benoeming van HRJ zijn in feite door Minister van Justitie te aanvaarden
(mag slechts één keer weigeren kandidaat te benoemen, dus HRJ legt dan onmiddellijk opnieuw
voor)
- HRJ heeft enorme beslissingsmacht: quis custodiet ipsos custodes, maw wie bewaakt de bewakers?
- HRJ kan eigenlijk ronduit haar zin doen => angst voor gouvernement des juges
- Goeie selectie en vorming is nodig
EXAMEN HRJ
OUD EXAMEN
- HRJ: opdracht om magistraten en juristen te screenen op hun capaciteit om magistraat te worden en
voor het leven te benoemen
- Twee dingen: screenen via een examen + toewijzen aan welbepaalde plaats
- Begin HRJ: er werden zoveel mogelijk elementen in het examen gestopt (lappendeken)
o Vraag: op basis waarvan bepaalt HRJ wie in staat is magistraat te worden en tot het leven
benoemd te worden? => HRJ “de volhouder zegeviert”: het duurde heel lang, er was geen
enkele visie mbt wat een magistraat moet kunnen
o Vraag: hoe weet men of iemand in staat is, los van eigen overtuiging, een beslissing te
nemen die zo lang mogelijk effectief is? => HRJ: “er is een examen van twaalf onderdelen”
NIEUW EXAMEN
- HRJ is beginnen werken aan nieuw examen
- Gaat over manier waarop rechtsdenken verloopt: als men niet weet wat rechtsdenken is, hoe kan men
dat examen dan invullen? Men moet eigen vooringenomenheid aan de kant kunnen zetten en met de
casus omgaan alsof het iets beweeglijks en dynamisch is, en dat aansturen om tot een oplossing te
komen waar alle partijen zich in kunnen vinden
- Resultaat: examen van één dag bepaalt wie in BE magistraat kan worden
- Voor invoering van nieuw examen: toestemming nodig van Parti Socialiste (PS)
o PS: enorm politiek gewicht (in Wallonië tot op dag van vandaag via geheime stemming
waardoor beslissing uiteindelijk politiek is) => zij deden heel moeilijk
o PS ging destijds akkoord om nieuw examen uit te werken, op voorwaarde dat nieuw examen
nooit geïmplementeerd zou worden => later: Di Rupo voerde dit systeem meteen in
- Sindsdien: een examen met visie en interactie
o Interactie met elkaar: een vd manieren om ervoor te zorgen dat men het verst kan gaan in de
dynamiek vd casus
o Om die reden zetelt men in principe met drie rechters: prevaleert op alleenzetelende rechter,
interactie dient om eigen vooringenomenheid aan de kant te schuiven
- => Examen HRJ: zoektocht naar wie u zelf bent
2
,3
, MAGISTRAAT ALS PARADIGMA
TAAL EN TEKST
- Elk juridisch oordeel is bepaald door eigenheid jurist: vooroordelen en partijdigheden, sympathieën en
antipathieën, maar ook contextuele en persoonlijke ervaringen
- Jurist moet dit aan de kant schuiven => toch dient jurist te beseffen dat zuivere wetstoepssing
(legalisme) onzuiver is, en onaangepast aan eigenheid van een nieuwe casus
- Jurist lijdt aan dubbele blindheid
o Effect van eigen determinanten
o Invulling van legalisme
- Nood aan juiste selectie en vorming
STATISCH EN IDENTISCH => DIFFERENTIE EN DYNAMIEK
- Via contrapunten moeten we overgaan naar bewegingsdenken, verschildenken
- Rechter moet met zijn denken bij de verschildynamiek van de werkelijkheid geraken: hij moet zijn
denken sturend ontsturen, vanuit de eigen vooroordelen naar een noodzakelijk normerend oordeel,
dat aansluiting vindt op de differentiële en dynamische realiteit van de casus
STREVEN NAAR BETER RECHT VIA BETERE VORMING EN SELECTIE VAN RECHTERS
- Klassieke rechterlijke denken is categoriserend en vergelijkend
- Uitweg door interactie: rechters ertoe brengen hun eigen vooroordelen aanschouwen en de
veranderlijkheid (differentie en beweging) van de werkelijkheid benaderen => benaderen van de
verschildynamiek
MAGISTRAAT ALS PARADIGMA
- Magistraat moet bij uitstek een zeer goed jurist zijn en beslist over leven van anderen
- Men wil weten van magistraten hoe hun manier van denken tot stand komt
- Rechtsdenken = denken dat elke jurist in se meester zou moeten zijn
VOORBEHOUD
- Hoe slagen we erin onze eigen overtuigingen/intuïtie aan de kant te schuiven wanneer we beslissingen
nemen?
o Belang van interactie: door interactie eigen overtuigingen aan de kant schuiven
o Belang van contrapuntaffectoren: middel om in een statische, klassieke rechtsanalyse alsnog
verschildynamiek te genereren
BREAKFAST JURISPRUDENCE
- Wet kiezen om casus op te lossen in functie vd overtuiging vd zetelende magistraat, niet de wet die
eigenlijk gehanteerd moet worden
4
