Inhoudsopgave
1 Inleiding............................................................................................................... 7
1.1 Welzijnszorg.................................................................................................. 7
1.1.1 Criminologische relevantie aandacht voor welzijn..................................7
1.2 De criminoloog.............................................................................................. 9
2 De verzorgingsstaat............................................................................................ 9
2.1 Verzorgingsstaat: de origines......................................................................10
2.2 Solidariteit (horizontaal).............................................................................. 10
2.3 Solidariteit = sociale cohesie......................................................................11
2.4 Normatieve dimensies van solidariteit in de sociale welvaarsstaat.............12
2.4.1 Wat is solidariteit?................................................................................. 12
2.4.2 Solidariteit en lidmaatschap..................................................................12
2.4.3 Verschillende vormen en netwerken van solidariteit............................13
2.4.4 Solidariteit en sociale zekerheid............................................................15
2.4.5 Solidariteit, kennis en technologie........................................................15
2.4.6 Sociale grondrechten............................................................................ 15
2.4.7 Grondrechten en solidariteit.................................................................16
2.4.8 Sociale grondrechten als stapstenen naar emancipatie........................16
2.5 Solidariteit en sociale zekerheid..................................................................17
2.6 Historiek van de verzorgingsstaat en hoe ons denken over welzijn en
welzijnszorg ontwikkelde................................................................................... 18
2.6.1 Inleiding................................................................................................ 18
2.6.2 Welzijn: van gunst naar recht................................................................19
2.6.2.1 19e eeuw en begin 20ste eeuw.........................................................20
2.6.2.2 Na Tweede Wereldoorlog................................................................21
2.6.2.3 Jaren ’60, ’70, ’80 en ‘90.................................................................22
2.7 Wat betekenen deze historische ontwikkelingen voor het benaderen van
welzijn en criminaliteit?..................................................................................... 25
1
Welzijn en criminologie
, 2.7.1 Crisis van de resocialiseringsfilosofie....................................................25
2.7.2 Van verzorgingsstaat naar veiligheidsstaat?.........................................26
2.7.3 De naoorlogse verzorgingsstaat en de ontwikkeling van sociale
criminaliteitspreventie................................................................................... 28
2.8 Potentiële impact COVID-crisis op het denken over de verzorgingsstaat?. .29
2.8.1 Hedendaagse verzorgingsstaten wereldwijd.........................................29
2.9 Organisatie welzijnszorg.............................................................................. 32
2.9.1 De welzijnsoverheden in België.............................................................32
2.9.2 De bestuurlijke organisatie van het welzijnsbeleid in Vlaanderen.........33
2.9.2.1 Beleid op verschillende bestuursniveaus........................................33
2.9.2.2 Afstemming en samenwerking tussen de bestuursniveaus............35
2.10 Recente ontwikkelingen en uitdagingen...................................................36
2.10.1 Stijgende vraag naar zorg...................................................................36
2.10.2 Vraag naar zorg wordt complexer.......................................................37
2.10.3 Hoe omgaan met veranderende vraag?..............................................37
2.10.4 Bestuurlijk-organisatorische uitdagingen............................................38
2.10.5 Professionalisering van de sector........................................................39
2.10.6 Financiering......................................................................................... 39
2.10.7 Commercialisering en vermarkting van de zorg..................................40
2.10.8 Vermaatschappelijking van de zorg....................................................40
3 Maatschappelijke dynamieken: armoede, discriminatie, racisme, vloeibare
samenleving......................................................................................................... 40
3.1 Armoede en economische omstandigheden................................................40
3.1.1 Armoede in cijfers: EU-SILC...................................................................40
3.1.1.1 Observaties..................................................................................... 42
3.1.2 Wooncrisis............................................................................................. 43
3.1.3 Armoede is méér dan onvoldoende en/of onzeker inkomen.................43
3.1.4 Het bejegenen van mensen in armoede...............................................44
3.1.5 Grote kloven en drempels voor mensen in armoede............................44
2
Welzijn en criminologie
, 3.1.6 Armoede................................................................................................ 45
3.1.7 Hoe benaderen we armoede?...............................................................46
3.1.8 Waarom neemt armoede niet af?..........................................................47
3.1.9 De nieuwe sociale kwestie....................................................................47
3.1.10 Armoedebeleid.................................................................................... 48
3.1.10.1 Twee shifts in armoedebeleid uitgelicht........................................49
3.1.11 Ook culturele ontwikkeling..................................................................51
3.1.12 Verband armoede ~ criminaliteit?.....................................................51
3.1.13 Enkele historici.................................................................................... 52
3.1.14 Verbanden tussen armoede en criminaliteit in het positivistisch
denken in de 19de eeuw.................................................................................. 53
3.1.14.1 Sociaal positivistische verklaringen..............................................54
3.1.15 Willem Adriaan Bonger (1876-1940)..................................................56
3.1.15.1 ’Criminalité et conditions économiques’.......................................56
3.1.16 Clara Wichmann (1885-1922).............................................................58
3.1.17 Strain: Robert Merton (1910-2003) = spanning theorie......................58
3.1.18 Situationele verklaringen....................................................................59
3.1.19 Left realism: o.a. John Lea...................................................................61
3.1.20 Loïc Wacquant: Punishing the Poor.....................................................62
3.1.21 Effecten van armoede op diverse vlakken..........................................62
3.2 Discriminatie en racisme............................................................................. 63
3.2.1 Discriminatie......................................................................................... 63
3.2.1.1 Antidiscriminatie wetgeving............................................................63
3.2.1.2 Discriminatie (de juridische benadering)........................................65
3.2.1.3 Verboden gedragingen....................................................................65
3.2.1.4 Intersectionaliteit............................................................................ 67
3.2.1.5 Equality bodies en mensenrechten-instituten in België..................68
3.2.2 Racisme................................................................................................ 68
3.2.2.1 Racisme als perspectief (Jan Blommaert).......................................69
3
Welzijn en criminologie
, 3.2.2.2 Voorbeeld onderzoek professor - Selectieve ‘culturalisering’ in de
praktijk van de............................................................................................ 71
jeugdbescherming in België........................................................................71
3.3 Vloeibare samenleving – existentiële onzekerheden...................................75
3.3.1 Zygmunt Bauman (1925-2017).............................................................75
3.3.2 De kern van het probleem....................................................................76
3.3.3 ‘Vloeibaar’ (‘liquid’)............................................................................... 77
4 De actoren van welzijnszorg en hedendaagse beleidslogica’s..........................78
4.1 De sociale kaart........................................................................................... 79
4.1.1 Database............................................................................................... 79
4.1.2 De sociale kaart als constructie............................................................79
4.1.3 Indeling interventies............................................................................. 80
4.1.3.1 Verschillende indelingen interventies mogelijk...............................81
4.2 Algemeen welzijnswerk............................................................................... 82
4.2.1 Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn.................................82
4.2.2 CAW (Centra voor Algemeen Welzijnswerk)..........................................83
4.2.3 ITER....................................................................................................... 85
4.2.4 Stop it now............................................................................................ 85
4.2.5 Zorgcentra na seksueel geweld (ZSG)..................................................86
4.2.6 Diverse actoren laagdrempelige welzijnszorg.......................................88
4.2.7 Casus.................................................................................................... 88
4.3 Professionele zorg?..................................................................................... 89
4.3.1 Anti-professionele discours...................................................................89
4.3.1.1 Mantelzorg...................................................................................... 89
4.3.2 Vermaatschappelijking van de zorg als nieuwe bestuurlijke logica.......90
4.3.2.1 Vermaatschappelijking van de zorg: de ideeën..............................90
4.3.2.2 Kritieken op ‘vermaatschappelijking’..............................................91
4.4 Sociaal schaduwwerk.................................................................................. 92
4.4.1 Managerialisme als ‘nieuwe’ bestuurlijke logica...................................93
4
Welzijn en criminologie
1 Inleiding............................................................................................................... 7
1.1 Welzijnszorg.................................................................................................. 7
1.1.1 Criminologische relevantie aandacht voor welzijn..................................7
1.2 De criminoloog.............................................................................................. 9
2 De verzorgingsstaat............................................................................................ 9
2.1 Verzorgingsstaat: de origines......................................................................10
2.2 Solidariteit (horizontaal).............................................................................. 10
2.3 Solidariteit = sociale cohesie......................................................................11
2.4 Normatieve dimensies van solidariteit in de sociale welvaarsstaat.............12
2.4.1 Wat is solidariteit?................................................................................. 12
2.4.2 Solidariteit en lidmaatschap..................................................................12
2.4.3 Verschillende vormen en netwerken van solidariteit............................13
2.4.4 Solidariteit en sociale zekerheid............................................................15
2.4.5 Solidariteit, kennis en technologie........................................................15
2.4.6 Sociale grondrechten............................................................................ 15
2.4.7 Grondrechten en solidariteit.................................................................16
2.4.8 Sociale grondrechten als stapstenen naar emancipatie........................16
2.5 Solidariteit en sociale zekerheid..................................................................17
2.6 Historiek van de verzorgingsstaat en hoe ons denken over welzijn en
welzijnszorg ontwikkelde................................................................................... 18
2.6.1 Inleiding................................................................................................ 18
2.6.2 Welzijn: van gunst naar recht................................................................19
2.6.2.1 19e eeuw en begin 20ste eeuw.........................................................20
2.6.2.2 Na Tweede Wereldoorlog................................................................21
2.6.2.3 Jaren ’60, ’70, ’80 en ‘90.................................................................22
2.7 Wat betekenen deze historische ontwikkelingen voor het benaderen van
welzijn en criminaliteit?..................................................................................... 25
1
Welzijn en criminologie
, 2.7.1 Crisis van de resocialiseringsfilosofie....................................................25
2.7.2 Van verzorgingsstaat naar veiligheidsstaat?.........................................26
2.7.3 De naoorlogse verzorgingsstaat en de ontwikkeling van sociale
criminaliteitspreventie................................................................................... 28
2.8 Potentiële impact COVID-crisis op het denken over de verzorgingsstaat?. .29
2.8.1 Hedendaagse verzorgingsstaten wereldwijd.........................................29
2.9 Organisatie welzijnszorg.............................................................................. 32
2.9.1 De welzijnsoverheden in België.............................................................32
2.9.2 De bestuurlijke organisatie van het welzijnsbeleid in Vlaanderen.........33
2.9.2.1 Beleid op verschillende bestuursniveaus........................................33
2.9.2.2 Afstemming en samenwerking tussen de bestuursniveaus............35
2.10 Recente ontwikkelingen en uitdagingen...................................................36
2.10.1 Stijgende vraag naar zorg...................................................................36
2.10.2 Vraag naar zorg wordt complexer.......................................................37
2.10.3 Hoe omgaan met veranderende vraag?..............................................37
2.10.4 Bestuurlijk-organisatorische uitdagingen............................................38
2.10.5 Professionalisering van de sector........................................................39
2.10.6 Financiering......................................................................................... 39
2.10.7 Commercialisering en vermarkting van de zorg..................................40
2.10.8 Vermaatschappelijking van de zorg....................................................40
3 Maatschappelijke dynamieken: armoede, discriminatie, racisme, vloeibare
samenleving......................................................................................................... 40
3.1 Armoede en economische omstandigheden................................................40
3.1.1 Armoede in cijfers: EU-SILC...................................................................40
3.1.1.1 Observaties..................................................................................... 42
3.1.2 Wooncrisis............................................................................................. 43
3.1.3 Armoede is méér dan onvoldoende en/of onzeker inkomen.................43
3.1.4 Het bejegenen van mensen in armoede...............................................44
3.1.5 Grote kloven en drempels voor mensen in armoede............................44
2
Welzijn en criminologie
, 3.1.6 Armoede................................................................................................ 45
3.1.7 Hoe benaderen we armoede?...............................................................46
3.1.8 Waarom neemt armoede niet af?..........................................................47
3.1.9 De nieuwe sociale kwestie....................................................................47
3.1.10 Armoedebeleid.................................................................................... 48
3.1.10.1 Twee shifts in armoedebeleid uitgelicht........................................49
3.1.11 Ook culturele ontwikkeling..................................................................51
3.1.12 Verband armoede ~ criminaliteit?.....................................................51
3.1.13 Enkele historici.................................................................................... 52
3.1.14 Verbanden tussen armoede en criminaliteit in het positivistisch
denken in de 19de eeuw.................................................................................. 53
3.1.14.1 Sociaal positivistische verklaringen..............................................54
3.1.15 Willem Adriaan Bonger (1876-1940)..................................................56
3.1.15.1 ’Criminalité et conditions économiques’.......................................56
3.1.16 Clara Wichmann (1885-1922).............................................................58
3.1.17 Strain: Robert Merton (1910-2003) = spanning theorie......................58
3.1.18 Situationele verklaringen....................................................................59
3.1.19 Left realism: o.a. John Lea...................................................................61
3.1.20 Loïc Wacquant: Punishing the Poor.....................................................62
3.1.21 Effecten van armoede op diverse vlakken..........................................62
3.2 Discriminatie en racisme............................................................................. 63
3.2.1 Discriminatie......................................................................................... 63
3.2.1.1 Antidiscriminatie wetgeving............................................................63
3.2.1.2 Discriminatie (de juridische benadering)........................................65
3.2.1.3 Verboden gedragingen....................................................................65
3.2.1.4 Intersectionaliteit............................................................................ 67
3.2.1.5 Equality bodies en mensenrechten-instituten in België..................68
3.2.2 Racisme................................................................................................ 68
3.2.2.1 Racisme als perspectief (Jan Blommaert).......................................69
3
Welzijn en criminologie
, 3.2.2.2 Voorbeeld onderzoek professor - Selectieve ‘culturalisering’ in de
praktijk van de............................................................................................ 71
jeugdbescherming in België........................................................................71
3.3 Vloeibare samenleving – existentiële onzekerheden...................................75
3.3.1 Zygmunt Bauman (1925-2017).............................................................75
3.3.2 De kern van het probleem....................................................................76
3.3.3 ‘Vloeibaar’ (‘liquid’)............................................................................... 77
4 De actoren van welzijnszorg en hedendaagse beleidslogica’s..........................78
4.1 De sociale kaart........................................................................................... 79
4.1.1 Database............................................................................................... 79
4.1.2 De sociale kaart als constructie............................................................79
4.1.3 Indeling interventies............................................................................. 80
4.1.3.1 Verschillende indelingen interventies mogelijk...............................81
4.2 Algemeen welzijnswerk............................................................................... 82
4.2.1 Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn.................................82
4.2.2 CAW (Centra voor Algemeen Welzijnswerk)..........................................83
4.2.3 ITER....................................................................................................... 85
4.2.4 Stop it now............................................................................................ 85
4.2.5 Zorgcentra na seksueel geweld (ZSG)..................................................86
4.2.6 Diverse actoren laagdrempelige welzijnszorg.......................................88
4.2.7 Casus.................................................................................................... 88
4.3 Professionele zorg?..................................................................................... 89
4.3.1 Anti-professionele discours...................................................................89
4.3.1.1 Mantelzorg...................................................................................... 89
4.3.2 Vermaatschappelijking van de zorg als nieuwe bestuurlijke logica.......90
4.3.2.1 Vermaatschappelijking van de zorg: de ideeën..............................90
4.3.2.2 Kritieken op ‘vermaatschappelijking’..............................................91
4.4 Sociaal schaduwwerk.................................................................................. 92
4.4.1 Managerialisme als ‘nieuwe’ bestuurlijke logica...................................93
4
Welzijn en criminologie
