Taal – diagnostiek Deel 2: volwassenen
TAAL – DIAGNOSTIEK BIJ VOLWASSENEN
1. INLEIDING
1.1. AFASIE EN COGNITIEVE COMMUNICATIESTOORNISSEN
- Communicatie in dagelijks leven hoofdzakelijk via taal
o Gebruik van woorden, zinnen en verhalen om geheel vanzelfsprekend onze gedachten, ideeën en
gevoelens met anderen te delen
o Zowel schriftelijk als verbaal
- Ook begrijpen van woorden, zinnen en verhalen door te luisteren of te lezen
- Talige communicatie uniek voor de mensen
2. BESCHRIJVEN VAN AFASIE
2.1. EVALUATIE
- Student kan als logopedist afasie uitleggen al naargelang de doelgroep (PMA, naasten en/of
zorgverlener)
- Student gebruikt de geschikte hulpmiddelen in een gesprek met de PMA om elkaars boodschap beter te
begrijpen
- Student stelt gerichte vragen in gesprek met de PMA en zijn naasten en/of zorgverlener naar de impact
op de activiteiten in het leven van alledag van de PMA. De student gebruikt als leidraad het ICF en het A-
FROM.
2.2. AFASIE
2.2.1. SITUERING EN DEFINITIE
Situering van afasie als neurogene communicatiestoornis:
- Afasie, spraakapraxie, dysartrie, en cognitieve communicatiestoornissen behoren tot de neurogene
communicatiestoornissen
- Neurogene communicatiestoornissen = communicatiestoornissen van talige- (afasie), spraakmotorische
(spraakapraxie of dysartrie) of cognitieve (cognitieve communicatiestoornissen of CCS) origine, die
ontstaan door een niet-aangeboren hersenletsel (NAH)
- Deze stoornissen kunnen geïsoleerd of samen voorkomen
- NAH is letsel in hersenen dat ontstaan is na de geboorte:
o Beroerte → CVA: 200-350 per 100.000 inwoners per jaar in België
• Meest voorkomende oorzaak van afasie (85%) → 80% ischemisch, 20% hemorragisch
o Trauma
o Tumor
o Infectie
o Intoxicaties en vitaminedeficiënties
o Neurodegeneratieve ziektes
Definitie van afasie als verworven taalstoornis:
- Afasie = afgeleid uit Grieks woord ‘apathos’, wat letterlijk ‘geen spraak’ betekent
o Let op! Afasie is taalstoornis, geen spraakstoornis!
o Veroorzaakt door een focaal hersenletsel, nadat de taal verworven is
- Afasie = taalstoornis
o Centrale stoornis waarbij 4 taalmodaliteiten (spreken, luisteren, lezen, schrijven) in meer of mindere
mate zijn aangetast
Pagina 1 van 48
,Taal – diagnostiek Deel 2: volwassenen
o Zo onderscheid afasie zich van dysartrie of spraakstoornis
o Naargelang lokalisatie heeft PMA bepaalde afasiesymptomen zoals bv. semantische parafasieën
(trein → bus) en/of fonologische parafasieën (trein → krein)
- Om van afasie te spreken moet er een aantoonbaar NAH aanwezig zijn
o Letsel moet zichtbaar zijn op beeldvorming
o Zo’n hersenletsel maakt onderscheid tussen afasie en verwarde taalproductie met psychogene
oorzaak (bv. Schizofrenie)
- Hersenletsel moet focaal zijn
o Hersenletsel heeft duidelijke focus, wat meerwaarde is voor anatomo-klinische correlaties =
onderzoeker koppelt plaats van letsel aan symptomen die hij hoort/ziet en legt zo verbanden
o Onderzoeker krijgt inzicht in organisatie en lokalisatie van normale taalgebruik
o In geval van diffuus letsel (hersentrauma, dementie, …) spreekt men niet van afasie
- Afasie = verworven stoornis
o Hierdoor onderscheidt afasie zich van een TOS
o TOS kent verschillende oorzaken (perinataal zuurstoftekort, genetische afwijking, …) maar heeft
vaan geen duidelijke oorzaak
o Als kind hersenletsel oploopt tijdens de taalontwikkeling kan hij ook een taalstoornis hebben =
kinderafasie
2.2.2. PREVALENTIE EN INDICENTIE
- Prevalentie = totaal aantal personen met afasie op bepaald ogenblik
o Weinig cijfermateriaal voor België of Vlaanderen
o Vergelijking met NL → ongeveer 110.000 Vlamingen hebben beroerte, waarna 1/3 afasie heeft
- Incidentie = aantal nieuwe gevallen
o In USA jaarlijks 180.000 nieuwe mensen met afasie (vaak ouderen door beroerte)
o Kans op ontwikkelen beroerte stijgt met stijgende leeftijd
o 15% van 65+’ers en 43% van 85+’ers krijgt beroerte
2.2.3. OORZAKEN
Verschillende oorzaken die normale werking van zenuwstelsel (in bijzonder hersenen) kunnen verstoren.
Hersencellen functioneren normaal als ze van voldoende zuurstof en voedingsstoffen (bv. glucose door
bloed) voorzien worden. Als hersenen paar minuten te weinig zuurstof en voedingsstoffen krijgen, zullen er
hersencellen afsterven = necrose.
Enkele oorzaken van zenuwcelsterfte: CVA, tumor, infectie, intoxicatie, vitaminedeficiëntie, trauma of
degeneratieve stoornis.
CVA, CEREBROVASCULAIR ACCIDENT (BEROERTE)
- 85% van gevallen van afasie is veroorzaakt door beroerte
- Afasie ontstaat wanneer de taalcentra in de taaldominante hersenhelft plots (acuut) niet meer van
voedingsstoffen en zuurstof worden voorzien
- Arteria cerebri media (ACM) is bloedvat dat meestal verantwoordelijk is voor ontstaan van afasie
Pagina 2 van 48
,Taal – diagnostiek Deel 2: volwassenen
Een CVA kan 2 oorzaken hebben:
Ischemisch CVA (‘infarct’)
- Bloedtoevoer naar hersenen afgesloten door
embolie of trombus (bloedprop)
- Achterliggende hersenweefsel wordt hierdoor
minder of niet doorbloed
- ‘Hypoperfusie’
- 80% van de gevallen
Hemorragisch CVA
(‘hersenbloeding’) - Bloed ontsnapt uit bloedbaan door scheur
- Zenuwcellen niet meer voorzien van
voedingsstoffen, bloed uit bloedvat stroomt los
door hersenen
- Bloed kan nergens heen → verhoging druk op
omliggende gebieden → hersencellen sterven
af
- Acuut gevaar = overdruk in hersenen
- 20% van de gevallen
TRAUMATA
= traumatisch hersenletsel
- 20-29 jaar → ongevallen in verkeer (NL)
- 60-75 jaar → val in huis (NL)
- Mannen 3x vaker betrokken bij ongeval dan vrouwen
- Traumatisch hersenletsel wordt ingedeeld door aanwezigheid en duur van bewustzijnsverlies en
geheugenverlies (amnesie)
o Trauma met hoofd dat niet leidt tot bewustzijnsverlies of amnesie, noemen we traumatisch
hoofdletsel = trauma capitis
o Wel spraken van bewustzijnsverlies en amnesie (hoe kort dit ook is) = traumatisch hersenletsel =
cranio-cerebraal trauma
o Nadat pt bijkomt is hij meestal gedurende bepaalde periode verward en onrustig door
posttraumatische amnesie (PTA, geheugenverlies na het ongeval)
o Schade aan de hersenen na een trauma is meestal groter en diffuser dan bij focaal letsel
• Hierdoor gaat afasie na traumatisch hersenletsel meestal gepaard met andere cognitieve
stoornissen zoals geheugen- en gedragsproblemen → zijn meestal sterker aanwezig dan
taalstoornis
HERSENTUMOREN
- Goedaardig/kwaadaardig → ruimte-innemend proces
- Groeiende tumor zal na loop van tijd op gezond weefsel beginnen drukken
o Als dit het weefsel van de taalkritische regio’s betreft, kan afasie ontstaan
- Hersenen hebben vaak de tijd om functies (dus ook taalfuncties) te reorganiseren tijdens het groeiproces
van een tumor = neuroplasticiteit
o Taalfuncties zullen zich reorganiseren wanneer een tumor in een taal kritische regio groeit →
hierdoor geen taalsymptomen zichtbaar
Pagina 3 van 48
, Taal – diagnostiek Deel 2: volwassenen
o Vaak door ontstaan van epileptisch insult of bloeding in de tumor zelf dat focale
uitvalsverschijnselen zoals afasie kunnen ontstaan
o Om afasie te voorkomen bij een tumor in de taal kritische regio wordt de pt vaak wakker geopereerd
→ pt voert taaltaken uit tijdens operatie zodat chirurg sparend en toch zoveel mogelijk van de tumor
kan verwijderen
INFECTIES
Minst voorkomende oorzaak
- Start vaak focaal en kan in latere fase omgeven zijn door oedeem
- Classificatie naargelang locatie van ontsteking
o Bv. meningitis, hersenabces, encefalitis, …
- Herpessimplexvirus (HSV) encefalitis wordt meestal in de temporale gebieden van de hersenen gezien
→ dit kan leiden tot aanwezigheid van een (Wernicke-)afasie
INTOXICATIES EN VITAMINEDEFICIËNTIES
- Giftige stoffen, geproduceerd in- of buiten het lichaam
o In lichaam: slecht functionerend orgaan
o Buiten lichaam: geneesmiddelen, drugs, alcohol, … maar ook zware metalen of stoffen uit industrie
NEURODEGENERATIEVE STOORNISSEN
- Heterogene groep met gemeenschappelijk kenmerk dat de hersencellen progressief toenemende en
irreversibele beschadigingen ondergaan
- Symptomen worden dus in loop der tijd erger en zijn onomkeerbaar
- PPA (primair progressieve afasie) is een klinisch syndroom waarbij afasie gedurende enkele jaren het
enige uitvalsverschijnsel is en geleidelijk in ernst toeneemt
2.3. CONCEPTUELE KADERS VOOR KLINISCH REDENEREN
Klinisch redeneren centraal in beroepsuitoefening van neurologopedist. McAllister en Rose (2008): “Meestal
ongrijpbare en zelden geëxpliceerde denkprocessen die leiden tot klinische beslissingen” → deze
denkprocessen worden gevoed door:
- Objectieve factoren → verschillende benaderingsmethoden en beschikbare wetenschappelijke evidentie
- Subjectieve, praktische en individuele factoren → intuïtie, ervaring, persoonlijke mening/opvatting,
praktische haalbaarheid, wensen van de persoon, …
Onderzoekers beweren dat deze veelheid van factoren ertoe leidt dat dé juiste aanpak voor een PMA niet
bestaat. Gebruik van conceptuele kaders kan proces van klinisch redeneren ondersteunen.
5 conceptuele kaders voor klinisch redeneren bij het assessment van PMA:
1) Rekening houden met de fase van herstel van afasie
2) ICF & A-FROM
3) Prognose van afasieherstel
4) Niet-talige cognitie van PMA
5) Handel evidence-based en value-based
Pagina 4 van 48
TAAL – DIAGNOSTIEK BIJ VOLWASSENEN
1. INLEIDING
1.1. AFASIE EN COGNITIEVE COMMUNICATIESTOORNISSEN
- Communicatie in dagelijks leven hoofdzakelijk via taal
o Gebruik van woorden, zinnen en verhalen om geheel vanzelfsprekend onze gedachten, ideeën en
gevoelens met anderen te delen
o Zowel schriftelijk als verbaal
- Ook begrijpen van woorden, zinnen en verhalen door te luisteren of te lezen
- Talige communicatie uniek voor de mensen
2. BESCHRIJVEN VAN AFASIE
2.1. EVALUATIE
- Student kan als logopedist afasie uitleggen al naargelang de doelgroep (PMA, naasten en/of
zorgverlener)
- Student gebruikt de geschikte hulpmiddelen in een gesprek met de PMA om elkaars boodschap beter te
begrijpen
- Student stelt gerichte vragen in gesprek met de PMA en zijn naasten en/of zorgverlener naar de impact
op de activiteiten in het leven van alledag van de PMA. De student gebruikt als leidraad het ICF en het A-
FROM.
2.2. AFASIE
2.2.1. SITUERING EN DEFINITIE
Situering van afasie als neurogene communicatiestoornis:
- Afasie, spraakapraxie, dysartrie, en cognitieve communicatiestoornissen behoren tot de neurogene
communicatiestoornissen
- Neurogene communicatiestoornissen = communicatiestoornissen van talige- (afasie), spraakmotorische
(spraakapraxie of dysartrie) of cognitieve (cognitieve communicatiestoornissen of CCS) origine, die
ontstaan door een niet-aangeboren hersenletsel (NAH)
- Deze stoornissen kunnen geïsoleerd of samen voorkomen
- NAH is letsel in hersenen dat ontstaan is na de geboorte:
o Beroerte → CVA: 200-350 per 100.000 inwoners per jaar in België
• Meest voorkomende oorzaak van afasie (85%) → 80% ischemisch, 20% hemorragisch
o Trauma
o Tumor
o Infectie
o Intoxicaties en vitaminedeficiënties
o Neurodegeneratieve ziektes
Definitie van afasie als verworven taalstoornis:
- Afasie = afgeleid uit Grieks woord ‘apathos’, wat letterlijk ‘geen spraak’ betekent
o Let op! Afasie is taalstoornis, geen spraakstoornis!
o Veroorzaakt door een focaal hersenletsel, nadat de taal verworven is
- Afasie = taalstoornis
o Centrale stoornis waarbij 4 taalmodaliteiten (spreken, luisteren, lezen, schrijven) in meer of mindere
mate zijn aangetast
Pagina 1 van 48
,Taal – diagnostiek Deel 2: volwassenen
o Zo onderscheid afasie zich van dysartrie of spraakstoornis
o Naargelang lokalisatie heeft PMA bepaalde afasiesymptomen zoals bv. semantische parafasieën
(trein → bus) en/of fonologische parafasieën (trein → krein)
- Om van afasie te spreken moet er een aantoonbaar NAH aanwezig zijn
o Letsel moet zichtbaar zijn op beeldvorming
o Zo’n hersenletsel maakt onderscheid tussen afasie en verwarde taalproductie met psychogene
oorzaak (bv. Schizofrenie)
- Hersenletsel moet focaal zijn
o Hersenletsel heeft duidelijke focus, wat meerwaarde is voor anatomo-klinische correlaties =
onderzoeker koppelt plaats van letsel aan symptomen die hij hoort/ziet en legt zo verbanden
o Onderzoeker krijgt inzicht in organisatie en lokalisatie van normale taalgebruik
o In geval van diffuus letsel (hersentrauma, dementie, …) spreekt men niet van afasie
- Afasie = verworven stoornis
o Hierdoor onderscheidt afasie zich van een TOS
o TOS kent verschillende oorzaken (perinataal zuurstoftekort, genetische afwijking, …) maar heeft
vaan geen duidelijke oorzaak
o Als kind hersenletsel oploopt tijdens de taalontwikkeling kan hij ook een taalstoornis hebben =
kinderafasie
2.2.2. PREVALENTIE EN INDICENTIE
- Prevalentie = totaal aantal personen met afasie op bepaald ogenblik
o Weinig cijfermateriaal voor België of Vlaanderen
o Vergelijking met NL → ongeveer 110.000 Vlamingen hebben beroerte, waarna 1/3 afasie heeft
- Incidentie = aantal nieuwe gevallen
o In USA jaarlijks 180.000 nieuwe mensen met afasie (vaak ouderen door beroerte)
o Kans op ontwikkelen beroerte stijgt met stijgende leeftijd
o 15% van 65+’ers en 43% van 85+’ers krijgt beroerte
2.2.3. OORZAKEN
Verschillende oorzaken die normale werking van zenuwstelsel (in bijzonder hersenen) kunnen verstoren.
Hersencellen functioneren normaal als ze van voldoende zuurstof en voedingsstoffen (bv. glucose door
bloed) voorzien worden. Als hersenen paar minuten te weinig zuurstof en voedingsstoffen krijgen, zullen er
hersencellen afsterven = necrose.
Enkele oorzaken van zenuwcelsterfte: CVA, tumor, infectie, intoxicatie, vitaminedeficiëntie, trauma of
degeneratieve stoornis.
CVA, CEREBROVASCULAIR ACCIDENT (BEROERTE)
- 85% van gevallen van afasie is veroorzaakt door beroerte
- Afasie ontstaat wanneer de taalcentra in de taaldominante hersenhelft plots (acuut) niet meer van
voedingsstoffen en zuurstof worden voorzien
- Arteria cerebri media (ACM) is bloedvat dat meestal verantwoordelijk is voor ontstaan van afasie
Pagina 2 van 48
,Taal – diagnostiek Deel 2: volwassenen
Een CVA kan 2 oorzaken hebben:
Ischemisch CVA (‘infarct’)
- Bloedtoevoer naar hersenen afgesloten door
embolie of trombus (bloedprop)
- Achterliggende hersenweefsel wordt hierdoor
minder of niet doorbloed
- ‘Hypoperfusie’
- 80% van de gevallen
Hemorragisch CVA
(‘hersenbloeding’) - Bloed ontsnapt uit bloedbaan door scheur
- Zenuwcellen niet meer voorzien van
voedingsstoffen, bloed uit bloedvat stroomt los
door hersenen
- Bloed kan nergens heen → verhoging druk op
omliggende gebieden → hersencellen sterven
af
- Acuut gevaar = overdruk in hersenen
- 20% van de gevallen
TRAUMATA
= traumatisch hersenletsel
- 20-29 jaar → ongevallen in verkeer (NL)
- 60-75 jaar → val in huis (NL)
- Mannen 3x vaker betrokken bij ongeval dan vrouwen
- Traumatisch hersenletsel wordt ingedeeld door aanwezigheid en duur van bewustzijnsverlies en
geheugenverlies (amnesie)
o Trauma met hoofd dat niet leidt tot bewustzijnsverlies of amnesie, noemen we traumatisch
hoofdletsel = trauma capitis
o Wel spraken van bewustzijnsverlies en amnesie (hoe kort dit ook is) = traumatisch hersenletsel =
cranio-cerebraal trauma
o Nadat pt bijkomt is hij meestal gedurende bepaalde periode verward en onrustig door
posttraumatische amnesie (PTA, geheugenverlies na het ongeval)
o Schade aan de hersenen na een trauma is meestal groter en diffuser dan bij focaal letsel
• Hierdoor gaat afasie na traumatisch hersenletsel meestal gepaard met andere cognitieve
stoornissen zoals geheugen- en gedragsproblemen → zijn meestal sterker aanwezig dan
taalstoornis
HERSENTUMOREN
- Goedaardig/kwaadaardig → ruimte-innemend proces
- Groeiende tumor zal na loop van tijd op gezond weefsel beginnen drukken
o Als dit het weefsel van de taalkritische regio’s betreft, kan afasie ontstaan
- Hersenen hebben vaak de tijd om functies (dus ook taalfuncties) te reorganiseren tijdens het groeiproces
van een tumor = neuroplasticiteit
o Taalfuncties zullen zich reorganiseren wanneer een tumor in een taal kritische regio groeit →
hierdoor geen taalsymptomen zichtbaar
Pagina 3 van 48
, Taal – diagnostiek Deel 2: volwassenen
o Vaak door ontstaan van epileptisch insult of bloeding in de tumor zelf dat focale
uitvalsverschijnselen zoals afasie kunnen ontstaan
o Om afasie te voorkomen bij een tumor in de taal kritische regio wordt de pt vaak wakker geopereerd
→ pt voert taaltaken uit tijdens operatie zodat chirurg sparend en toch zoveel mogelijk van de tumor
kan verwijderen
INFECTIES
Minst voorkomende oorzaak
- Start vaak focaal en kan in latere fase omgeven zijn door oedeem
- Classificatie naargelang locatie van ontsteking
o Bv. meningitis, hersenabces, encefalitis, …
- Herpessimplexvirus (HSV) encefalitis wordt meestal in de temporale gebieden van de hersenen gezien
→ dit kan leiden tot aanwezigheid van een (Wernicke-)afasie
INTOXICATIES EN VITAMINEDEFICIËNTIES
- Giftige stoffen, geproduceerd in- of buiten het lichaam
o In lichaam: slecht functionerend orgaan
o Buiten lichaam: geneesmiddelen, drugs, alcohol, … maar ook zware metalen of stoffen uit industrie
NEURODEGENERATIEVE STOORNISSEN
- Heterogene groep met gemeenschappelijk kenmerk dat de hersencellen progressief toenemende en
irreversibele beschadigingen ondergaan
- Symptomen worden dus in loop der tijd erger en zijn onomkeerbaar
- PPA (primair progressieve afasie) is een klinisch syndroom waarbij afasie gedurende enkele jaren het
enige uitvalsverschijnsel is en geleidelijk in ernst toeneemt
2.3. CONCEPTUELE KADERS VOOR KLINISCH REDENEREN
Klinisch redeneren centraal in beroepsuitoefening van neurologopedist. McAllister en Rose (2008): “Meestal
ongrijpbare en zelden geëxpliceerde denkprocessen die leiden tot klinische beslissingen” → deze
denkprocessen worden gevoed door:
- Objectieve factoren → verschillende benaderingsmethoden en beschikbare wetenschappelijke evidentie
- Subjectieve, praktische en individuele factoren → intuïtie, ervaring, persoonlijke mening/opvatting,
praktische haalbaarheid, wensen van de persoon, …
Onderzoekers beweren dat deze veelheid van factoren ertoe leidt dat dé juiste aanpak voor een PMA niet
bestaat. Gebruik van conceptuele kaders kan proces van klinisch redeneren ondersteunen.
5 conceptuele kaders voor klinisch redeneren bij het assessment van PMA:
1) Rekening houden met de fase van herstel van afasie
2) ICF & A-FROM
3) Prognose van afasieherstel
4) Niet-talige cognitie van PMA
5) Handel evidence-based en value-based
Pagina 4 van 48
