Julie Ceulemans Beleidsvorming: theorie en analyse 2023-2024
Beleidsvorming: theorie en analyse
Inhoudsopgave
1 Hoofdstuk 1: Wat is beleid(swetenschap)? ..................................................................................... 6
1.1 Geschiedenis van het woord ‘beleid’ ...................................................................................... 6
1.2 Nood aan overheidsbeleid ...................................................................................................... 6
1.2.1 Sturing door de overheid:................................................................................................ 6
1.2.2 Alternatieve sturingsvormen ........................................................................................... 6
1.2.3 Waarom is er dan overheidssturing nodig? ..................................................................... 7
1.3 Wat is beleid? .......................................................................................................................... 9
1.3.1 Tal van betekenissen en betekenisnuances: .................................................................... 9
1.3.2 Definitie(s) van beleid of policy: .................................................................................... 10
1.3.3 Conclusie: ...................................................................................................................... 11
1.4 Geschiedenis van de beleidswetenschap .............................................................................. 11
1.4.1 Eerste verstedelijkte samenlevingen: ............................................................................ 11
1.4.2 Oude Griekenland:......................................................................................................... 11
1.4.3 Middeleeuwen en Renaissance: .................................................................................... 11
1.4.4 18de – 19de – begin 20ste eeuw:.................................................................................. 11
1.4.5 Na WOII: ........................................................................................................................ 12
1.5 Wat is beleidswetenschap? ................................................................................................... 12
1.5.1 Definitie beleidswetenschap (Van de Graaf (1989) ....................................................... 12
1.5.2 Hoofdeigenschappen van de beleidswetenschap: ........................................................ 12
1.5.3 Hedendaagse ontwikkelingen: ...................................................................................... 12
1.5.4 Conclusie en vervolg van de lessenreeks: ..................................................................... 13
2 Hoofdstuk 2: De beleidsinhoud ..................................................................................................... 14
2.1 Typologie van problemen ...................................................................................................... 14
2.1.1 Startpunt van beleid = maatschappelijk probleem ....................................................... 14
2.1.2 Start van beleidvorming = reconstructie van het probleem .......................................... 15
2.2 Onderdelen van beleid .......................................................................................................... 15
2.2.1 Beleidsdoeleinden ......................................................................................................... 15
2.2.2 Beleidsmiddelen of -instrumenten ................................................................................ 16
2.2.3 Tijdskeuzes of timing ..................................................................................................... 16
2.3 Structuur van beleid .............................................................................................................. 16
2.3.1 Relaties tussen het geheel en zijn delen ....................................................................... 16
2.3.2 Relatie tussen oorzaken en gevolgen ............................................................................ 16
1
,Julie Ceulemans Beleidsvorming: theorie en analyse 2023-2024
2.3.3 Doel-middel relaties of finale relaties (‘om te’) ............................................................. 17
2.3.4 Relatie tussen inputs & outputs van maatschappelijke processen ............................... 17
3 Hoofdstuk 3: De beleidscontext .................................................................................................... 17
3.1 Een voorbeeld: de dioxinecrisis ............................................................................................. 17
3.2 Algemeen kader..................................................................................................................... 17
3.3 De meervoudige context van beleid ...................................................................................... 17
3.3.1 Geografische context ..................................................................................................... 17
3.3.2 Sociaal-culturele context ............................................................................................... 18
3.3.3 Economische context ..................................................................................................... 18
3.3.4 Technologische context ................................................................................................. 18
3.3.5 Juridische context .......................................................................................................... 19
3.3.6 Historische context ........................................................................................................ 19
3.3.7 Politieke context ............................................................................................................ 19
3.3.8 Situationele context....................................................................................................... 19
3.4 Overzicht: Contextfactoren.................................................................................................... 19
4 Hoofdstuk 4: De beleidsactoren .................................................................................................... 20
4.1 Definitie van een beleidsactor ............................................................................................... 20
4.2 Individuele en samengestelde actoren ................................................................................. 20
4.2.1 Verzameling actoren (actor aggregates) ....................................................................... 21
4.2.2 Samengestelde actoren (composite actors) .................................................................. 21
4.3 Belangrijke actoren in het beleidsproces .............................................................................. 23
4.3.1 Burgers........................................................................................................................... 24
4.3.2 Wetgevende en uitvoerende macht .............................................................................. 24
4.3.3 Politieke partijen............................................................................................................ 25
4.3.4 Pressiegroepen .............................................................................................................. 25
4.3.5 Massamedia................................................................................................................... 26
4.3.6 Bureaucratie .................................................................................................................. 27
4.3.7 Externe adviseurs .......................................................................................................... 27
4.3.8 Nog veel andere actoren ............................................................................................... 28
4.4 Beleidsarena’s ........................................................................................................................ 28
4.4.1 Constellaties van actoren .............................................................................................. 28
4.4.2 Bekende constellaties .................................................................................................... 29
4.4.3 Actorconstellaties en de realiteit ................................................................................... 30
4.4.4 Wijze van interactie ....................................................................................................... 31
5 Hoofdstuk 5: Het beleidsproces .................................................................................................... 31
5.1 Definitie en onderdelen van het beleidsproces..................................................................... 31
2
,Julie Ceulemans Beleidsvorming: theorie en analyse 2023-2024
5.2 Fase 1: Agendasetting ............................................................................................................ 32
5.2.1 Inleiding en definitie ...................................................................................................... 32
5.2.2 Vier modellen van agendasetting .................................................................................. 32
5.2.3 Toepassing van de vier modellen .................................................................................. 34
5.2.4 Einde van de agendasetting ........................................................................................... 35
5.3 Fase 2: Beleidsvoorbereiding: het ontwerpen van beleid ..................................................... 35
5.3.1 Vormen van voorbereiding ............................................................................................ 35
5.3.2 2 maatstaven voor een goed ontwerp .......................................................................... 35
5.3.3 Acht stappen in het ontwerpproces .............................................................................. 36
5.3.4 De politieke omgeving van het ontwerpproces ............................................................. 37
5.4 Fase 3: Beleidsbepaling ......................................................................................................... 37
5.4.1 Inleiding en definitie ...................................................................................................... 37
5.4.2 Wie? Gezagdragers en hoofdrolspelers ......................................................................... 38
5.4.3 Hoe? Beleidsbepaling opgebouwd uit 3 activiteiten ..................................................... 38
5.5 Fase 4: De uitvoering van overheidsbeleid ............................................................................ 39
5.5.1 Inleiding en definitie ...................................................................................................... 39
5.5.2 Het uitvoeringsproces.................................................................................................... 39
5.5.3 Benaderingen van beleidsuitvoering ............................................................................. 40
5.5.4 Condities volgens het actoren- en factorenmodel ........................................................ 40
5.5.5 Het beleid en de beleidstheorie .................................................................................... 40
5.5.6 De uitvoerende organisatie ........................................................................................... 41
5.5.7 De uitvoerders ............................................................................................................... 42
5.5.8 Omgevingsinvloeden ..................................................................................................... 42
5.6 Fase 5: De naleving en handhaving van beleid ...................................................................... 42
5.6.1 Inleiding ......................................................................................................................... 42
5.6.2 Verklaringen voor naleving ............................................................................................ 42
5.6.3 Handhavingsmiddelen en –stijlen ................................................................................. 42
5.6.4 Verklaringen voor handhavingskwaliteit ....................................................................... 43
5.7 Fase 6: Evaluatie van beleid ................................................................................................... 43
5.7.1 Inleiding en definitie ...................................................................................................... 43
5.7.2 Soorten evaluatieonderzoek: wie evalueert? ................................................................ 43
5.7.3 Typen en benaderingen van evaluatieonderzoek.......................................................... 43
5.7.4 Een stappenschema voor evaluatie van beleidseffecten............................................... 44
5.7.5 Terugkoppeling naar beleid: bijsturing .......................................................................... 44
5.7.6 Beleidsbeleidsbeëindiging ............................................................................................. 45
5.8 Besluit .................................................................................................................................... 45
3
, Julie Ceulemans Beleidsvorming: theorie en analyse 2023-2024
6 Hoofdstuk 6: Normatieve theorieën.............................................................................................. 46
6.1 Inleiding ................................................................................................................................. 46
6.2 Rational choice theory........................................................................................................... 47
6.2.1 Inleiding ......................................................................................................................... 47
6.2.2 Game theory .................................................................................................................. 48
6.2.3 Principal agent theory ................................................................................................... 48
6.3 Public choice theory .............................................................................................................. 49
6.3.1 Inleiding ......................................................................................................................... 49
6.3.2 Elementen...................................................................................................................... 50
6.3.3 Oplossingen ................................................................................................................... 50
6.3.4 Evaluatie ........................................................................................................................ 51
7 Hoofdstuk 7: Descriptieve theorieën............................................................................................. 51
7.1 Inleiding: van normatief naar descriptief .............................................................................. 51
7.2 Bounded rationality ............................................................................................................... 52
7.2.1 Startpunt........................................................................................................................ 52
7.2.2 Substantial en procedural rationality ............................................................................ 52
7.2.3 Satisfycing search .......................................................................................................... 52
7.2.4 Beperkingen van de rationaliteit ................................................................................... 52
7.2.5 Toepassingen ................................................................................................................. 53
7.2.6 Kritiek............................................................................................................................. 53
7.3 Prospect theory ..................................................................................................................... 54
7.3.1 Beslissen in onzekere situaties ...................................................................................... 54
7.3.2 Expected utility theory .................................................................................................. 54
7.3.3 Aanleiding prospect theory ........................................................................................... 54
7.3.4 Prospect theory ............................................................................................................. 55
7.3.5 Toepassingen ................................................................................................................. 55
7.3.6 Kritiek............................................................................................................................. 56
7.4 Heuristieken........................................................................................................................... 56
7.4.1 Snel beslissen................................................................................................................. 56
7.4.2 Soorten heuristieken ..................................................................................................... 56
8 Hoofdstuk 8: Bestuurskundige benaderingen ............................................................................... 57
8.1 Inleiding: bijdrage van de bestuurskunde ............................................................................. 57
8.2 Incrementalisme .................................................................................................................... 57
8.2.1 Theorie van het incrementalisme .................................................................................. 57
8.2.2 Toepassing in het beleidsonderzoek.............................................................................. 58
8.2.3 Kritiek op het incrementalisme ..................................................................................... 58
4
Beleidsvorming: theorie en analyse
Inhoudsopgave
1 Hoofdstuk 1: Wat is beleid(swetenschap)? ..................................................................................... 6
1.1 Geschiedenis van het woord ‘beleid’ ...................................................................................... 6
1.2 Nood aan overheidsbeleid ...................................................................................................... 6
1.2.1 Sturing door de overheid:................................................................................................ 6
1.2.2 Alternatieve sturingsvormen ........................................................................................... 6
1.2.3 Waarom is er dan overheidssturing nodig? ..................................................................... 7
1.3 Wat is beleid? .......................................................................................................................... 9
1.3.1 Tal van betekenissen en betekenisnuances: .................................................................... 9
1.3.2 Definitie(s) van beleid of policy: .................................................................................... 10
1.3.3 Conclusie: ...................................................................................................................... 11
1.4 Geschiedenis van de beleidswetenschap .............................................................................. 11
1.4.1 Eerste verstedelijkte samenlevingen: ............................................................................ 11
1.4.2 Oude Griekenland:......................................................................................................... 11
1.4.3 Middeleeuwen en Renaissance: .................................................................................... 11
1.4.4 18de – 19de – begin 20ste eeuw:.................................................................................. 11
1.4.5 Na WOII: ........................................................................................................................ 12
1.5 Wat is beleidswetenschap? ................................................................................................... 12
1.5.1 Definitie beleidswetenschap (Van de Graaf (1989) ....................................................... 12
1.5.2 Hoofdeigenschappen van de beleidswetenschap: ........................................................ 12
1.5.3 Hedendaagse ontwikkelingen: ...................................................................................... 12
1.5.4 Conclusie en vervolg van de lessenreeks: ..................................................................... 13
2 Hoofdstuk 2: De beleidsinhoud ..................................................................................................... 14
2.1 Typologie van problemen ...................................................................................................... 14
2.1.1 Startpunt van beleid = maatschappelijk probleem ....................................................... 14
2.1.2 Start van beleidvorming = reconstructie van het probleem .......................................... 15
2.2 Onderdelen van beleid .......................................................................................................... 15
2.2.1 Beleidsdoeleinden ......................................................................................................... 15
2.2.2 Beleidsmiddelen of -instrumenten ................................................................................ 16
2.2.3 Tijdskeuzes of timing ..................................................................................................... 16
2.3 Structuur van beleid .............................................................................................................. 16
2.3.1 Relaties tussen het geheel en zijn delen ....................................................................... 16
2.3.2 Relatie tussen oorzaken en gevolgen ............................................................................ 16
1
,Julie Ceulemans Beleidsvorming: theorie en analyse 2023-2024
2.3.3 Doel-middel relaties of finale relaties (‘om te’) ............................................................. 17
2.3.4 Relatie tussen inputs & outputs van maatschappelijke processen ............................... 17
3 Hoofdstuk 3: De beleidscontext .................................................................................................... 17
3.1 Een voorbeeld: de dioxinecrisis ............................................................................................. 17
3.2 Algemeen kader..................................................................................................................... 17
3.3 De meervoudige context van beleid ...................................................................................... 17
3.3.1 Geografische context ..................................................................................................... 17
3.3.2 Sociaal-culturele context ............................................................................................... 18
3.3.3 Economische context ..................................................................................................... 18
3.3.4 Technologische context ................................................................................................. 18
3.3.5 Juridische context .......................................................................................................... 19
3.3.6 Historische context ........................................................................................................ 19
3.3.7 Politieke context ............................................................................................................ 19
3.3.8 Situationele context....................................................................................................... 19
3.4 Overzicht: Contextfactoren.................................................................................................... 19
4 Hoofdstuk 4: De beleidsactoren .................................................................................................... 20
4.1 Definitie van een beleidsactor ............................................................................................... 20
4.2 Individuele en samengestelde actoren ................................................................................. 20
4.2.1 Verzameling actoren (actor aggregates) ....................................................................... 21
4.2.2 Samengestelde actoren (composite actors) .................................................................. 21
4.3 Belangrijke actoren in het beleidsproces .............................................................................. 23
4.3.1 Burgers........................................................................................................................... 24
4.3.2 Wetgevende en uitvoerende macht .............................................................................. 24
4.3.3 Politieke partijen............................................................................................................ 25
4.3.4 Pressiegroepen .............................................................................................................. 25
4.3.5 Massamedia................................................................................................................... 26
4.3.6 Bureaucratie .................................................................................................................. 27
4.3.7 Externe adviseurs .......................................................................................................... 27
4.3.8 Nog veel andere actoren ............................................................................................... 28
4.4 Beleidsarena’s ........................................................................................................................ 28
4.4.1 Constellaties van actoren .............................................................................................. 28
4.4.2 Bekende constellaties .................................................................................................... 29
4.4.3 Actorconstellaties en de realiteit ................................................................................... 30
4.4.4 Wijze van interactie ....................................................................................................... 31
5 Hoofdstuk 5: Het beleidsproces .................................................................................................... 31
5.1 Definitie en onderdelen van het beleidsproces..................................................................... 31
2
,Julie Ceulemans Beleidsvorming: theorie en analyse 2023-2024
5.2 Fase 1: Agendasetting ............................................................................................................ 32
5.2.1 Inleiding en definitie ...................................................................................................... 32
5.2.2 Vier modellen van agendasetting .................................................................................. 32
5.2.3 Toepassing van de vier modellen .................................................................................. 34
5.2.4 Einde van de agendasetting ........................................................................................... 35
5.3 Fase 2: Beleidsvoorbereiding: het ontwerpen van beleid ..................................................... 35
5.3.1 Vormen van voorbereiding ............................................................................................ 35
5.3.2 2 maatstaven voor een goed ontwerp .......................................................................... 35
5.3.3 Acht stappen in het ontwerpproces .............................................................................. 36
5.3.4 De politieke omgeving van het ontwerpproces ............................................................. 37
5.4 Fase 3: Beleidsbepaling ......................................................................................................... 37
5.4.1 Inleiding en definitie ...................................................................................................... 37
5.4.2 Wie? Gezagdragers en hoofdrolspelers ......................................................................... 38
5.4.3 Hoe? Beleidsbepaling opgebouwd uit 3 activiteiten ..................................................... 38
5.5 Fase 4: De uitvoering van overheidsbeleid ............................................................................ 39
5.5.1 Inleiding en definitie ...................................................................................................... 39
5.5.2 Het uitvoeringsproces.................................................................................................... 39
5.5.3 Benaderingen van beleidsuitvoering ............................................................................. 40
5.5.4 Condities volgens het actoren- en factorenmodel ........................................................ 40
5.5.5 Het beleid en de beleidstheorie .................................................................................... 40
5.5.6 De uitvoerende organisatie ........................................................................................... 41
5.5.7 De uitvoerders ............................................................................................................... 42
5.5.8 Omgevingsinvloeden ..................................................................................................... 42
5.6 Fase 5: De naleving en handhaving van beleid ...................................................................... 42
5.6.1 Inleiding ......................................................................................................................... 42
5.6.2 Verklaringen voor naleving ............................................................................................ 42
5.6.3 Handhavingsmiddelen en –stijlen ................................................................................. 42
5.6.4 Verklaringen voor handhavingskwaliteit ....................................................................... 43
5.7 Fase 6: Evaluatie van beleid ................................................................................................... 43
5.7.1 Inleiding en definitie ...................................................................................................... 43
5.7.2 Soorten evaluatieonderzoek: wie evalueert? ................................................................ 43
5.7.3 Typen en benaderingen van evaluatieonderzoek.......................................................... 43
5.7.4 Een stappenschema voor evaluatie van beleidseffecten............................................... 44
5.7.5 Terugkoppeling naar beleid: bijsturing .......................................................................... 44
5.7.6 Beleidsbeleidsbeëindiging ............................................................................................. 45
5.8 Besluit .................................................................................................................................... 45
3
, Julie Ceulemans Beleidsvorming: theorie en analyse 2023-2024
6 Hoofdstuk 6: Normatieve theorieën.............................................................................................. 46
6.1 Inleiding ................................................................................................................................. 46
6.2 Rational choice theory........................................................................................................... 47
6.2.1 Inleiding ......................................................................................................................... 47
6.2.2 Game theory .................................................................................................................. 48
6.2.3 Principal agent theory ................................................................................................... 48
6.3 Public choice theory .............................................................................................................. 49
6.3.1 Inleiding ......................................................................................................................... 49
6.3.2 Elementen...................................................................................................................... 50
6.3.3 Oplossingen ................................................................................................................... 50
6.3.4 Evaluatie ........................................................................................................................ 51
7 Hoofdstuk 7: Descriptieve theorieën............................................................................................. 51
7.1 Inleiding: van normatief naar descriptief .............................................................................. 51
7.2 Bounded rationality ............................................................................................................... 52
7.2.1 Startpunt........................................................................................................................ 52
7.2.2 Substantial en procedural rationality ............................................................................ 52
7.2.3 Satisfycing search .......................................................................................................... 52
7.2.4 Beperkingen van de rationaliteit ................................................................................... 52
7.2.5 Toepassingen ................................................................................................................. 53
7.2.6 Kritiek............................................................................................................................. 53
7.3 Prospect theory ..................................................................................................................... 54
7.3.1 Beslissen in onzekere situaties ...................................................................................... 54
7.3.2 Expected utility theory .................................................................................................. 54
7.3.3 Aanleiding prospect theory ........................................................................................... 54
7.3.4 Prospect theory ............................................................................................................. 55
7.3.5 Toepassingen ................................................................................................................. 55
7.3.6 Kritiek............................................................................................................................. 56
7.4 Heuristieken........................................................................................................................... 56
7.4.1 Snel beslissen................................................................................................................. 56
7.4.2 Soorten heuristieken ..................................................................................................... 56
8 Hoofdstuk 8: Bestuurskundige benaderingen ............................................................................... 57
8.1 Inleiding: bijdrage van de bestuurskunde ............................................................................. 57
8.2 Incrementalisme .................................................................................................................... 57
8.2.1 Theorie van het incrementalisme .................................................................................. 57
8.2.2 Toepassing in het beleidsonderzoek.............................................................................. 58
8.2.3 Kritiek op het incrementalisme ..................................................................................... 58
4