Inhoud
1.0 Geest, Gedrag en wetenschap..........................................................................................................6
1.1.1 Psychologie: het is meer dan je denkt...................................................................................6
1.1.2 Psychologie is geen psychiatrie..............................................................................................7
1.1.3 Kritisch nadenken over psychologie en pseudopsychologie..................................................7
1.2 Wat zijn de zes belangrijkste perspectieven van de psychologie?................................................8
1.2.1 Scheiding van lichaam en geest en het moderne biologische perspectief.............................8
1.2.3 Behavioristische perspectief..................................................................................................9
1.2.4 Gehele persoon perspectief.................................................................................................10
1.2.5 Ontwikkelingsperspectief....................................................................................................10
1.2.6 Het socio-culturele perspectief............................................................................................11
1.3 Hoe vergaren psychologen nieuwe kennis?................................................................................11
1.3.1 De vier stappen van de wetenschappelijke methode:.........................................................11
1.3.2 5 Soorten psychologisch onderzoek:...................................................................................12
1.3.3 Bronnen van vertekening (bias)...........................................................................................13
1.3.4 Ethische kwesties in psychologisch onderzoek:...................................................................14
2.0 Biopsychologie, neurowetenschappen en de menselijke natuur...................................................15
2.1 Wat is het verband tussen genen en gedrag?.............................................................................15
2.1.1 Evolutie en natuurlijke selectie............................................................................................15
2.1.2 Genen en erfelijkheid...........................................................................................................16
2.1.3 Epigenetica..........................................................................................................................17
2.2 Hoe is de interne communicatie van het lichaam geregeld?......................................................17
2.2.1 het neuron: bouwsteen van het zenuwstelsel.....................................................................17
2.2.2 Plasticiteit............................................................................................................................21
2.2.3 Het zenuwstelsel..................................................................................................................21
2.2.4 Het endocriene stelsel.........................................................................................................22
2.3 Hoe produceren de hersenen gedrag en mentale processen?...................................................22
2.3.1 De drie lagen in de hersenen...............................................................................................22
2.3.2 Kwabben van de cerebrale cortex.......................................................................................25
2.3.3 Cerebrale dominantie..........................................................................................................25
3.0 Sensatie en perceptie.....................................................................................................................26
3.1 Hoe verandert stimulatie in sensatie?........................................................................................26
3.1.1 Transductie..........................................................................................................................27
3.1.2 Sensorische adaptatie..........................................................................................................27
3.1.3 Drempels.............................................................................................................................27
1
, 3.1.4 Signaal detectie theorie.......................................................................................................28
3.2 Waarin lijken de zintuigen op elkaar? Waarin zijn ze verschillend?............................................28
3.2.1 Gezichtsvermogen...............................................................................................................28
3.2.2 Gehoor.................................................................................................................................30
3.2.3 Overeenkomsten gezichtsvermogen, gehoor en de overige zintuigen................................31
3.3 Wat is de relatie tussen perceptie en sensatie?.........................................................................32
3.3.1 Het systeem van perceptuele verwerking............................................................................33
3.3.2 Perceptuele constanties......................................................................................................33
3.3.3 Theoretische verklaringen van perceptie.............................................................................33
4.0 Leren en omgeving.........................................................................................................................35
4.1 Hoe verklaart klassieke conditionering leren?............................................................................35
4.1.1 De kernpunten van klassieke conditionering (Pavlov).........................................................35
4.1.2 Toepassingen van klassieke conditionering.........................................................................36
4.2 Hoe leren we nieuw gedrag door operante conditionering?......................................................37
4.2.1 Skinners radicale behaviorisme...........................................................................................37
4.2.2 Principes van operante conditionering................................................................................37
4.2.3 Het probleem van straf........................................................................................................39
4.2.4 Vergelijking tussen operante en klassieke conditionering...................................................41
4.3 Hoe verklaart de cognitieve psychologie leren?.........................................................................42
4.3.1 Inzichtelijk leren...................................................................................................................42
4.3.2 Cognitieve plattegronden....................................................................................................42
4.3.3 Sociaal leren.........................................................................................................................42
4.3.4 De rol van hersenen bij leren...............................................................................................43
......................................................................................................................................................43
4.3.5 Sociaal-constructivisme.......................................................................................................43
5.0 Geheugen.......................................................................................................................................43
5.1 Wat is het geheugen?.................................................................................................................43
5.1.1 Metaforen voor het geheugen.............................................................................................44
5.1.2 De drie essentiële functies van het geheugen.....................................................................44
5.2 Hoe vormen we herinneringen?.................................................................................................44
5.2.1 Het sensorisch geheugen.....................................................................................................44
5.2.2 Het werkgeheugen...............................................................................................................45
5.2.3 Het langetermijngeheugen..................................................................................................46
5.3 Hoe halen we herinneringen terug?...........................................................................................47
5.3.1 Impliciete en expliciete herinneringen................................................................................47
5.3.2 Herinneringscues.................................................................................................................47
2
, 5.3.3 Andere factoren die van invloed zijn op terughalen............................................................48
5.4 Waarom laat ons geheugen ons soms in de steek?....................................................................48
5.4.1 Vluchtigheid: als herinneringen vervagen............................................................................48
5.4.2 Verstrooidheid: als verslappen van de aandacht tot vergeten leidt....................................49
5.4.3 Blokkades: toegangsproblemen...........................................................................................49
5.4.4 Foutieve attributie...............................................................................................................49
5.4.5 Suggestibiliteit.....................................................................................................................49
5.4.6 Bias......................................................................................................................................50
5.4.7 Persistentie..........................................................................................................................50
5.4.8 Je geheugen verbeteren met mnemoniek...........................................................................50
6.0 Bijdrage van de psychologie aan de rechtspraak: een introductie.................................................51
6.1 Ontoerekeningsvatbaarheid.......................................................................................................51
6.2 Psychische overmacht................................................................................................................51
6.3 Voorspellen van geweld..............................................................................................................51
6.3.1 Risico- (R) of beschermings- (B) factoren voor geweld........................................................51
6.3.2 Voorspellen geweld.............................................................................................................52
6.4 Identificatie door ooggetuigen...................................................................................................52
6.4.1 Identificatie door ooggetuigen: line-up...............................................................................52
7.0 Psychologische ontwikkeling..........................................................................................................52
7.1 Wat kan een pasgeboren baby?.................................................................................................53
7.1.1 Prenatale ontwikkeling........................................................................................................53
7.1.2 De neonatale periode..........................................................................................................54
7.1.3 Infancy: verder bouwen op de neonatale blauwdruk..........................................................54
7.2 Welke vaardigheden moet een kind zich eigen maken?.............................................................57
7.2.1 Hoe kinderen taal verwerken...............................................................................................57
7.2.2 Cognitieve ontwikkeling: Piagets theorie.............................................................................58
7.2.3 Sociale en emotionele ontwikkeling....................................................................................60
7.3 Welke ontwikkelingen vinden plaats tijdens de adolescentie?...................................................60
7.3.1 Adolescentie en cultuur.......................................................................................................60
7.3.2 Lichamelijke rijping tijdens de adolescentie........................................................................61
7.3.3 Seksualiteit tijdens de adolescentie.....................................................................................61
7.3.4 Cognitieve ontwikkeling tijdens de adolescentie.................................................................61
7.3.5 Morele ontwikkeling............................................................................................................61
7.3.6 Sociale en emotionele ontwikkeling tijdens de adolescentie...............................................62
7.4 Welke ontwikkelingen vinden plaats tijdens de volwassenheid?...............................................62
7.4.1 Vroege volwassenheid.........................................................................................................62
3
, 7.4.2 De uitdagingen van de middelbare leeftijd..........................................................................62
7.4.3 Late volwassenheid..............................................................................................................63
8.0 Vormen van bewustzijn..................................................................................................................63
8.1 Op welke wijze is het bewustzijn aan andere geestelijke processen gerelateerd?.....................63
8.1.1 Instrumenten om bewustzijn te bestuderen.......................................................................63
8.1.2 Modellen van de bewuste en onbewuste geest..................................................................64
8.1.3 Wat doet het bewustzijn voor ons?.....................................................................................64
8.1.4 Coma en verwante bewustzijnstoestanden.........................................................................64
8.2 Hoe ziet de cyclus van het normale bewustzijn eruit?................................................................65
8.2.1 Dagdromen..........................................................................................................................65
8.2.2 Slaap: het mysterieuze derde deel van ons leven................................................................65
8.2.3 Dromen: de nachtelijke voorstellingen................................................................................66
8.3 Welke andere vormen kan het bewustzijn aannemen?..............................................................67
8.3.1 Hypnose...............................................................................................................................67
8.3.2 Meditatie.............................................................................................................................68
8.3.3 Bewustzijn en psychoactieve middelen...............................................................................68
9.0 Emotie............................................................................................................................................69
9.1 Hoe motiveren onze emoties ons?.............................................................................................69
9.1.1 De onderdelen van emoties.................................................................................................70
9.1.2 Wat emoties voor ons doen.................................................................................................70
9.1.3 Emoties tellen......................................................................................................................70
9.2 Waar komen onze emoties vandaan?.........................................................................................70
9.2.1 De neurowetenschap van emoties......................................................................................70
9.2.2 Psychologische theorieën over emoties..............................................................................71
9.2.3 Beheersen van emoties.......................................................................................................72
10.0 Persoonlijkheid.............................................................................................................................72
10.1 Door welke krachten wordt de persoonlijkheid gevormd?.......................................................73
10.2 Uit welke blijvende patronen of disposities bestaat onze persoonlijkheid?.............................73
10.2.1 Persoonlijkheid en temperament......................................................................................74
......................................................................................................................................................74
10.2.2 Persoonlijkheid als verzameling karaktertrekken..............................................................74
10.3 Op welke manier helpen mentale processen bij het vormen van onze persoonlijkheid?........75
10.3.1 De psychodynamische theorieën.......................................................................................75
10.3.2 De humanistische theorieën..............................................................................................76
10.3.3 De existentiële benadering................................................................................................77
10.3.4 De sociaal-cognitieve theorieën.........................................................................................78
4
1.0 Geest, Gedrag en wetenschap..........................................................................................................6
1.1.1 Psychologie: het is meer dan je denkt...................................................................................6
1.1.2 Psychologie is geen psychiatrie..............................................................................................7
1.1.3 Kritisch nadenken over psychologie en pseudopsychologie..................................................7
1.2 Wat zijn de zes belangrijkste perspectieven van de psychologie?................................................8
1.2.1 Scheiding van lichaam en geest en het moderne biologische perspectief.............................8
1.2.3 Behavioristische perspectief..................................................................................................9
1.2.4 Gehele persoon perspectief.................................................................................................10
1.2.5 Ontwikkelingsperspectief....................................................................................................10
1.2.6 Het socio-culturele perspectief............................................................................................11
1.3 Hoe vergaren psychologen nieuwe kennis?................................................................................11
1.3.1 De vier stappen van de wetenschappelijke methode:.........................................................11
1.3.2 5 Soorten psychologisch onderzoek:...................................................................................12
1.3.3 Bronnen van vertekening (bias)...........................................................................................13
1.3.4 Ethische kwesties in psychologisch onderzoek:...................................................................14
2.0 Biopsychologie, neurowetenschappen en de menselijke natuur...................................................15
2.1 Wat is het verband tussen genen en gedrag?.............................................................................15
2.1.1 Evolutie en natuurlijke selectie............................................................................................15
2.1.2 Genen en erfelijkheid...........................................................................................................16
2.1.3 Epigenetica..........................................................................................................................17
2.2 Hoe is de interne communicatie van het lichaam geregeld?......................................................17
2.2.1 het neuron: bouwsteen van het zenuwstelsel.....................................................................17
2.2.2 Plasticiteit............................................................................................................................21
2.2.3 Het zenuwstelsel..................................................................................................................21
2.2.4 Het endocriene stelsel.........................................................................................................22
2.3 Hoe produceren de hersenen gedrag en mentale processen?...................................................22
2.3.1 De drie lagen in de hersenen...............................................................................................22
2.3.2 Kwabben van de cerebrale cortex.......................................................................................25
2.3.3 Cerebrale dominantie..........................................................................................................25
3.0 Sensatie en perceptie.....................................................................................................................26
3.1 Hoe verandert stimulatie in sensatie?........................................................................................26
3.1.1 Transductie..........................................................................................................................27
3.1.2 Sensorische adaptatie..........................................................................................................27
3.1.3 Drempels.............................................................................................................................27
1
, 3.1.4 Signaal detectie theorie.......................................................................................................28
3.2 Waarin lijken de zintuigen op elkaar? Waarin zijn ze verschillend?............................................28
3.2.1 Gezichtsvermogen...............................................................................................................28
3.2.2 Gehoor.................................................................................................................................30
3.2.3 Overeenkomsten gezichtsvermogen, gehoor en de overige zintuigen................................31
3.3 Wat is de relatie tussen perceptie en sensatie?.........................................................................32
3.3.1 Het systeem van perceptuele verwerking............................................................................33
3.3.2 Perceptuele constanties......................................................................................................33
3.3.3 Theoretische verklaringen van perceptie.............................................................................33
4.0 Leren en omgeving.........................................................................................................................35
4.1 Hoe verklaart klassieke conditionering leren?............................................................................35
4.1.1 De kernpunten van klassieke conditionering (Pavlov).........................................................35
4.1.2 Toepassingen van klassieke conditionering.........................................................................36
4.2 Hoe leren we nieuw gedrag door operante conditionering?......................................................37
4.2.1 Skinners radicale behaviorisme...........................................................................................37
4.2.2 Principes van operante conditionering................................................................................37
4.2.3 Het probleem van straf........................................................................................................39
4.2.4 Vergelijking tussen operante en klassieke conditionering...................................................41
4.3 Hoe verklaart de cognitieve psychologie leren?.........................................................................42
4.3.1 Inzichtelijk leren...................................................................................................................42
4.3.2 Cognitieve plattegronden....................................................................................................42
4.3.3 Sociaal leren.........................................................................................................................42
4.3.4 De rol van hersenen bij leren...............................................................................................43
......................................................................................................................................................43
4.3.5 Sociaal-constructivisme.......................................................................................................43
5.0 Geheugen.......................................................................................................................................43
5.1 Wat is het geheugen?.................................................................................................................43
5.1.1 Metaforen voor het geheugen.............................................................................................44
5.1.2 De drie essentiële functies van het geheugen.....................................................................44
5.2 Hoe vormen we herinneringen?.................................................................................................44
5.2.1 Het sensorisch geheugen.....................................................................................................44
5.2.2 Het werkgeheugen...............................................................................................................45
5.2.3 Het langetermijngeheugen..................................................................................................46
5.3 Hoe halen we herinneringen terug?...........................................................................................47
5.3.1 Impliciete en expliciete herinneringen................................................................................47
5.3.2 Herinneringscues.................................................................................................................47
2
, 5.3.3 Andere factoren die van invloed zijn op terughalen............................................................48
5.4 Waarom laat ons geheugen ons soms in de steek?....................................................................48
5.4.1 Vluchtigheid: als herinneringen vervagen............................................................................48
5.4.2 Verstrooidheid: als verslappen van de aandacht tot vergeten leidt....................................49
5.4.3 Blokkades: toegangsproblemen...........................................................................................49
5.4.4 Foutieve attributie...............................................................................................................49
5.4.5 Suggestibiliteit.....................................................................................................................49
5.4.6 Bias......................................................................................................................................50
5.4.7 Persistentie..........................................................................................................................50
5.4.8 Je geheugen verbeteren met mnemoniek...........................................................................50
6.0 Bijdrage van de psychologie aan de rechtspraak: een introductie.................................................51
6.1 Ontoerekeningsvatbaarheid.......................................................................................................51
6.2 Psychische overmacht................................................................................................................51
6.3 Voorspellen van geweld..............................................................................................................51
6.3.1 Risico- (R) of beschermings- (B) factoren voor geweld........................................................51
6.3.2 Voorspellen geweld.............................................................................................................52
6.4 Identificatie door ooggetuigen...................................................................................................52
6.4.1 Identificatie door ooggetuigen: line-up...............................................................................52
7.0 Psychologische ontwikkeling..........................................................................................................52
7.1 Wat kan een pasgeboren baby?.................................................................................................53
7.1.1 Prenatale ontwikkeling........................................................................................................53
7.1.2 De neonatale periode..........................................................................................................54
7.1.3 Infancy: verder bouwen op de neonatale blauwdruk..........................................................54
7.2 Welke vaardigheden moet een kind zich eigen maken?.............................................................57
7.2.1 Hoe kinderen taal verwerken...............................................................................................57
7.2.2 Cognitieve ontwikkeling: Piagets theorie.............................................................................58
7.2.3 Sociale en emotionele ontwikkeling....................................................................................60
7.3 Welke ontwikkelingen vinden plaats tijdens de adolescentie?...................................................60
7.3.1 Adolescentie en cultuur.......................................................................................................60
7.3.2 Lichamelijke rijping tijdens de adolescentie........................................................................61
7.3.3 Seksualiteit tijdens de adolescentie.....................................................................................61
7.3.4 Cognitieve ontwikkeling tijdens de adolescentie.................................................................61
7.3.5 Morele ontwikkeling............................................................................................................61
7.3.6 Sociale en emotionele ontwikkeling tijdens de adolescentie...............................................62
7.4 Welke ontwikkelingen vinden plaats tijdens de volwassenheid?...............................................62
7.4.1 Vroege volwassenheid.........................................................................................................62
3
, 7.4.2 De uitdagingen van de middelbare leeftijd..........................................................................62
7.4.3 Late volwassenheid..............................................................................................................63
8.0 Vormen van bewustzijn..................................................................................................................63
8.1 Op welke wijze is het bewustzijn aan andere geestelijke processen gerelateerd?.....................63
8.1.1 Instrumenten om bewustzijn te bestuderen.......................................................................63
8.1.2 Modellen van de bewuste en onbewuste geest..................................................................64
8.1.3 Wat doet het bewustzijn voor ons?.....................................................................................64
8.1.4 Coma en verwante bewustzijnstoestanden.........................................................................64
8.2 Hoe ziet de cyclus van het normale bewustzijn eruit?................................................................65
8.2.1 Dagdromen..........................................................................................................................65
8.2.2 Slaap: het mysterieuze derde deel van ons leven................................................................65
8.2.3 Dromen: de nachtelijke voorstellingen................................................................................66
8.3 Welke andere vormen kan het bewustzijn aannemen?..............................................................67
8.3.1 Hypnose...............................................................................................................................67
8.3.2 Meditatie.............................................................................................................................68
8.3.3 Bewustzijn en psychoactieve middelen...............................................................................68
9.0 Emotie............................................................................................................................................69
9.1 Hoe motiveren onze emoties ons?.............................................................................................69
9.1.1 De onderdelen van emoties.................................................................................................70
9.1.2 Wat emoties voor ons doen.................................................................................................70
9.1.3 Emoties tellen......................................................................................................................70
9.2 Waar komen onze emoties vandaan?.........................................................................................70
9.2.1 De neurowetenschap van emoties......................................................................................70
9.2.2 Psychologische theorieën over emoties..............................................................................71
9.2.3 Beheersen van emoties.......................................................................................................72
10.0 Persoonlijkheid.............................................................................................................................72
10.1 Door welke krachten wordt de persoonlijkheid gevormd?.......................................................73
10.2 Uit welke blijvende patronen of disposities bestaat onze persoonlijkheid?.............................73
10.2.1 Persoonlijkheid en temperament......................................................................................74
......................................................................................................................................................74
10.2.2 Persoonlijkheid als verzameling karaktertrekken..............................................................74
10.3 Op welke manier helpen mentale processen bij het vormen van onze persoonlijkheid?........75
10.3.1 De psychodynamische theorieën.......................................................................................75
10.3.2 De humanistische theorieën..............................................................................................76
10.3.3 De existentiële benadering................................................................................................77
10.3.4 De sociaal-cognitieve theorieën.........................................................................................78
4
